Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 10Originalseite ↗

Refleksje po obchodach 85-lecia kompozytora Witalija Kirejki

Слово Просвіти, №06 за 2012 рік

Twórczości kompozytora Witalija Kirejki, artysty ludowego Ukrainy, laureata nagród artystycznych im. L. Rewuckiego, M. Łysenki, I. Neczuja-Łewyckiego, poświęcono niemało prac naukowych i publicystycznych, w których starannie przeanalizowano osobliwości jego stylu kompozytorskiego, określonego jako neoklasycyzm z elementami romantyzmu i narodowego języka muzycznego. W jego dorobku twórczym znajduje się 280 opusów, wśród nich — pięć oper: dramat-feeria „Pieśń leśna”, dramat romantyczny „W niedzielę rano”, groteskowo-satyryczna feeria „Marko w piekle”, kameralna opera komiczna „Wernisaż na jarmarku”, opera-dramat „Bojarynia”; 4 balety: „Cienie zapomnianych przodków”, „Wiedźma”, „Orgia”, „Słoneczny kamień”; 10 symfonii, poematy symfoniczne, fantazje, 6 kwartetów smyczkowych, 2 tria, kwintet, koncerty na skrzypce, wiolonczelę oraz Koncert na skrzypce i wiolonczelę z orkiestrą a-moll (jeden z pierwszych na Ukrainie koncertów podwójnych!), a także Wariacje symfoniczne, Poemat i Fantazja na fortepian z orkiestrą, 11 sonat fortepianowych, cykle wariacji i utworów, liczne kompozycje na skrzypce, wiolonczelę, altówkę, wszystkie instrumenty orkiestrowe i ludowe. Witalij Kirejko jest autorem dwóch kantat, oratorium oraz ponad 100 romansów i utworów chóralnych. Walentyna ANTONIUK, doktor kulturoznawstwa, zasłużona artystka Ukrainy, profesor katedry śpiewu solowego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego We wszystkich różnorodnych gatunkowo utworach artysty zauważalny jest wyrazisty język autorski z charakterystycznymi zwrotami intonacyjno-melodycznymi i składowo-harmonicznymi, co świadczy o wyraźnym indywidualnym systemie myślenia muzycznego. Jego język muzyczny jest zakorzeniony w rytmiczno-intonacyjnych, składowo-harmonicznych osobliwościach ukraińskiego folkloru: przemyślanych i uogólnionych, wprowadzonych w kontekst nie tylko utworów scenicznych i wokalnych, ale także symfonicznych i kameralno-instrumentalnych. W. Kirejko jest kandydatem nauk o sztuce, krytykiem muzycznym. Zaraz po ukończeniu nauki w Konserwatorium Kijowskim zaczął tam wykładać. Wśród jego uczniów są znani ukraińscy kompozytorzy I. Szczerbakow (laureat Nagrody Szewczenki, obecnie przewodniczący Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy), W. Honczarenko, S. Zażytko, I. Sywochina. Przez długie lata wykładania kompleksu dyscyplin muzyczno-teoretycznych kilku pokoleniom stołecznych wokalistów, a także studentom Narodowej Kapeli Bandurzystów, W. Kirejko wykształcił nienaganną intonację. Jego metodyka jaskrawo ilustruje ten szczególny typ twórczych relacji między nauczycielem a uczniem, który odpowiada schematowi psychologiczno-pedagogicznemu „artysta — przyszły artysta”. Z kompozytorem twórczo współpracują wiodące zespoły i wykonawcy, poeci i historycy sztuki, którzy wzięli udział w jego wieczorze jubileuszowym, który odbył się w Narodowym Związku Kompozytorów Ukrainy 24 grudnia 2011 r. Z gratulacjami wystąpili naukowcy M. Zahajkewycz i B. Filc, zespół folklorystyczny pod kierownictwem Z. Rużyn, kameralne opusy W. Kirejki zabrzmiały w wykonaniu wokalistów W. Antoniuk, L. Huka, W. Semenowej, M. Sikory, H. Titowej, pianistki I. Szesterenko; kwartetu fortepianowego pod kierownictwem L. Hryszko; skrzypków M. Hrynczenki, A. Dzehanowskiego, B. Piwnenko. Arie Mawki wykonali I. Andrijasz i W. Tulis przy akompaniamencie Narodowego Zespołu Solistów „Kijowska Kamerata” (dyrygent — W. Matiuchin). W przepełnionej sali obecni byli kompozytorzy Łewko Kołodub, Henadij Liaszenko, Mychajło Stepanenko, Serhij Zażytko, Wałerij Antoniuk, rodzina i wielbiciele jubilata, młodzież studencka. …Ponad pół wieku temu młody absolwent Konserwatorium Kijowskiego, uczeń i asystent profesora L. Rewuckiego, a następnie muzyczny „wnuk” M. Łysenki, W. Kirejko napisał swoją pierwszą operę „Pieśń leśna” — klasyczną perłę światowego dziedzictwa muzycznego. I gdyby nie napisał już ani jednej nuty, sam ten utwór mógłby uwiecznić imię kompozytora. „Pieśń leśną” od razu wystawiono: najpierw Lwowski Teatr Opery i Baletu (reżyser-inscenizator B. Tiahno, scenograf F. Nirod, dyrygent Ja. Woszczak; w rolach głównych — N. Szewczenko (Mawka), Z. Hołowko (Kyłyna), W. Kobrzycki (Łukasz), A. Wrabel (Perelesnyk), P. Duma (Wujek Lew). Już w następnym sezonie „Pieśń leśna” wzbogaciła repertuar Studia Operowego Konserwatorium Kijowskiego (reżyser-inscenizator i scenograf O. Kołodub, dyrygenci H. Słupskyj oraz Ja. Karasyk; soliści D. Petrynenko (Mawka), L. Ostapenko (Kyłyna), M. Rakow (Łukasz), A. Mokrenko (Perelesnyk). Wydawało się, że ta opera była po prostu skazana na popularność i stałą obecność przynajmniej na ukraińskiej scenie. Tym bardziej, że obie te inscenizacje zyskały pozytywny rozgłos. Jednak właśnie tę ukraińską operę, bodaj jako jedną z pierwszych wśród fenomenów kultury narodowej, już w połowie lat 60. skazano na zapomnienie. Przykro, że także jej nową inscenizację, zrealizowaną pod koniec 1998 r. w Studiu Operowym NAMU imienia P. I. Czajkowskiego (reżyser-inscenizator W. Kurbanow, scenograf O. Hawrysz, choreografia W. Witkiwskiego i T. Witkiwskiej, dyrygent L. Horbatenko, kierownik projektu O. Koczkin; N. Mykołajyszyn (Mawka), H. Kabka (Łukasz), W. Murha (Perelesnyk), W. Kołybabjuk (Wujek Lew), mimo pełnych sal i pozytywnych recenzji, wkrótce zdjęto z repertuaru. Nawet pomimo tego, że nowa inscenizacja przeszła istotne skróty: usunięto poszczególne ariosa, ansamble, a nawet całe sceny, zbyt ważne w dramaturgii fabuły; scenografia również świadczyła o całkowitych „ograniczeniach”: to, powiedzmy, wymuszony dżinsowy „modern” kostiumów i dekoracji, — przepiłowany pień totemicznego Drzewa Świata, imitował czy to wyimaginowany las, czy to „anatomowane” w tak awangardowy sposób święte świętych — etniczność utworu. Zapewne podobny dyskurs swojego utworu przewidywała sama Łesia Ukrainka, kiedy pisała: „Mam jakieś rozdwojone uczucie co do tego poematu; chciałabym widzieć go na scenie i boję się, nie „klęski” się boję, a zmiany marzenia — w tandetę”. W każdym razie te przestrogi rozwiała obecność symboli folklorystycznych, trafnie ucieleśnionych w plastyce numerów baletowych (zachwycał obraz Losu, wprowadzony w dramacie-feerii, a nieobecny w libretcie napisanym przez kompozytora). Ich oczywisty panteizm służył jako most w wejściu bohaterów opery do symbolicznego świata wyższej mądrości. Ponieważ zaś nad całym szeregiem wizualnym panowała Muzyka, studencki spektakl zapadł w pamięć i do dziś porusza wyobraźnię… Opera „Pieśń leśna” to utwór magistralny nie tylko dla narodowej szkoły kompozytorskiej, ale i dla śpiewaków, których udział w inscenizacji tradycyjnie staje się brzemienny w skutki. Dla młodych głosów dobrze, gdy kompozytor troszczy się o nie: nie przeładowuje zbyt głośnym i ekspresyjnym brzmieniem, przeniesionym tutaj w płaszczyznę orkiestrową. Pisać zaś wygodną do wykonania muzykę wokalną marzą wszyscy kompozytorzy. Można z pewnością stwierdzić obecność w tym wczesnym przykładzie muzyki operowej W. Kirejki kompleksu udogodnień wokalno-wykonawczych, wynikających z ludowo-pieśniowej natury partii wokalnych i maksymalnego zbliżenia sfery muzyczno-intonacyjnej do lingwistycznej, co stwarza najlepsze warunki do wypracowania indywidualnego stylu wykonawców. Właśnie dlatego język wokalny głównych bohaterów opery jest liryczny, czysty, powściągliwy. Te same cechy są właściwe obojgu autorom opery „Pieśń leśna”: wszak poetkę Łesię Ukrainkę i kompozytora Witalija Kirejkę łączy artystyczna rozpiętość skrzydeł, a zarazem publicystyczność, a także świadome nastawienie na samokształcenie, czego rezultatem stała się encyklopedyczna wiedza humanistyczna i swobodne władanie kilkoma językami europejskimi. Opera W. Kirejki „Bojarynia” była wystawiana w Narodowej Operze Ukrainy dwukrotnie. Premiera odbyła się 20 kwietnia 2008 r. w wykonaniu koncertowym i spotkała się z obiecującymi recenzjami prasy, że, być może, z czasem będzie to jeden ze spektakli „wielkiego stylu” dla miłośników gatunku. W premierze wzięli udział znani śpiewacy operowi O. Wostriakow, I. Dać, M. Kowal, S. Skubak, S. Ficycz, O. Jacenko. Recenzenci chwalili muzykę narodową, stworzoną przez kontynuatora szkoły Łysenki, zwracali uwagę na tekst libretta, uzupełniony przez W. Turkewycza, za wzmocnienie patriotyczno-moralnej tematyki, współbrzmiącej z epoką. Szczególnie podkreślano, że premiera „Bojaryni” na centralnej scenie operowej kraju stała się rezultatem procesów twórczych i dyplomatycznych, które trwały wokół tego dzieła prawie cztery lata, chociaż opera została stworzona w ciągu pięciu miesięcy. Jednak i ta opera kompozytora do dziś nie weszła do repertuaru ukraińskich teatrów. Niezapomniane wrażenie wywarły sceny chóralne „Bojaryni”. Kompozytorowi udało się osiągnąć szczyt pisarstwa chóralnego także w dźwiękonaśladowaniu ptasich głosów, a także pokazać się jako wielki mistrz instrumentacji. Należy zaznaczyć, że opera „Bojarynia” to trzecia wielkoskalowa praca kompozytora z twórczością Ł. Ukrainki: (oprócz „Pieśni leśnej” w 1977 roku w Donieckim Teatrze Opery i Baletu z sukcesem wystawiono jednoaktowy balet „Orgia”). We wszystkich tych dziełach W. Kirejko pozostaje kompozytorem o monostylowym składzie. Jak zaznacza biograf artysty, kandydat nauk o sztuce, pianistka Iryna Szesterenko, „znakiem rozpoznawczym twórczości W. Kirejki ostatniego okresu stała się opera-dramat „Bojarynia” według utworu o tym samym tytule Łesi Ukrainki, zakazanego w okresie władzy radzieckiej. Kompozytora-patriotę głęboko poruszyły ostre zewnętrzne kolizje społeczno-polityczne, odzwierciedlony w dramacie świat wewnętrzny bohaterki oraz prawdziwa i szczera opowieść o losie ukraińskiej dziewczyny, która odważyła się pojechać za ukochanym mężem do Moskwy. Zostawszy bojarynią, pozostała wierna swojemu narodowi, protestowała przeciwko upokarzającej, niewolniczej egzystencji, uciskowi materialnemu i duchowemu, przeciwko przestarzałym tradycjom, które były obce wolnemu ukraińskiemu kozactwu. W. Kirejko zdołał poczuć i wcielić w muzykę ulubioną tematykę Łesi Ukrainki — problematykę kobiecą, ciekawie interpretując temat kobiecego losu: duchowo bogata, mądra i wykształcona kobieta-osobowość i wizjonerka, która nie może przystosować się do życia w niewoli i pokorze. Idea dramaturgiczna opery ma dwie główne linie — społeczną oraz liryczno-obyczajową, co kontynuuje tradycje partytur operowych M. Werykiwskiego, M. Łysenki, B. Latoszynskiego, J. Mejtusa oraz innych przedstawicieli elity operowej Ukrainy. Na tle tragicznie sprzecznej epoki w historii Ukrainy rozgrywa się także dramat ludzki. Opera naznaczona jest subtelnym psychologizmem, prawdziwością, umiejętnością odkrycia za pomocą muzycznych środków wyrazu świata wewnętrznego i charakterów bohaterów, a także filozoficzno-uogólniającym podtekstem literackiego pierwowzoru”. Zrozumienie tajemnicy narodowego kształtowania stylu i tradycji wykonawczych ukraińskiej muzyki wokalnej nieuchronnie ujawnia nie tylko immanentne, ale i transcendentne procesy oraz drogi doboru naturalnego. Nie chodzi wcale o modernistyczne nurty we współczesnej muzyce, lecz o tragicznie nieznane losy znaczących (w rozumieniu kształtowania narodowej szkoły kompozytorskiej), ale, niestety, niemych arcydzieł operowych, do których z pewnością zaliczamy „Pieśń leśną” i „Bojarynię” ukraińskiego kompozytora-klasyka Witalija Kirejki. Opery W. Kirejki na kanwie utworów dramatycznych Łesi Ukrainki pozwalają odnosić jego twórczość do głębinowych procesów narodowego kształtowania stylu. Chce się wierzyć, że ukraińskie społeczeństwo będzie coraz bardziej zainteresowane żywym kontekstem wysokiej muzyki swoich zasłużonych twórców, a kolejne odczytania operowej Lesiany W. Kirejki staną się odkryciami nowych nazwisk śpiewaków. Razem z naszym jubilatem mamy nadzieję na nowe wystawienia oper narodowych na ukraińskiej scenie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn