Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 5Originalseite ↗

Ruscy ludzie Krymu

Слово Просвіти, №07 за 2012 рік

Olha PUHACH, Kijowska Organizacja Miejska „Proświta” im. T. Szewczenki. Było to w pierwszych latach odzyskania ukraińskiej niepodległości. W poszukiwaniu słońca i morza znaleźliśmy się w zachodnim Krymie, a dokładniej — w niewielkim miasteczku Czornomorskie. Wysiadłszy z autobusu, ucieszyliśmy się, widząc na przystanku starszą kobietę, która handlowała nasionami i śliwkami w torebkach z gazety. Z drogi chciało się jeść, więc śliwki i pachnące, prażone nasiona były jak najbardziej na miejscu. To ona, sprzedawczyni smakołyków, podpowiedziała nam — piękną ukraińszczyzną — w jakim kierunku ruszyć, aby szybciej znaleźć nocleg. Wykwintna ukraińszczyzna na Krymie nas zaciekawiła, chcieliśmy poznać ją bliżej, ale na rozmowę nie było czasu, bo trzeba było jakoś urządzić się z mieszkaniem. Tak się złożyło, że już drugiego dnia znów zobaczyliśmy naszą nową znajomą: okazała się naszą sąsiadką. Często zaglądała w gości do gospodarzy, życzliwa, uśmiechnięta. Ale szczególnie zwracało uwagę to, że rozmawiała z rosyjskojęzycznymi sąsiadami po ukraińsku, bez żadnych surżyków czy rusycyzmów. Długie letnie wieczory mijały na rozmowach z gospodarzami domu, który wynajmowaliśmy, oraz z miejscowymi. Od nich właśnie usłyszeliśmy wtedy, że „Ukraińców na Krymie praktycznie nie ma. Języka nikt nie zna i o czym tam w parlamencie w Kijowie mówią — my zrozumieć nie możemy. Rozumiemy tylko, że deputowany Iwan Zajeć jest za narodem. A niczego więcej zrozumieć nie możemy”. Ja jednak przypomniałam o ich ukraińskojęzycznej sąsiadce. „Ona jest Rosjanką, a że mówi po ukraińsku, to pewnie dlatego, że kiedyś długo mieszkała wśród Ukraińców” — odpowiedziała z pewnością gospodyni posesji. Z mężem gospodyni rozmowa była ciekawsza. Zagadnąwszy nas po ukraińsku, powiedział, że nie mówił w tym języku od osiemdziesięciu lat. Opowiedział, że sam pochodzi z dużej wsi nad Wołgą, gdzieś w okolicach Astrachania. Długa wieś, jakieś pięć kilometrów. Wszyscy Ukraińcy. Ale kiedy jego ojca wzięli do pracy jako maszynistę na kolei, on pierwszego dnia, przyszedłszy do domu, powiedział dzieciom, że od dzisiaj nie jestem dla was tato, a tiatia. Jego praca uważana była za służbę państwową i urzędnik swoją rodzinę w jeden dzień „dekretem” przeniósł na język państwowy, „od tamtej pory tym językiem już nie mówiłem”. Te sentymenty, prawda, nie przeszkodziły naszemu rodakowi znad Wołgi pod koniec naszego wypoczynku podsumować, czy to gniewnie, czy to z urazą: „Mnie wasz język drażni! Na nic to wszystko!”. Ale największą ciekawość wzbudziła w nas ta starsza kobieta, która sprzedawała nasiona na dworcu. Ponieważ powiedziano nam o niej, że jest Rosjanką, chciało się od niej usłyszeć, jak to się stało, że tak dobrze nauczyła się języka i się nim posługuje. Zgodzicie się, przypadek nietypowy. „Skąd Pani przyjechała na Krym?” — pytam ją. — „Niskąd. Ja się tutaj urodziłam”. — „No, a Pani ojciec skąd przyjechał?” — „I ojciec się tutaj urodził, i dziadek, a skąd był dziadek dziadka — nie wiem. Ale wiem, że jeszcze za carycy Katarzyny nasza rodzina tutaj trafiła. My ludzie ruscy, poddani jej wysokości imperatorowej”. — „No, jacyż wy ruscy? Rosjanie niby tak mówią?” — i przechodzę na kijowski dialekt języka rosyjskiego. — „No, to jest tak po kulturalnemu, a my ludzie prości, to my po prostu, wychodzi — nie po kulturalnemu czy co…” — i, zmieszawszy się, uśmiechnęła się. — „To dlaczego myślicie, że jesteście ruscy? A może wy jednak nie jesteście ruscy?” — „A kto my? Tatarzy przecież nie…” — „I dużo was tutaj takich ruskich?” — „Cała ta ulica. A innych ulic tutaj nie było. A tam w stepie, — pokazuje ręką, — Tatarzy mieszkali. A my jednak ludzie ruscy. Dobrze nam się tutaj żyło kiedyś, ogrody dobre mieliśmy, owieczki trzymaliśmy. A teraz nie ma życia. Najechało ludzi, pobudowali domów, o jakich! Owieczek już nie ma gdzie wypasać. Teraz tutaj jest źle. A kiedyś my tutaj dobrze żyliśmy”. — „A Ukraińcy tutaj mieszkają?” — „Mieszkają. O, na tamtej ulicy nowe domy — to ich. Tam ich dużo. Po tym, jak Chruszczow Krym oddał, ich dużo przyjechało. A to tutaj mieszkali tylko ruscy, bo Tatarów przecież wywieźli…”. Oto taka wyszła rozmowa. Więc całkiem naturalnie, że postanowiliśmy zainteresować się historią zasiedlenia zachodniego Krymu. Z pomocą przyszedł krajoznawczy muzeum miasta. Dokumenty świadczą, że w IV wieku przed naszą erą na ziemiach współczesnego Czornomorskiego Grecy kilometry od półwyspu czarnomorskiego, na Syberii, w obwodzie omskim Rosji, jest wieś o takiej samej nazwie — Krym. założyli miasto Kalos Limen. W tamtych czasach panował tam joński dialekt języka greckiego oraz język przybyszów z miejscowego środowiska etnicznego — ludności rolniczej dolnego Pobuża. Po rosyjsku Kalos Limen tłumaczy się jako „Prekrasnaja gawań”, a po ukraińsku jest zrozumiałe i bez tłumaczenia — „kolosalny liman” lub „piękny liman”. W III w. p.n.e. ziemie te wchodziły w skład państwa chersoneńskiego. Co ciekawe, obywatele Chersonezu przysięgali wierność Państwu. Oto niektóre punkty z przysięgi: „...Nie będę dawać ani przyjmować darów na szkodę Państwa lub obywateli”. „Chleba, który wywieziono z równiny, nie będę ani sprzedawać, ani wywozić z równiny w jakiekolwiek inne miejsce, a jedynie do Chersonezu” — cywilizacja rolnicza. Dalej na półwysep trafiają Scytowie, za nimi Hunowie. Do IV w. n.e. na tych ziemiach znikają ostatnie ślady antycznej cywilizacji. Po Kaganacie Chazarskim przychodzi władza Bizancjum, w działaniach wojennych przeciwko Bizancjum brały udział także drużyny kijowskiego księcia Włodzimierza. Dalej — Połowcy. 340 lat (1443—1783) — Chanat Krymski. W wyniku działań wojennych armii rosyjskiej już w 1783 roku wojska tureckie opuściły Krym i rozpoczęła się jego rosyjska kolonizacja. Według dokumentów z 1864 roku w powiecie ewpatoryjskim (zachodni Krym) naliczono już 1046 gospodarstw przesiedleńców. Wśród pierwszych przesiedleńców w Ak-meczet (ostatnia przed Czornomorskiem nazwa miasta), jak podają dokumenty muzeum, byli Iwan Hryhorowycz Szarpyło oraz rodzina Peretiatków. W muzeum znajduje się fotografia jednej z pierwszych chat przesiedleńców — biała mazanka rodziny Ichnów. Już w XVIII—XIX w. na Krymie rozwija się posiadanie ziemskie obszarników. Majątki Popowa W. S. oraz hrabiego Woroncowa M. S. dostarczały na rynek do dziesięciu tysięcy skór jagnięcych po 2,5—3 ruble w srebrze każda. Kiedy piszą, że „majątek dostarczał na rynek”, czytamy „chłopi pańszczyźniani, w szczególności spośród przesiedleńców, dołożyli do tego także swoją pracę”. Nie jaśnie wielmożny przecież książę te skóry wyprawiał. Ozdobę południowego brzegu Krymu — Pałac Woroncowski w Ałupce — zbudowano również za owcze skóry z majątków ziemskich. Władza radziecka przyniosła na krymskie ziemie nową formę gospodarowania — kołchozy. Wśród eksponatów muzealnych jest wykaz zdania chleba państwu przez rolników z Czornomorska z kołchozu im. Rewolucji Październikowej, który datowany jest na 1940 rok, czyli przed przekazaniem Krymu Ukrainie: Overczuk, Myronczuk, Tychowod, Woronka, Milkiewicz, Kowalenko, Romaniuta, Łupynos, Aleszczenko, Poroda, Obolencew, Łukaszewicz, Pasicznyk, Kołpak, Własiuk, Żdan, Jarmolenko, Kariow, Stadnyk, Czerniawski, Ałtuchow, Butow, Filipenko, Miedwiediew, Kałenycz, Babycz — oto taki międzynarodowy kontyngent rolniczy. Wygląda na to, że wśród kołchoźników z Czornomorska Ukraińcy jednak byli. 25 kilometrów od Czornomorska znajduje się wieś Ołeniwka. Możliwe, że ta nazwa powstała od imienia na wzór Iwaniwki, Wasylkowa, Petriwki, Marjaniwki. Tak więc, w tej Ołeniwce przed wojną 1941—1945 lat działał ukraiński teatr amatorski. Eksponat muzeum — zdjęcie ze spektaklu, pod zdjęciem — słowa ze sztuki: „Wszystko stracił, wszystko przepił, zszedł na nic...” (sztuka Hryhorija Fedorowycza Kwitki-Osnowjanenki „Swatanie na Honczariwce”). Może i teatr ten założyli ruscy ludzie, a może i tacy, którzy już wiedzieli, że są Ukraińcami? Zaplątała historia naszych ziomków. W listach czornomorcjan, którzy nie wrócili z frontu II wojny światowej, widzimy Biłocerkowskich i Boćkich, Berka, Heraszczenków i Kowali, Hudymę, Herasymenków, Horbenka, Denyszczenka, Karasia oraz Kobzara, Kapelusznych, Nudźhę oraz Prychodka, Peresypka, Szynkariuka, Jakymenka, Mełeszka, Cełujka. W tej samej liście są i potomkowie pierwszych przesiedleńców — Szarpyła oraz Peretiatka. Widocznie większość z tych czornomorcjan, którzy nie wrócili z wojny, uważała się właśnie za ruskich ludzi. W źródłach historycznych można zobaczyć mapy, na których Morze Czarne wcale nie jest Czarne, a Ruskie. Fakt historyczny: do Perejasławia na Radę jechali posłowie od narodu ruskiego do cara moskiewskiego. Może warto jednak przywrócić sobie nazwę Ukrainy-Rusi? Nie grzesząc przeciwko prawdzie, niektórym z ziomków pomogłoby to się określić. zaw: z Krymu. A jak ty się tu dostałeś? Autobusem przyjechałem. Oni takie oczy mieli... W Omsku nawet pomyśleć nie mogli, że jest taka wieś Krym”, — opowiada starosta. Przybysze z Krymu stali się sąsiadami przesiedleńców z Odessy i Połtawy. W obwodzie omskim jest obecnie około 60 tysięcy ukraińskich rodzin. Wszyscy oni przestrzegają ukraińskich tradycji, nawet prawosławnego księdza błogosławili, by przyjechał na Syberię z Ukrainy. Miejscowi mieszkańcy zajmują się rolnictwem. Tutaj zachowała się ferma mleczna i przedsiębiorstwo hodowli koni. Dzisiejsi jego mieszkańcy porozumiewają się wyłącznie w języku ukraińskim. Według doniesień kanału telewizyjnego NTV przygotował Jewhen BUKET Ilustracja Maksyma Pawłenki „UKRAIŃCY NA KRYMIE” do historycznej trylogii o kozakach „DŻURY” Wołodymyra Rutkiwskiego, uhonorowanej Nagrodą Szewczenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn