Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 6Originalseite ↗

Postęp ku państwowości poprzez kulturotwórczość

Слово Просвіти, №07 за 2012 рік

Dwa minione stulecia z punktu widzenia procesu kulturowego miały swoją prawidłowość — „sześćdziesiątnictwo”. XIX wiek, jak twierdził działacz społeczny i państwowy, generalny sekretarz oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej I. Steszenko, wydał sześćdziesiątników jako nurt, który bronił swoich kulturalno-narodowych praw i wykazywał zdolność do zajmowania się kulturotwórczością. XX wiek odrodził sześćdziesiątników jako nurt inakomyślny wobec ustanowionego reżimu, który stawiał opór w walce o te same kulturalno-narodowe prawa. Zarówno w XIX, jak i w XX wieku droga od odrodzenia narodu do odrodzenia państwa była ciernista. Olha MALIUTA W XIX wieku odradzał się naród ukraiński, w XX wieku odradzało się Państwo Ukraińskie, w którym dokonało się odrodzenie narodu. Jednak zarówno w XIX, jak i w XX wieku pokolenie szestdesiątników wydało ideę państwowości, przeobraziło się z pisarzy i działaczy kulturalnych w budowniczych państwa narodowego, bojowników o państwowość, wywołując swoją działalnością procesy państwotwórcze. W 1868 roku spośród zachodnioukraińskich szestdesiątników wyłoniła się grupa świadomej narodowo młodzieży, która stworzyła „Proświtę” jako towarzystwo podnoszące oświatę ludności dorosłej. W swojej działalności i stawianych zadaniach towarzystwo przekształciło się ze zwykłej organizacji kulturalno-oświatowej w organizację narodowo-kulturalną, która dochodziła praw narodowych Ukraińców, przygotowywała kadry nosicieli idei państwowej, budowniczych Ukraińskiego państwa narodowego. W latach 80. XX wieku z szestdesiątnictwa wywodzili się założyciele Towarzystwa Języka Ukraińskiego. W okresie ukraińskiego odrodzenia narodowego w latach 1980–1990 warunki dla ukraińskiego rozwoju narodowo-kulturalnego nie były korzystniejsze niż w latach 1880–1890. Trwała nieustanna walka o język ukraiński, kulturę, państwo. Impulsem do powstania Towarzystwa Ochrony Ojczystego Języka stał się artykuł dyrektora Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni, akademika W. Rusaniwskiego, opublikowany w „Literaturnej Ukrainie” wiosną 1988 roku. Pomysł utworzenia towarzystwa zainteresował nieobojętnych wobec języka ukraińskiego czytelników Bukowiny, Wołynia, Galicji, Dniepropietrowszczyzny, Kijowszczyzny, Kirowohradszczyzny, Podola, Pokucia, Połtawszczyzny, Czerkaszczyzny, Czernihowszczyzny i innych regionów. Jednak podwaliny pod działalność towarzystwa stworzył Klub Miłośników Języka Ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy, założony wiosną 1987 roku, którego odpowiedzialnym sekretarzem, a później przewodniczącym wybrano profesora Iwana Juszczuka. Swoje początki Towarzystwo Języka Ukraińskiego, podobnie jak „Proświta” w XIX wieku, wywodziło ze Lwowa. Związek Pisarzy Ukrainy 28 lipca 1988 roku poparł utworzenie we Lwowie Towarzystwa Wspierania Rozwoju Języka i Kultury Ukraińskiej. Na łamach „Literaturnej Ukrainy” opublikowano statut Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, w którym proklamowano, że jest to dobrowolna organizacja społeczna, powołana do wspierania nauki i upowszechniania sfery używania ojczystego języka, wychowania patriotyzmu, podnoszenia międzynarodowej kultury. Towarzystwo zajęło się propagowaniem języka ukraińskiego, folkloru, tradycji środkami literatury i sztuki poprzez odczyty, pogadanki, wystąpienia w prasie. Na trzeciej nadzwyczajnej konferencji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” przewodnicząca krymskiej „Proświty” A. Pietrowa opowiadała, że na półwyspie pod szyldem Towarzystwa Języka Ukraińskiego, z inicjatywy byłego pierwszego sekretarza obkomu Hracza, przy funduszu kultury utworzono rosyjskojęzyczne „kulturnoje obszczestwo”, które wszelkimi sposobami utrudniało inicjatywy Ukraińców mówiących po ukraińsku. Jesienią 1988 roku lwowskie towarzystwo zainicjowało utworzenie pierwszej na Ukrainie komórki Ludowego Ruchu Ukrainy. Ciężar kampanii przedwyborczej do Rady Najwyższej Ukrainy spadł wówczas na Towarzystwo Języka Ukraińskiego, ponieważ Ludowy Ruch Ukrainy nie był jeszcze zarejestrowany. Przy udziale delegatów towarzystwa przeprowadzono wybory do Rady Najwyższej i wybrano demokratyczny lwowski korpus deputowanych. Towarzystwo Języka Ukraińskiego we Lwowie zapoczątkowało powstanie narodowo-kulturalnych towarzystw mniejszości narodowych. Przy jego udziale zorganizowano wymianę uczniów i studentów wschodnich i zachodnich obwodów Ukrainy na Boże Narodzenie i Wielkanoc, zapoczątkowano ukrainizację wszystkich wyższych uczelni Galicji i pierwszych placówek na wschodzie, otwarto pierwsze ukraińskie szkoły w zrusyfikowanych miastach. W listopadzie 1988 roku lwowskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego po raz pierwszy na Ukrainie, jak twierdził R. Iwanyczuk, podniosło niebiesko-żółtą flagę. Rozwijały się procesy odrodzenia narodowo-państwowego, w których towarzystwo stało się aktywnym uczestnikiem. Wraz z rozszerzaniem sieci Towarzystwa Języka Ukraińskiego organizacja lwowska nie była już w stanie koordynować działalności wszystkich komórek. W towarzystwie postanowiono wszelkimi sposobami wspierać utworzenie centralnej organizacji w Kijowie. Jesienią 1988 roku w Kijowie na plenum Związku Pisarzy Ukrainy R. Iwanyczuk zaproponował utworzenie republikańskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego. 17 grudnia 1988 roku w Kijowie pod kierownictwem D. Pawlyczki utworzono komitet organizacyjny do zwołania konferencji założycielskiej towarzystwa, który wkrótce przygotował jego statut. 11–12 lutego 1989 roku w Kijowie odbyła się konferencja założycielska Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Przewodniczącym republikańskiego towarzystwa wybrano D. Pawlyczkę. Później D. Pawlyczko pisał, że we Lwowie utworzono Towarzystwo Ojczystego Języka. Konferencja w Kijowie przyjęła nazwę Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Tak towarzystwo w swojej działalności oddzieliło się od opieki nad problemami kulturalno-narodowymi mniejszości narodowych, skupiając się na sprawach czysto ukraińskich. 20 maja 1989 roku republikańskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki zostało zarejestrowane. Przeprowadzając szereg przedsięwzięć organizacyjnych, towarzystwo nadal aktywnie pracowało. W październiku 1989 roku we Lwowie zaczęto wydawać jedną z pierwszych na Ukrainie niezależnych demokratycznych gazet – „Proświtę”. Lwowskie wydawnictwo „Proświta” zapoczątkowało wydawanie monografii historycznych (I. Krypiakiewycza, A. Łotockiego), pierwszych podręczników historii Ukrainy. Rada Najwyższa ZSRR 24 kwietnia 1990 roku uchwaliła ustawę „O językach narodów ZSRR”, której czwarty artykuł stał w sprzeczności z Konstytucją URSR i ustawą „O języku w URSR”, proklamując język rosyjski językiem oficjalnym międzynarodowego porozumiewania się na terytorium ZSRR. Już 12 maja 1990 roku Towarzystwo Języka Ukraińskiego wystąpiło przeciwko temu artykułowi, wzywając Radę Najwyższą URSR do nienadawania mocy obowiązującej ustawie na terytorium Ukrainy, dopóki nie zostanie ona uzgodniona z ustawą „O językach w URSR”. TUM wezwało rady lokalne do poparcia tego apelu listami i telegramami pod adresem Rady Najwyższej URSR. 8 września 1990 roku na konferencji we Lwowie towarzystwo, biorąc pod uwagę wydarzenia historyczne z 1939 roku, zreorganizowało się w Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta”, postanowiło powrócić do zadań „Proświty”, przejmując metody i kierunki jej działalności. Według historyka S. Wowkanycza towarzystwo przywiązywało wielkie znaczenie do koncepcji odrodzenia narodowego – duchowej informacyjnej mobilności narodu. Na drugiej konferencji 29–30 września 1990 roku w Kijowie przewodniczącym towarzystwa wybrano posła do Rady Najwyższej Ukrainy Pawła Mowczana. Rozpoczęła się działalność towarzystwa na podstawie nowego statutu. Komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta” w całej Ukrainie żywo zabrały się do odradzania ukraińskiej historii i tradycji. Tak w listopadzie 1990 roku działacze Romenskiej międzyrejonowej organizacji TUM „Proświta” w Szumsku uczcili pamięć H. Waszkiewicza, w kwietniu 1991 roku TUM im. Tarasa Szewczenki w Samborze uczcił pamięć ukraińskiego pisarza, członka Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej A. Czajkowskiego. Równieńskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta” założyło w Równem Ukraiński Ludowy Wolny Uniwersytet „Proświta” w składzie 12 katedr o profilu humanitarnym, artystycznym, społeczno-ekonomicznym. Słuchaczami uniwersytetu byli nawet przedstawiciele diaspory ukraińskiej. W Eupatorii towarzystwo utworzyło szkoły, w których chętnych uczono języka angielskiego. Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta” w Szostce zbierało fundusze na pomnik Tarasa Szewczenki. Połtawskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta” na swojej drugiej konferencji krajowej omawiało wykonanie ustawy Ukrainy „O językach w Ukraińskiej SRR”. W czerwcu 1991 roku w Charkowie na wyjazdowym poszerzonym posiedzeniu Głównej Rady Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki rozstrzygano kwestie pogłębienia współpracy towarzystwa z innymi pokrewnymi organizacjami państwowymi i społecznymi, omawiano zadania dotyczące Państwowego programu rozwoju języka ukraińskiego i innych języków w Ukraińskiej SRR, badano dowolne formy upowszechniania doświadczeń pracy Lwowskiego Towarzystwa „Proświta”. W lipcu 1991 roku na łamach gazety „Słowo” ukazał się artykuł W. Kulika „Europa i »Proświta«”, którego autor bronił myśli, że najważniejszą w działalności „Proświty” jest „rewolucja kulturalna”, której głównym skutkiem miało być zdobycie ukraińskiego państwa. Sukces idei ukraińskiej wśród mas miało zapewnić odtworzenie ciągłości historii i kultury, wznowienie ciągłości ich tradycji, pozyskanie do działalności oświatowej profesjonalistów. 12 października 1991 roku trzecia nadzwyczajna konferencja Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta” w Kijowie przyjęła uchwałę, w której za najważniejsze w działalności towarzystwa uznano przygotowanie do referendum 1 grudnia 1991 roku. Od tego czasu zadaniem towarzystwa stało się prowadzenie pracy wyjaśniającej wśród ludności na rzecz poparcia Aktu niepodległości Ukrainy. Przy Sekretariacie towarzystwa utworzono sztab. Głównymi kierunkami pracy określono organiza- Ołena Małiuta cią wystąpień deputowanych, działaczy społecznych, naukowców, inżynierów, nauczycieli w zbiorowościach, instytucjach, środkach masowego przekazu, organizowanie imprez kulturalno-masowych, szeroki udział w roli obserwatorów referendum członków Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Na tej nadzwyczajnej konferencji Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki «Proświta» zreorganizowało się w Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki i ogłosiło siebie jedynym prawonastępcą «Hromady» i «Proświty». Konferencja zatwierdziła statut towarzystwa. W swoim apelu do Gabinetu Ministrów Ukrainy towarzystwo poinformowało o rozszerzeniu sfery oświatowego wpływu. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Pawło Mowczan na łamach gazety «Słowo» w grudniu 1991 r. opowiedział się za zachowaniem zarówno Towarzystwa Języka Ukraińskiego, jak i towarzystwa «Proświta», twierdząc, że trzeba mobilnie reagować na zmiany polityczne i ekonomiczne. «Proświcie» przypadała rola szerokiej działalności, która mogłaby przyciągnąć do siebie zrusyfikowanych Ukraińców. Wąska tematyka Towarzystwa Języka Ukraińskiego, zdaniem przewodniczącego towarzystwa, zamykała drogę do współpracy z organizacjami światowymi. Zadaniem towarzystwa «Proświta» jest dbanie o narodowe potrzeby Ukraińców w Kazachstanie, Tadżykistanie, na Litwie, w Estonii itp. Profesor Uniwersytetu Kijowskiego, przewodniczący komisji oświatowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» A. Pohribnyj uważał, że należy rozszerzyć działalność, obejmując sferę wpływu towarzystwa «Znanije». Po ogłoszeniu wyników referendum 1 grudnia 1991 r. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» aktywnie zabrało się za utwierdzanie Ukraińskiego Niepodległego Państwa, języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego, odrodzenie ukraińskiej historii itp. W styczniu 1992 r. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zostało zarejestrowane. Od tego czasu trwa aktywna działalność na rzecz utwierdzania ukraińskiej państwowości narodowej, której korzenie sięgają głęboko w historię.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn