Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 8Originalseite ↗

Raul CZIŁACZAWA: «TO WSZYSTKO PRZESZŁO PRZEZ MOJE SERCE»

Слово Просвіти, №01 за 2002 рік

— Raulu Szałwowiczu, kim oni są — ci Abchazi, którzy rzekomo tak nienawidzą Gruzinów, a Gruzini rzekomo nienawidzą ich? Co stoi za tym, mało zrozumiałym z punktu widzenia zdrowego rozsądku, konfliktem? Czego do tej pory nie mogą podzielić te dwa narody? — W kontekście duchowo-historycznym Abchazi zawsze byli rozpatrywani jako część narodu gruzińskiego. Była to gałąź naszej nacji, tak samo jak Megrelowie, Swanowie, Kartlowie. Tak też działo się w aspekcie etnokulturowym. Od niepamiętnych czasów Abchazja wchodziła w skład Królestwa Gruzińskiego, prawda, że jako odrębne księstwo. Zresztą Królestwo, w całości, składało się z różnych księstw. Nawiasem mówiąc, tytuł wszystkich królów zjednoczonej Gruzji zaczynał się właśnie tak: „Król Abchazów, Kachetów...” itd. Terytorium współczesnej Abchazji jest zabudowane gruzińskimi świątyniami, zabytkami historycznymi, gdzie zachowały się gruzińskie ikony, freski, napisy, które świadczą o tym, że panującą tam była wyłącznie kultura gruzińska. Alfabet abchaski, na przykład, stworzony na początku XX wieku, przez działaczy, między innymi, również kultury gruzińskiej. Przez wieki, i jest to zapisane w mnóstwie dokumentów, władcami Abchazji byli książęta Szerwaszidze. A grób jednego z wielkich gruzińskich królów Bagrata znajduje się w abchaskiej wsi Bedia. Tam do dziś istnieje też most, zbudowany przez królową Tamar w XII wieku. Lista znaczących faktów może być nieskończona. Mutacja etnosu abchaskiego zaczęła się od XVII–XVIII wieku, kiedy w wyniku migracji plemion północnokaukaskich do naszego Nadczarnomorza powstały swoiste przesiedleńcze „hybrydy” z miejscową ludnością, których potomkowie przekształcili się w wojownicze skrzydło obecnych separatystów. Ciekawe, że ich samookreślenie to wcale nie „Abchaz”, a „Apsua”. Na początku XIX wieku, kiedy Rosja przyłączyła do siebie Gruzję, znaczna część Abchazji była muzułmańska, chociaż jest to starochrześcijańska ziemia, gdzie głosili kazania Andrzej Apostoł i Szymon Kananejczyk (ten ostatni, według podań, jest tam pochowany). Wraz z przyjściem Rosji przed wyznawcami islamu stanęło pytanie: z kim być? Otrzymali możliwość opuszczenia rodzinnych domów i emigracji do Turcji. Ta migracja z powodów religijnych, znana pod nazwą muhadżirstwo, stała się wielką tragedią dla Abchazów oraz spokrewnionego z nimi plemienia Ubychów (zainteresowanego czytelnika mogę odesłać do książki znanego abchaskiego pisarza Bagrata Szinkuby „Ostatni z tych, którzy odeszli”, wydanej w języku rosyjskim), które w ciągu półtora wieku całkowicie zasymilowało się z Turkami. Rosja, stając się pełnoprawnym władcą Kaukazu, w tym także Gruzji, sięgnęła po wypróbowaną politykę: dziel i rządź. W tym celu Abchazów nie brano do wojska, nie obkładano podatkami itd. Stopniowo bycie Abchazem stało się korzystnym przywilejem społecznym. Skutek nie kazał na siebie czekać: miejscowi Gruzini zaczęli zapisywać się jako Abchazi, bo to gwarantowało państwową ochronę przed wieloma kłopotami. Kosztem tej prostej arytmetyki doszło do ilościowego wzrostu populacji abchaskiej, wypełnienia tej próżni, która powstała po wyjeździe muhadżirów. Wraz z ustanowieniem władzy radzieckiej w Gruzji Abchazja stała się republiką autonomiczną, która pewnymi uprawnieniami wyróżniała się na tle innych autonomii radzieckich, które w istocie były fikcyjne. Funkcjonowały tam komitet obwodowy, Rada Najwyższa, Rada Ministrów, Uniwersytet Abchaski, instytuty, związki twórcze, teatry, wydawnictwa, prasa, radio i telewizja, język abchaski obok gruzińskiego miał status państwowego. Mimo że samych Abchazów było 17%, a Gruzinów 47%, prawie wszystkie stanowiska kierownicze w republice oddawano właśnie Abchazom. Tajni suflerzy z imperialnego centrum cały czas przekonywali ich o niebezpieczeństwie „gruzinizacji” kraju i jednocześnie przeprowadzali skuteczną rusyfikację. Alfabet abchaski, zbudowany na bazie gruzińskiego, który najbardziej odpowiadał fonetycznym cechom języka, zastąpiono rosyjskim, dodając do niego kilka dziwacznie ogoniastych liter, a językiem komunikacji międzynarodowej de facto uczyniono rosyjski. Abchazja jako „Wszechzwiązkowe uzdrowisko” faktycznie przekształciła się w włości Moskwy, bez zgody której Tbilisi Kaukaz, wysławiony jeszcze przez geniusza Tarasa Szewczenkę, do dziś pozostaje „gorącą ziemią”. Jakby nic się nie zmieniło od czasu, gdy przyjaciel poety, Jakow de Balmen, przelał tu swoją „krew dobrą, nie czarną” w interesie rosyjskiej korony. Zarówno na północy, jak i na południu tego błogosławionego kraju znów trwają konflikty, szerzy się wrogość i nienawiść. Mój rozmówca to człowiek wtajemniczony we wszystkie skomplikowane perypetie konfliktu gruzińsko-abchaskiego, poeta, tłumacz, dziennikarz, uczony, działacz państwowy Raul Szałwowicz Czilaczawa, przez którego serce przechodzą losy jego rodaków, wrzuconych w otchłań bezsensownej wrogości. Mieszka i pracuje w stolicy Ukrainy, choć tęskni za rodzinną Gruzją, gdzie się urodził i wychował. W latach 1965–1970 studiował na wydziale dziennikarstwa Tbiliskiego Uniwersytetu Państwowego, odbywał staż w Kijowskim Uniwersytecie Państwowym im. T. Szewczenki, opanowywał język i literaturę ukraińską. Był wiceministrem ds. narodowości i migracji, obecnie jest pierwszym zastępcą dyrektora Państwowego Departamentu ds. narodowości i migracji. Raul Czilaczawa jest członkiem Związków Pisarzy Ukrainy i Gruzji, doktorem nauk filologicznych, profesorem Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, akademikiem Akademii Relacji Narodowych i Społecznych Gruzji, zasłużonym działaczem sztuki, laureatem międzynarodowej nagrody im. W. Wynnyczenki, nagród im. M. Rylskiego oraz Komsomołu Gruzji. Autor ponad 70 książek poetyckich, przekładów, publicystyki i nie mógł tam zastąpić nawet instruktora komitetu rejonowego. Wszystkie modne w tamtym czasie sanatoria, pensjonaty, domy wypoczynkowe czy pracy twórczej należały właśnie do wszechzwiązkowych organizacji-potworów. — Z czego zatem byli niezadowoleni Abchazi? — Nie mylmy Abchazów z abchaską zrusyfikowaną nomenklaturą, dla której Tbilisi dawno stało się zbędnym ogniwem między nimi a Moskwą. Nomenklatura zaś, jak wiadomo, jest zjawiskiem międzynarodowym, nie lubi radzić się narodu, choć zawsze mówi w jego imieniu. Do czego to prowadzi, już zobaczyliśmy. — Co, Pana zdaniem, było przysłowiową kroplą, która doprowadziła do otwartej konfrontacji i wojny między Gruzinami a Abchazami? — Przyczyny konfrontacji, jak już wyjaśniałem, były zakorzenione w tradycyjnej rosyjskiej polityce wobec Gruzji, a w szczególności wobec Abchazji. Recydywy zdarzały się jeszcze na początku władzy radzieckiej i po śmierci Stalina — w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych, jednak kulminacją był tzw. „zjazd Abchazów” we wsi Łychny w marcu 1989 roku. Był to czas, kiedy gruziński ruch narodowowyzwoleńczy ustami swoich liderów ogłosił już zamiar wyjścia republiki ze składu ZSRR. Abchazja odpowiedziała na to wyzwaniem — wyjściem ze składu Gruzji. W Suchumi doszło do zamieszek. Abchascy nacjonalistyczni ekstremiści urządzili pogrom lokalnej filii Tbiliskiego Uniwersytetu Państwowego, zabili kilku gruzińskich aktywistów. Śladem Abchazów natychmiast poszedł Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny, którego istnienie było w ogóle politycznym nonsensem. (Z lekkiej ręki bolszewików odwieczny gruziński kraj Samaczablo, z powodu zamieszkiwania tam niewielkiej części Osetyjczyków, ogłoszono ich obwodem autonomicznym. Nawiasem mówiąc, podział Osetii na Północną i Południową to również czysta bolszewicka wymysły. Osetia jest jedna i znajduje się tam, gdzie zawsze była, ze stolicą Dzau-Dżikau — poza granicami Gruzji.) Zadziałała mina z opóźnionym zapłonem: w Tbilisi wybuchła potężna demonstracja protestacyjna, która zakończyła się dziewiątego kwietnia użyciem saperek przez radzieckich żołnierzy. Wkrótce w Gruzji odbyły się pierwsze na terenach byłego Związku wybory wielopartyjne, w których absolutne zwycięstwo odniósł blok „Okrągły Stół — Wolna Gruzja”. Prezydentem kraju został były dysydent, syn klasyka literatury gruzińskiej, sam pisarz i kulturoznawca Zwiad Gamsachurdia. Niestety, u władzy nie był długo. W Gruzji doszło do zbrojnego przewrotu, obalono prezydenta i rozwiązano parlament. Doprowadziło to do chaosu, powstania tzw. Rady Państwa, powrotu z Moskwy Eduarda Szewardnadzego w niezrozumiałym statusie Głowy państwa. — Szewardnadze, o ile rozumiem, był człowiekiem Kremla. Dlaczego nie zdołał ugasić konfliktu? — W tamtym czasie sytuacja się zmieniła. Rosyjscy „czarni pułkownicy” byli wściekli na byłego ministra spraw zagranicznych ZSRR, który w ich opinii był współwinny rozpadu imperium, armii radzieckiej itd. Tymczasem przepaść między Tbilisi a Suchumi się pogłębiała. Terytorium Abchazji realnie wyszło z kontroli nie przez Abchazów, którzy nie są do tego zdolni z wiadomych przyczyn, lecz przez dobrze uzbrojonych rosyjskich żołnierzy, oficerów, kozaków, instruktorów. Jeśli Rosja, która w Tbilisi miała centrum Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego, nie dała Gruzji ani jednej jednostki należącego do niej uzbrojenia, to w Suchumi dostarczyła wszystko, aż po czołgi i samoloty. Oczywiście, łącznie z czołgistami i lotnikami. Bardzo haniebną rolę w tej wojnie odegrała wyhodowana w łonie KGB konfederacja narodów górskich Kaukazu oraz czeczeńska banda pod wodzą niesławnego Szamila Basajewa, którzy na stadionie w Gagrze urządzili mecz piłkarski odciętymi głowami Gruzinów. Trudno wyobrazić sobie bardziej haniebny akt wandalizmu!.. — To przecież ludobójstwo! — Tak, ale, co dziwne, do dziś nieuznane przez społeczność światową. ONZ przyjęła aż 26 lub 27 rezolucji w sprawie Abchazji, jednak żądanie Gruzji uznania faktu ludobójstwa Gruzinów przemilczała. — Co Pan wie o obecnej sytuacji w Abchazji? — Przez lata faktycznej niepodległości Abchazji, jak już wspomniałem, doszło do pełnej czystki etnicznej — fizycznie zniszczono i wygnano z własnych domów około 300 tys. moich rodaków. Przestał funkcjonować język gruziński — język byłej większości populacji. Trwa, jeśli można tak to ująć, „abchazyzacja” lokalnej gruzińskiej toponimii.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn