Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 8Originalseite ↗

Pawło TYCZYNA (1891—1967) Kryształowa muzyka

Слово Просвіти, №06 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Spadają ziarna kryształowej muzyki. P. Tycyna w czasach państwowej pogody, kiedy twórczość ukraińskich modernistów pierwszych dziesięcioleci minionego stulecia była dla czytelnika nieosiągalna, jego triumfalny debiut odbierano jako coś niewytłumaczalnego. Wydawało się, że powstał na pustym miejscu, wyłonił się z niczego. Ale tak nie bywa. I rzeczywiście, Tycyna wiele zaczerpnął od Woronego i Filanśkiego, Czuprynki i Ołesia. * * * Błękit moją duszę owiał, Dusza moja słońca namarzyła, Dusza przyczęściła się łagodności traw — Dzień dobry światu powiedziałem! Strumyk wśród gaju jak wstążeczka. Na kwiatku motyl jak świeczka. Falują, majaczą, kwitną pola — Dzień dobry tobie, Ukraino moja! 1907. Wiecie, jak lipa szeleści… Wiecie, jak lipa szeleści W księżycowe wiosenne noce? — Ukochana śpi, ukochana śpi, Idź obudź, całuj jej oczy. Ukochana śpi… Słyszeliście przecież: tak lipa szeleści. Wiecie, jak śpią stare gaje? — One wszystko widzą przez mgły. Oto księżyc, gwiazdy, słowiki… “Jestem twój” — gdzieś słyszą starcy. A słowiki! Ale wy już wiecie, jak śpią gaje! 6 maja 1911. Gaje szumią… Gaje szumią — Słucham. Chmurki biegną — Zachwycam się. Zachwycam się-dziwię się, Czemu duszy mojej tak wesoło. Hej, dzwon dudni — Z oddali. Myśli przędzie — Nad niwami. Nad niwami-przypływami, Kąpiąc mnie, jak jaskółkę. Idę, idę — Poruszony. Kogoś wciąż czekam — Śpiewając. Śpiewając-kochając Pod cichy szept traw pieszczący. Coś marzy gaj — Nad rzeką. Tam nieba skraj — Jak złoto. Jak złoto — pokłute, Płonie-drży rzeka, jak muzyka. 1913. Harfami, harfami… Harfami, harfami — złotymi, głośnymi odezwały się gaje Samodzwonnymi: Idzie wiosna Pachnąca, Kwiatami-perłami Uprzystrojona. Dumami, dumami — niby morze statkami, przepełnił się błękit Delikatnotonowymi: Będzie bój Ognisty! Śmiech będzie, płacz będzie Perłowy… Stanę ja, spojrzę ja — Wszędzie strumyczki jak dzwoneczki, skowronek jak złoty Z przelewami: Idzie wiosna Pachnąca, Kwiatami-perłami Uprzystrojona. * * * Z dalekiej wyprawy Wrócił do mnie brat. Odrzucił on strzelbę, Na skraj stołu się oparł. — Oj cożeś ty, bracie, widział, Kogoś ty tam zabił? — Spojrzał on na mnie, Spojrzał, odwrócił się. — Pytasz ty, co widziałem, Czy ja kogoś zabiłem, — Mnie, mnie zabili! — Powiedział i zarydał… I zrozumiałem ja: ludzie Byli bestiami i są. — O, coście zrobili, Przeklęci, na ziemi! 1914—1915. O, panno Inno… O, panno Inno, panno Inno! Ja — sam. Okno. Śniegi… Siostrę ja Waszą tak kochałem — Dziecinnie, złotocennie. Kochałem? — Dawno. Kwitły łąki… O, panno Inno, panno Inno, Miłości uśmiech kwitnie raz — jeszcze i marnie. Śniegi, śniegi, śniegi… Ja Wasze oczy pamiętam, Jak muzykę, jak śpiew. Zimowy wieczór. Cisza. My. Ja Wam obcy — ja wiem. A ktoś krzyczy: tyś bliską spotkał! I nagle — niebo… szept gaju… O nie, to oczy Wasze. — Ja rydam. Siostra czy Wy? — Kochałem… 1915. Droga, miła — czy smutna ty chodzisz, czy napełniona szczęściem do cna Tam za niwami: Oj odkryj Kłos powiek! Śmiech będzie, płacz będzie Perłowy… 1914. Czerpał od francuskich i rosyjskich symbolistów. Od Ołesia i Woronego — aż do dosłownych ech, intonacyjnych zwrotów. Ale dziwna rzecz: im bardziej otwierały się źródła, do których przywierała jego młodość, tym uczucie niewytłumaczalności rosło. To nieomylne, wbrew logice, uczucie było najbardziej wymowną oznaką unikalności tego głosu. Unikalność Pawła Tycyny w tym, że jego poezja jakby owiana jest czarem tego, co nazywamy ukraińskością. Tej substancji, która nie poddaje się logice. W tym można go zestawić, oczywiście z pewnymi zastrzeżeniami, tylko z Szewczenką. To szczególnie ostro odczuwa się teraz, kiedy tlen w społecznej atmosferze wypierany jest dwutlenkiem węgla. Kiedy naturalność i nieprzerwana ciągłość ludowego życia jest beznadziejnie naruszona i perspektywa zapadania w mrok wyrodzenia powstała w całej swej groźnej nagości. Młoda muza Tycyny złapała w swoje sieci — i w tym jej paradoksalna tajemniczość — nieuchwytne, wyślizgujące się, to, co sprzeczne z pojęciowością i oznaczalnością. Trafnie zauważył Zerow: “Splot słów i wyobrażeń z różnych sfer czucia, ale jakoś zjednoczonych tonem, — zagadkowe, nieoczekiwane i dziwne, — subtelnie fiksują to przelotne, niejasne, momentalne, raczej odgadywane niż widziane lub słyszane, mimo czego obojętnie przechodzi trzeźwy egzystencjalista”. Młody Tycyna — poeta radosnych oczekiwań i nadziei. Na narodowe odrodzenie w szczególności. I choć renesansowość jego urwała się wcześnie, żadnemu z poetów, ani przed, ani po nim nie udało się osiągnąć takiego koncentratu zachwytu życiem. W pisanym z myślą o cudzych oczach “Dzienniku”, Tycyna zostawił zapisy, które nadają się do przemyślenia natury jego talentu. Samocytowanie: “Poszczególne z nich odbierane są jako samoobjaśnienie pobudek twórczości, w szczególności tych jej bodźców, które gubią się w otchłani nieprzejrzystego. Na przykład, zapisy o gwizdach parowozu, które w wyobraźni poety dają uczucie wzrostu i wielopiętrowości. I zabarwiają się w trzy kolory — błękitny, biały, zielony. Podczas gdy gwizdek elektryczki — skrzypiący i prosty “jak dyszel”. Jeszcze wcześniej Tycyna pisał o kwincie parowozowego gwizdka, który to przypominał mu o surowym prawie przyrody — nieuchronności śmierci, to wiązał się z nim z łagodnością i miękkością w barwie oraz chłodnością i przesądzonością w “barwowej idei”. On tak ostro to odczuwał, że oznaczył nawet nieakceptowalne czy wręcz odrażające dla niego połączenie tonów: “sol-si, re-do, do-mi, do-fa”. W kolorze — to dla niego sąsiedztwo niebieskiego, czerwonego, białego. Według jego słów, bliskość głucha i bezperspektywiczna. Nie mniej ciekawe są wzmianki o wrażliwości na światło, o świetlnych kołach, które odczuwał jeszcze jako niemowlę, jak i o “wertykalnych ruchach”, zastosowanych przez niego po raz pierwszy w wierszu “Zaczęły się kręcić chmury”. Wydzielił je graficznie w tekście i uściślił: “La-si (w górę) — re-fa-si (w dół)”. I dalej: “Zwierzchnictwo muzyki nad treścią, zauważone przez badaczy w “Słonecznych klarnetach”, wymaga uściślenia. To nie jest naga muzyka Czuprynki. To muzyka w kompleksie z innymi czynnikami. Poezja Tycyny — zuchwałe wtargnięcie na terytorium sąsiednich muz, którą ona z niesłychaną dotąd w ukraińskiej literaturze naturalnością i lekkością kolonizowała środkami słowa. Rzecz właśnie w tej lekkości i naturalności. Muzycznym słuchem nie byli obdarzeni także wybitni chatianie — Woronyj, Ołes, Filanśkyj. Ten ostatni jeszcze przyzwoicie malował. Czuprynka — czysta fonika. I fonika jako podstawowa zasada estetyczna. Ale wszyscy oni w zestawieniu z Tycyną okresu jego debiutu wydają się mistrzami i tylko. Widzimy, jak zaplanowana, skrojona i uszyta jest ich poetycka odzież. Widzimy jej dekorum, szwy, pętelki i guziki. Odzież natchniona nowoczesnymi wzorcami i na swój sposób atrakcyjna. Ale między mistrzami a Tycyną — przepaść. U nich — niemal wszystko zrozumiałe i wytłumaczalne. U niego — niezrozumiałe i niewytłumaczalne. Coś w rodzaju drogich perfum, pozostawionych w powietrzu przez tajemniczą nieznajomą”. Jego “ziemski impresjonizm” (Ehrenburg) z niebiańskim oświeceniem. Tłumacz O. Gatow zauważył, że pod względem złożoności poetyckiej — Zostań, noc nastała, Wszystko we mgle-mleku — Spać mnie położyła Tała Na dziewczęcej dłoni. Coś pyta, obejmuje Czyste, białe, młode… I świta i nie świta, Tylko ranek nie nadchodzi. Oj ty ranku, drogi senku, Trzecie kury głośne! Wziął dziewczynę bezprawną Na dwudziestej wiośnie. Wstała Tała w białej koszuli: — No, przychodźże, czekam w nocy. — Za oknem szumią topole, Żurawie klucze… 1916 Zakędzierzawiły się chmury… Zakędzierzawiły się chmury. Legła w głębi błękit… O miły przyjacielu, — znów niedomaga — O drogi bracie, — rozpięte — Niedomaga serce moje, serce, jak łabędź ten kwili. Zakędzierzawiły się chmury. Gonią wiatry, jak bujne tury! Topole harfy gną… Z duszy mojej — jak lilie — Rosną piękne — jasne, jasne — Z duszy mojej smutki, żale jak kwiatuszki rosną. Gonią wiatry, jak bujne tury! Odbił się w jeziorach nastrój słońca. Snuje o dawnym dym… Ja chcę być — jak zapomnieć? — Ja chcę znowu — czarnobrewą? — Ja chcę być wiecznie młodym, niezłomnie młodym! Odbił się w jeziorach nastrój słońca. I śmiech, i dzwony, i radość ciepła. Kwitnie tęcza myśli… Smutek serce ściska — słońce! pieśni! — W duszy stawiam — was ja sławię! — W duszy stawiam jasny żagiel, bo w sercu mam smutek. I śmiech, i dzwony, i radość ciepła. 1917

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn