Seite · S. 4Originalseite ↗
Kto prowadzi politykę językową?
Слово Просвіти, №12 за 2012 рік
— Problemu języka rosyjskiego jako języka komunikacji w Ukrainie nie ma. Nie ma tego problemu także w dostępie do informacji. W ukraińskiej telewizji rosyjskojęzyczne audycje przeważają, nikt nie zamierzał i nie zamierza usuwać rosyjskich książek z bibliotek. W czerniowieckich i kijowskich księgarniach książki rosyjskojęzyczne ilościowo przeważają nad ukraińskojęzycznymi. I nie są to tylko kryminały czy inne bestsellery, ale także poligraficznie doskonałe wydania rosyjskiej klasyki — F. Tiutczewa, I. Bunina, pięknie ilustrowane książki dla dzieci. Jeśli chodzi o poziom codzienny, to uważam, że tutaj człowiek ma prawo rozmawiać w tym języku, w którym chce. To prawo nie może być zaskarżone ani naruszone. I wszystkie te nasze apele do ludzi wykorzenionych, próby ich zawstydzenia — one nic nie dadzą, poza irytacją. Jeśli już istnieje problem języka rosyjskiego, to jest to, moim zdaniem, problem prestiżu. Tak, zmieniły się priorytety, obniżył się prestiż języka rosyjskiego, nie ma on już tej dominującej, uprzywilejowanej pozycji w społeczeństwie, jak to było za czasów Związku Radzieckiego. Ale przecież dla człowieka z poczuciem własnej godności rozważania o prestiżu są drugorzędne. Prestiż to pojęcie mieszczańskie. Jeśli chodzi o status państwowy, to musi go mieć tylko język ukraiński, ale państwo powinno rzeczywiście zadbać o rozwój nie tylko rosyjskiego, ale i innych języków narodowych, które wskutek okoliczności historycznych stworzyły pewien tradycyjny (i niepowtarzalny) „ustrój językowy” Ukrainy. — Czy język ukraiński ma dzisiaj należytą pozycję w naszym państwie? I co trzeba zrobić, aby odpowiadał statusowi państwowego? — Do tego potrzeba odrzucić wiele stereotypów, które do tej pory istnieją w metodyce nauczania języka ukraińskiego w szkole. Same teksty w podręcznikach! Bez stawów, kaliny, wierzby, słowika nie potrafimy się obejść. Nie uczymy uczniów żywego języka, nie nadążamy za czasem. Czyż można dzieci, które potrafią pracować z komputerem, znają się na różnym sprzęcie domowym, karmić tymi pseudopoetyckimi, naiwnie sentymentalnymi stereotypami, które wywodzą swoją tradycję od opisów pejzaży I. Neczuja-Łewyckiego? Klasykę trzeba szanować, ale nie można się na niej zacinać. Chłopców i dziewczynki trzeba uczyć przede wszystkim tego, aby potrafili wyrażać własne zdanie, wyrażać swoją osobowość poprzez język ukraiński, czuć smak w zabawie językiem. Inaczej w każdym pokoleniu większość stanowić będą tacy ludzie, których wzorce przedstawiają deputowani i urzędnicy swoim sposobem mówienia. Umiejętność dobrego mówienia uważa się niemal za talent, podczas gdy powinno to być normą. — Ależ dzisiaj w naszym państwie obowiązuje „Ustawa o językach”? W niej przecież zapewne przewidziano jakieś środki dotyczące zmiany metodyki nauczania? — W tej ustawie, nawiasem mówiąc, mowa była także o formach podniesienia prestiżu, rozszerzenia sfer używania języka ukraińskiego, udoskonalenia metod nauczania itd. Ale, pomimo różnorodnych deklaracji, ustawa, uchwalona jeszcze za czasów przewodniczenia w Radzie Najwyższej Walentynie Szewczenko, nie jest wdrażana. Jak większość naszych ustaw, jest ładnie napisana, ale istnieje tylko na papierze. Dlatego język ukraiński nie brzmi na należytym poziomie, który ujawniłby jego prawdziwe możliwości. — Czy nie uważa Pani, że władza szczególnie nie przejmuje się problemami funkcjonowania języka państwowego? — Niestety, sytuacja jest właśnie taka. Swego czasu, w 1991 roku, zaproszono mnie na stanowisko konsultanta wydziału obwodowego komitetu wykonawczego do spraw narodowości (wtedy jeszcze w jego gestii były wyższe i średnie specjalne uczelnie). Moim zadaniem służbowym było opracowanie programu wdrożenia „Ustawy o językach” w obwodzie czerniowieckim. Praca była zbiorowa i każda radykalna, konkretna propozycja z mojej strony nie była przyjmowana. W tamtych warunkach niemożliwe było wprowadzenie do programu konkretnych punktów o surowym wymogu kwalifikacyjnym znajomości języka ukraińskiego i historii Ukrainy (jak to jest w cywilizowanych państwach), o odpowiedzialności osób urzędowych za ignorowanie języka ukraińskiego w dokumentacji służbowej (takie ignorowanie kwitnie do dziś). Jako specjalista rozumiałam, że wdrożenie takiej ustawy powinno opierać się na kilku ważnych czynnikach, wśród których jest i obowiązkowy egzamin kwalifikacyjny przed komisją, i badanie opinii publicznej, i cierpliwa praca wyjaśniająca. Ale to jest praca, a nasze urzędnictwo przywykło do manipulowania papierkami. Komisja ds. wdrożenia „Ustawy o językach” została stworzona według zasady generałów weselnych, którzy nie mogli i nie powinni byli, w końcu, zajmować się kursami nauki języka ukraińskiego w przedsiębiorstwach i instytucjach, przygotowaniem podręczników, słowników. To praca specjalistów, a ich w komisji prawie nie było. Nawiasem mówiąc, zarządzeniem obwodowego komitetu wykonawczego zostałam mianowana sekretarzem tej komisji, ale posiedzeń komisja nie prowadziła, konkretnego planu pracy nie miała (z wyjątkiem jednorazowych, niesystemowych kontroli), z czasem w ogóle przestała pracować, przy czym bez wcześniejszego wysłuchania wyników pracy. Może coś na papierze i zmajstrowali, ale nic mi o tym nie wiadomo do dziś. I choć ówczesny zastępca p. Hnatyszyna ds. humanitarnych p. Folwarocznyj próbował jakoś nietradycyjnie, nie po urzędniczemu podchodzić do wdrożenia „Ustawy o językach” (tutaj trzeba oddać mu sprawiedliwość), ale z tego mało co wyszło. — Ależ mamy już Konstytucję i w Ustawie Zasadniczej naszego państwa język ukraiński uzyskał odpowiedni status?! — Tak, ale czas został stracony. Nadanie statusu państwowego językowi ukraińskiemu wymaga ogromnych środków z budżetu państwa, a ich nie ma. Ani na nowe podręczniki, ani na opłacenie pracy wykwalifikowanych wykładowców, którzy nie sprowadzaliby nauki języka do praktyk ortograficznych — pisowni apostrofu czy znaku miękkiego. Nie ma środków na przeprowadzanie konkursów na pisanie podręczników. Nie ma ich nawet na to, żeby przywieźć dzieci z rejonów na olimpiady obwodowe, żeby udział w nich zapamiętał się i był świętem. Z jakiegoś powodu węgierski Żyd G. Soros finansuje program „Transformacja edukacji humanistycznej w Ukrainie”, płaci stypendia profesorom, aspirantom, nauczycielom, a my, wychodzi na to, jesteśmy niewypłacalni? Więc jak i przed kim bronimy języka ukraińskiego? Ale myślę, że nawet w trudnej sytuacji można wykazywać inicjatywę, skupiać zespoły specjalistów. — Czy nie wydaje się Pani, że istnieje opór w postrzeganiu języka ukraińskiego jako państwowego? — Oczywiście, istnieje. I nie ma ku temu tylko przyczyn natury emocjonalnej, ale także sam ustrój naszego życia ustawodawczo-wykonawczo-państwowego. Nikt nie zobowiązuje urzędnika państwowego do znajomości języka ukraińskiego na należytym poziomie, a nie w tym parodystycznym wariancie, który można usłyszeć wszędzie (z wyjątkiem, być może, spikerów radia ukraińskiego, programów studia „1 + 1”, „TBi” oraz ICTV). Dopóki język ukraiński nie stanie się wymogiem kwalifikacyjnym na stanowisko, a znajomość jego nie będzie materialnie zachęcona (nawiasem mówiąc, za znajomość języka obcego urzędnikom dopłacano wcześniej i teraz dopłacają 15% uposażenia zasadniczego), dopóty zmuszeni będziemy bronić swojego języka w swoim państwie. Niestety, w inny sposób problemów rozwiązać nie można, bo nie mamy wystarczającej liczby kadr fachowych, a do tego z nienaganną znajomością ukraińskiego. — Czyli Pani jako specjalisty nie zadowala mentalność urzędników? — W stosunku do języka ukraińskiego jako państwowego wszystko zaczyna się od pierwszych osób państwa. Czy możemy sobie wyobrazić, żeby żona prezydenta USA nie znała angielskiego czy prezydenta Rosji — rosyjskiego? Dlaczego żona króla Szwecji zdołała w rok czy dwa opanować język szwedzki, a żony naszych prezydentów językiem ukraińskim nie posługują się nawet w swoich publicznych wystąpieniach? Czyż nie można nauczyć się kilku standardowych zdań? W oficjalnych rozmowach nie ma ich znowu tak wiele. — A deputowani? — Deputowani to temat osobnej rozmowy, ale stosunek wielu z nich do języka ukraińskiego nie ma ani wyjaśnień, ani usprawiedliwień. Nieukrywana i demonstracyjna pogarda dla języka ukraińskiego nie spotyka się z żadnym odporem. Przez dwadzieścia lat niepodległości nie zdołaliśmy przyjąć takiej ustawy o deputowanych, która miałaby punkt o obowiązkowej znajomości języka ukraińskiego przez osobę, która kandyduje na deputowanego Rady Najwyższej. Dlaczego w Radzie Najwyższej Ukrainy przewodniczący pozwalał sobie występować w języku rosyjskim? Czyż w Dumie Państwowej Rosji usłyszymy język ukraiński czy jakikolwiek inny język narodowy? I to przy tym, że Rosja jest federacją wielu narodów… Kiedy zaczniemy od takich kroków, że bez języka ukraińskiego nie można będzie zrobić kariery, wtedy nie będziemy szukać winnych ucisku naszego języka, nie będziemy wyrzucać babci w trolejbusie, która nie nauczyła się rozmawiać po ukraińsku, żyjąc w Ukrainie, bo nie ta babcia tworzy pogodę w państwie. Oczywiście, łatwo jest poniżać swojego oponenta, który siedzi dwa kroki od ciebie w trolejbusie, ale znacznie trudniej krytykować praktyczną politykę wobec języka ukraińskiego jako państwowego, bo tę politykę prowadzą ludzie na wysokich stanowiskach państwowych.
Rozmawiała Maria WYSZNEWŚKA, m. Czerniowce. Czy istnieją dzisiaj w naszym państwie problemy z funkcjonowaniem języka rosyjskiego? Czy kwestia nadania mu szczególnego statusu — drugiego języka państwowego — jest nagląca? Czy język ukraiński jako państwowy jest na odpowiednim poziomie? O tym rozmawiamy z profesorem katedry współczesnego języka ukraińskiego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza, doktorem nauk filologicznych Ludmyłą TKACZ.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
