Seite · S. 6Originalseite ↗
Nestor Małecza — pierwszy leksykograf utworów Kobziarza
Слово Просвіти, №06 за 2012 рік
Ihor MARCINKOWSKI, przewodniczący Mikołajowskiego Obwodowego Zjednoczenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Systematyzacja materiałów dotyczących związków imienia T. Szewczenki i jego spuścizny z obwodem mikołajowskim przynosiła czasem zupełnie nieoczekiwane informacje. Okazało się, że w Mikołajowie w 1916 roku wydano pierwszą w szewczenkoznawstwie pracę z zakresu badania leksyki utworów T. Szewczenki — „Słowniczek języka Szewczenki”. Książka została wydrukowana na koszt autora w nakładzie zaledwie 100 egzemplarzy w drukarni I. Feferbojma. Wspomniana mikołajowska drukarnia mieściła się przy ulicy Sobornej „obok wejścia do iluzjonu Kino-Bomond” i reklamowała się jako taka, która „wykonuje wszystkie prace typograficzne i liniowanie po bardzo tanich cenach w ciągu jednego dnia”. „Słowniczek…” to książka niewielkiego formatu (100x170 mm), objętość — 71 stron. Oprawy z cienkiego szaroniebieskiego papieru. Książka posiada stronę tytułową, na 3. stronie znajduje się dedykacja „Poświęcam Hannusi G.” — czyli Hannie Hryhoriwnie Holsztejn, według informacji córki autora, dobrej znajomej rodziny; na 4. stronie umieszczono „Przedmowę”, na stronach 5—64 podano indeks słów, na 65. oraz 67—69 stronach dodano pominięte słowa, na 66. oraz 70—71 stronach zamieszczono wykryte błędy drukarskie. Strony 67—71 to „Dodatek do „Słowniczka języka Szewczenki”, na końcu którego zaznaczono: „Autor bardzo prosi szanownych czytelników o wybaczenie niedbałego wydania tego Słowniczka, gdyż ani własnoręcznie poprawiać korekty, ani w ogóle śledzić drukowania swojej pracy nie miał możliwości z powodu przebywania w służbie wojskowej. N. Lit. (czyli Nestor Latopisiec. — I. M.) 26 Grudnia 1916 r. Chersoń”. Niewielki nakład, prosty papier „Słowniczka…” oraz wskazany przez autora status żołnierza świadczą o jego ograniczonych możliwościach finansowych, więc zaproponowane przez drukarnię I. Feferbojma najtańsze, w porównaniu z innymi typografiami miasta, i szybkie usługi poligraficzne zapewne go skusiły. Z przedmowy dowiadujemy się, że kompilator „Słowniczka…” korzystał z jednego z najpełniejszych i najlepszych w tamtym czasie „Kobzarzy”, wydanego w Petersburgu w 1907 roku pod redakcją W. Domanickiego. W indeksie słów „Słowniczka…” w porządku alfabetycznym zarejestrowano 6829 słów. Słowa podano w formach podstawowych ze wskazaniem strony, na której użyto, przeważnie po raz pierwszy, tego czy innego słowa. W krótkiej przedmowie do „Słowniczka…” autor zaznacza: „Najpierw miałem na myśli ułożyć pełny słownik języka Szewczenki ze wskaźnikiem liczby użyć każdego słowa z osobna, ale na 82. stronie „Kobzarza” przekonałem się, że zrealizować tego nie zdołam, dlatego też porzuciłem swój zamiar <…>. Oczywiście, możliwe są z mojej strony błędy, opuszczenia, niedopatrzenia, ale sądzę, że nawet z tymi wadami moja praca przyda się przy układaniu pełnego naukowego słownika języka Szewczenki. Jak mi wiadomo, to już jest robione przez Towarzystwo Naukowe imienia Szewczenki we Lwowie”. Według świadectwa W. Kubijowycza, Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (TNT), przygotowując się do 100-lecia urodzin T. Szewczenki, planowało wśród innych prac wydać „słownik języka Szewczenki”. Językoznawca J. Dzendzeliwski przypuszcza, że właśnie ta informacja zapewne zastała autora „na 82. stronie „Kobzarza” i stała się przyczyną tego, że zrezygnował on z układania „pełnego słownika języka Szewczenki” i ograniczył się jedynie do indeksu słów”. Zestawiając dostępne materiały, J. Dzendzeliwski zwraca uwagę, że w TNT słownik języka utworów T. Szewczenki zamierzał układać I. Ohijenko, który „zamierzył był wydać pełny słownik języka Szewczenki wydania W. Domanickiego z 1910 r. Wypisano ponad 200 000 kartotek, ale cała ta praca zatrzymała się z powodu… przymusowego wyjazdu”, i właśnie od I. Ohijenki N. Małecza mógł dowiedzieć się o zamiarach stworzenia w TNT słownika języka Szewczenki. W przedmowie do „Słowniczka…” autor zaznaczał, że w pracy zarejestrowano wszystkie słowa, które „używał Wielki Śpiewak Ukrainy w swoich utworach poetyckich”. W tym kontekście J. Dzendzeliwski zwraca uwagę, że w indeksie słów „Leksyki Szewczenki” W. Waszczenki i P. Petrenki (K., 1951. — 107 s.), który ułożono na szerszej bazie, według wydania akademickiego, wskazano 7100 słów, co jest nieco więcej niż w „Słowniczku…”. Po raz pierwszy o „Słowniczku języka Szewczenki” wspomniał, wprawdzie zaledwie czterema zdaniami, P. Horecki w monografii „Historia ukraińskiej leksykografii”, gdzie po raz pierwszy wydrukował zdjęcie jego strony tytułowej, ale nie nazwał autora, a jedynie wskazał, że „autor podpisał się pseudonimem „Nestor Latopisiec”. Ukraiński językoznawca P. Horecki (24.XI(7.XII)1888— 16.VIII.1972) był o rok młodszy od autora „Słowniczka…” i zapewne znał jego niełatwy los wygnańca, a może nawet znali się osobiście, dlatego też wskazał w swojej monografii, że ten właśnie „podpisał się”. Kolejna informacja o „Słowniczku…” pojawiła się w „Literackiej Ukrainie” (11 grudnia 1964 r.) w artykule-recenzji Je. Kyryluka „Niezgasnące, jak życie” na temat pojawienia się „Słownika języka Szewczenki w dwóch tomach” (Kijów: Naukowa Dumka, 1964). Jednak i ta informacja była bardzo skąpa, a o autorze zaznaczono: „Ułożony przez nieznanego nam autora, który ukrył się pod pseudonimem „Nestor Latopisiec”. W monografii P. Horeckiego i artykule Je. Kyryluka wspominano jeszcze jeden słownik „tajemniczego” autora — „Ukraińsko-rosyjski słowniczek do Kobzarza T. H. Szewczenki” (Chersoń, 1917). P. Horecki, wspomniawszy słowniczki, ocenia je wysoko, zauważając: „Obydwa rozpatrywane słowniki języka Szewczenki są teraz wielką rzadkością bibliograficzną. Znajomość z nimi (w pierwszym — z rejestrem leksyki Szewczenki, w drugim — z tłumaczeniem jej na rosyjski) jest obowiązkowa dla tych, którzy badają język Szewczenki, w szczególności dla kompilatorów nowego „Słownika języka utworów Szewczenki”. O ile o „Słowniczku języka Szewczenki” P. Horecki podał bardzo krótką informację, to przy drugim słowniczku Nestora Latopisa zatrzymuje się w swojej monografii bardziej szczegółowo. Niestety, o obydwu słowniczkach i ich autorze nie wspomniano ani w przedmowie W. Waszczenki i P. Petrowej do ich książki „Leksyka Szewczenki, indeks słów do poezji T. H. Szewczenki” (1951 r.), ani w dwutomowym wydaniu encyklopedycznym.
„Szewczenkowski słownik” (1978 r.). W 1992 r. J. Dzendzelewski w „Zapiskach Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki” drukuje gruntowny artykuł o Nestorze Małeczy. Prawda, tutaj autor pisze o słowniczku „o objętości 66 stron”, a w rzeczywistości, wraz z dodatkiem, którego mogło nie być w którymś z egzemplarzy, jego objętość wynosi 71 stron. Najprawdopodobniej na Ukrainie są dwa „Słowniczki języka Szewczenki” — jednym z nich posługiwał się J. Dzendzelewski (we Lwowie) oraz w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. W. I. Wernadskiego w Kijowie, z którego korzystał autor niniejszego artykułu i z księgozbioru której wykonano fotografie wspomnianych dwóch „Słowniczków…” N. Małeczy. Nestor Mychajłowycz Małecza — ukraiński filolog, etnograf, krajoznawca, folklorysta, pedagog, kandydat nauk filologicznych (1954 r.), profesor (1962 r.) — urodził się 27.X (8.XI) 1887 r. w ukraińskiej wsi Struhiwśka Buda w guberni czernihowskiej, obecnie w rejonie suraskim obwodu briańskiego Federacji Rosyjskiej. N. Małecza pochodził z rodziny kapłańskiej. Uczył się w Czernihowskim Seminarium Duchownym, Nowogrodzko-Siewierskim Gimnazjum Klasycznym, z którego w 1904 roku został wydalony za udział w zgromadzeniu wiejskiej biedoty we wsi Birini. Ukończył 10. Gimnazjum Petersburskie. Od 1905 r. studiuje na wydziale biologicznym Wolnej Szkoły Wyższej (Wyższych Kursów Pedagogicznych profesora P. F. Leshafta) w Petersburgu, ale jej nie u-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
