Seite · S. 4Originalseite ↗
– NIE BÓJCIE SIĘ TEJ ŚMIESZNEJ KARYKATURALNEJ WŁADZY!
Слово Просвіти, №16 за 2011 рік
Do bycia odważnymi w rozmowie z naszym korespondentem wzywa Wasyl Owsijenko — działacz społeczny, publicysta, autor licznych publikacji, książek z historii ruchu obrony praw człowieka, laureat nagród im. Wasyla Stusa, im. Iwana Ohijenki, Międzynarodowej nagrody literackiej Fundacji rodziny Woskobijnyków w gatunku pamiętnikarskim. Odznaczony orderami „Za zasługi” III st., „Za odwagę” I st., księcia Jarosława Mądrego V st. i in. Urodził się w 1949 roku we wsi Lenine (Stawky) na Żytomierszczyźnie. W 1972 roku ukończył wydział filologiczny Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki, pracował jako nauczyciel. Trzykrotnie był skazany: w 1973 roku — za rozpowszechnianie samizdatu; w 1979-tym — na podstawie sfabrykowanego oskarżenia o stawianie oporu milicji; w 1981-szym — za „antysowiecką agitację i propagandę” z uznaniem za „szczególnie niebezpiecznego recydywistę”. Zwolniony w 1988 roku. Zrehabilitowany. Od 1978 roku — członek Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, od 1990-tego — sekretarz Ukraińskiej Partii Republikańskiej, od 1998-go — pracownik Charkowskiej Grupy Ochrony Praw Człowieka. — Panie Wasylu, w tym roku obchodzimy 20-lecie Niepodległości Ukrainy. Pan jest jednym z tych, którzy o nią walczyli, poświęcili temu życie. Jak ocenia Pan osiągnięcia i straty przez te lata, co mamy w podsumowaniu? — Ot, nie lubię ja tego słowa „walka” i wszelkich innych wysokich słów. To los. Kiedy cię biorą pod białe rączki i prowadzą, gdzie ty nie chcesz, a ty jednak przestępujesz własnymi nogami, to czyż to walka? Oto powstańcy-chołodnojarczycy, oto banderowcy — walczyli! A ja po prostu trafiłem pod pokos szestdziesiatnykiw, kiedy już wybierali wszystkich zaangażowanych. Tak, byłem zaangażowany w rozpowszechnianie ukraińskiego samizdatu. Praca Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” była u mnie już od 1968 roku, zrobiłem kilka jej fotoodbitków i rozdałem przyjaciołom. Były w moich rękach artykuły Jewhena Swerstziuka „Iwan Kotlarewski śmieje się”, „Sobór w rusztowaniu”, powieść Mychajła Osadczego „Bielmo”, artykuły Wałentyna Moroza „Kronika oporu”, „Mojżesz i Datan”, Mychajła Brajczewskiego „Zjednoczenie czy przyłączenie?”, „Dziennik” i zbiór pozacenzuralnych wierszy Wasyla Symonenki, wiersze Mykoły Chołodnego — praktycznie wszystko, co wtedy krążyło w maszynopisach i fotokopiach. Ale najważniejszym było to, że pomagałem Wasylowi Lisowemu i Jewhenowi Proniukowi wydać szósty, kijowski numer czasopisma „Ukraiński Wiśnyk” (był i lwowski szósty numer, bo po aresztowaniu 12 stycznia 1972 roku Wiaczesława Czornowoła — jego redaktora i wydawcy — chcieliśmy odwieść od niego podejrzenia). Na znak protestu przeciwko aresztowaniom ukraińskiej inteligencji kandydat filozofii Wasyl Lisowy napisał wiosną 1972 roku „List otwarty do członków KC KPZR i KC KP Ukrainy”. Kończył się on tak: „Zważywszy na warunki, w jakich składa się ten list, trudno mi wierzyć w konstruktywną reakcję na niego. Choć nie występuję ani w roli odpowiedzialnego, ani w roli świadka, ani w roli w jakikolwiek sposób zaangażowanego w tę sprawę, która obecnie nazywana jest „sprawą Dobosza”, po złożeniu tego listu bez wątpienia znajdę się w liczbie „wrogów”. Być może to i słuszne, bo Dobosz został zwolniony, a „sprawa Dobosza” — to już po prostu sprawa, zwrócona przeciwko żywemu ukraińskiemu narodowi i żywej ukraińskiej kulturze. Taka „sprawa” rzeczywiście jednoczy wszystkich aresztowanych. Ale ja uważam się również za zaangażowanego w taką sprawę — oto dlaczego proszę mnie również aresztować i sądzić”. (Jarosław Dobosz — obywatel Belgii, który pod koniec 1971-go spotykał się z kilkoma szestdziesiatnykamy we Lwowie i Kijowie, został aresztowany przez KGB, a po skrusze w prasie i w telewizji w czerwcu 1972 roku wydalony poza granice ZSRR). Przytoczyłem tak długi cytat, aby przypomnieć współczesnym ten przykład obywatelskiej odwagi. Muszę powiedzieć, że ja należytej odwagi wtedy nie okazałem. Przez półtora miesiąca opierałem się, nie składałem zeznań. Wtedy śledczy Mykoła Pawłowycz Cymoch powiedział sakramentalną frazę: „Człowiekowi właściwe jest bronić się, a wy nie bronicie się. Tutaj niektórzy wątpią w waszą psychiczną pełnowartościowość. Trzeba będzie przeprowadzić ekspertyzę psychiatryczną”. Oto wtedy naprawdę się przestraszyłem. Znałem praktykę sowieckiej „karnej psychiatrii”: zapędzą cię do psychiatryka, zakłują haloperidolem i ty w swoje 24 lata staniesz się człekokształtnym bydlęciem… To straszniejsze niż śmierć. I ja zacząłem po trochu ustępować. Najpierw w tym, co, jak mi się wydawało, oni już i bez mnie wiedzieli. (A oni jednak wiedzieli: w tym przekonałem się, czytając w marcu 2010 roku dokumenty „Sprawy BLOK” — notatki służbowe KGB do W. Szczerbyckiego). Przyznałem się, że zawoziłem maszynistce „List” Wasyla Lisowego. A ta maszynistka, jak się okazało, tego samego dnia doniosła o tym do KGB i otrzymała pozwolenie drukować, „żeby wziąć na gorącym uczynku”! Kiedy myślę o swoim grzechu, to znajduję ulgę w tym, że, być może, właśnie za niego karałem się 13 i pół roku i w jakiejś mierze odkupiłem go. Ale nikt nie zna miary swojego grzechu, tylko Bóg: może na tamtym świecie należy mi się jeszcze milion lat czyśćca… A jednak ja, mam nadzieję, będę nie w samym centrum piekła: tam będą ci, którzy stawiali nas przed takim ciężkim wyborem. A póki co oni mają dobre emerytury od państwa, przeciwko powstaniu którego zażarcie walczyli… A jeszcze na moją obronę są te fakty, że w niewoli stanąłem na nogi, trzymałem się godnie i drugą oraz trzecią sprawę swoją wytrzymałem należycie, za co mi Żytomierski sąd obwodowy w 1981 roku przyznał zaszczytny tytuł „szczególnie niebezpieczny recydywista”. To bardziej zaszczytne niż „Bohater Pracy Socjalistycznej”. Nas takich w jedynym wtedy obozie specjalnego reżimu Kuczino na Uralu było mniej niż w na Kremlu członków Biura Politycznego KC KPZR. Ja tak szczerze opowiadam o tym, żeby młodsze pokolenie wiedziało, z jakiego Imperium Zła my wyrwaliśmy się. To, na miłość boską, nie wróćcie do niego! Rosja nie stała się inna. Rosja i demokracja — pojęcia niekompatybilne. Tam wszyscy są chłodami cara-batuszki.
(obecnie dwugłowego Putina-Miedwiediewa). A u nas — “Co nie bajrak, to kozak, co nie kozak — to wolność”. Dlatego Rosja nigdy nie będzie w stanie nas pochłonąć i strawić w swoim brzuchu. Ta właśnie niepodległość jest naszym nieocenionym osiągnięciem. A do tego — wolność słowa. Wiatr wolności jest teraz darmowy: stań na wzgórzu i miel, jak wiatrak, co tylko chcesz. I, jak mawiał Taras, “nikt nie poprowadzi cię w kajdanach”. Więc nie bójmy się mówić prawdy. Czasy teraz nie są najgorsze. A co do strat — to są one naturalne. Przecież nie zdobyliśmy się na lustrację, jak nasi sąsiedzi Czesi, Litwini, Polacy. Sił nam na to nie starczyło. Bo w czasach sowieckiej okupacji nie mogła u nas wyrosnąć pełnowartościowa narodowa elita. Najlepszych władza okupacyjna metodycznie wycinała, a na rozpłód zostawiała “złe owce”. Przypomnijmy sobie, co Wasyl Stus pisał w 1982 roku: “Ukraiński inteligent w 95% jest urzędnikiem, a w 5% patriotą. Jego patriotyzm jest i płytki, i do niczego nie zobowiązuje”. Prawie 30 lat minęło od tego czasu — i pięcioprocentowi patrioci, o których pisał Stus, gdzie się znaleźli? Poszli do Społecznej Rady Humanitarnej (czy jak tam ona się nazywa?) przy Prezydencie Janukowyczu. Czyli zapisali się do chruniów. (Chruń w Galicji — to wieprz. Tak nazywano kolaborantów, którzy wspierali austriacką, potem polską władzę okupacyjną). Co oni tam robią, w tej Radzie? Pomagają Tabacznikowi “matkę katować”? Cieszą się, że zapraszają ich na uczty… Taras też bywał na jednej, prawda, że nieproszony, we śnie, i napisał poemat “Sen”. Dlaczego laureaci Nagrody im. Szewczenki nie mieliby napisać, jak opuchnięci i brzuchaci ministrowie bawią się, grając “Murkę”? Prawdziwa nowa ukraińska elita dopiero dorasta. Jestem pewien, że ona już nie odda Ukrainy. Nie podzielam rozpaczliwych nastrojów po pomarańczowej rewolucji. W 1994 roku przeprowadzałem wywiad z Mykołą Rudenką. Powiedział: “Nas Pan Bóg wyrwał znad samej przepaści. Jeszcze jedno pokolenie, jeszcze lat 15—20 — i już Ukrainy nie miałby kto i nie miałby dla kogo wywalczyć. Zatem, jesteśmy Mu do czegoś potrzebni? Ale, — ostrzegał ten mędrzec, — Pan Bóg i gniewa się na leniwych, i pozbawia ich Swojej łaski”. Oto Pan Bóg za nasze lenistwo zesłał nam na próbę Janukowycza i Azarowa z Tabacznikiem. — Co sprzyjało, a co przeszkadzało budować niepodległe państwo? — W 1918 roku Borys Martos przyjechał do Kijowa i mówi do Hruszewskiego: “Daj mi z dziesięciu patriotów, żebym miał z kim robić w Połtawie ukraińską rewolucję”. A Hruszewski na to: “Ja nie tylko nie dam ci 10 patriotów, ja i ciebie nie puszczę do Połtawy, bo jesteś w Kijowie potrzebny”. Znikomo nieliczna była ukraińska warstwa przewodnia, by mogła rozbudzić świadomość narodową całego narodu i zmobilizować go do walki o niepodległość. Sąsiednie narody — Polacy, Czesi, Litwini, Finowie — miały silną, zamożną elitę, więc się usamodzielniły. A u nas, na nieszczęście, przed decydującymi wydarzeniami jeszcze poodchodziły najbardziej autorytatywne osobistości: Pawło Hrabowski (to miał być wielki polityk!), Łesia Ukrainka, Borys Hrinczenko (też potężna osobowość), Iwan Franko… Byliśmy narodem z niepełną strukturą społeczną. Oto w czym nasza bieda. To samo było na przełomie lat 80. i 90. Niektórzy mówią, że wtedy zwyciężylibyśmy komunistów, gdybyśmy wystawili jednego kandydata na prezydenta. Ale nie zebralibyśmy więcej niż 30%! Dziękujmy Bogu, że On w tym czasie osłabił naszego historycznego wroga — Rosję. Niezdolna ona była wtedy nas udusić. Zresztą i teraz jest niezdolna. Moskwa zawsze starannie pilnowała nas i odstrzeliwała naszych liderów: Petlura, Konowalec, Bandera, Rebet… W naszych czasach Wadym Hetman, Jemeć, Czornowił, otruty do półśmierci Juszczenko… — Za swoją walkę przyszło Panu cierpieć (więzienia, pozbawienie pracy w zawodzie). Czy wiara w Boga pomagała godnie to wszystko znieść, nie złamać się? Czy ta wiara pomaga obecnie, w konkretnych sprawach: przecież kiedy pisaliście książkę “Światło ludzi”, prosiliście o to błogosławieństwo u księdza? — Wiara w Boga? Moi rodzice byli potajemnie wierzący, ale do cerkwi nie chodzili, bo bolszewicy zniszczyli ją jeszcze w latach 30. I nas, dzieci, bali się nauczyć choćby “Ojcze nasz” wymawiać. Ale ja jeszcze nie do końca wyobcowałem się z wiary rodziców. Kiedy 5 marca 1973 roku znalazłem się w celi przy Włodzimierskiej 33 i doznawałem szalonej presji psychicznej ze strony kagiebistów, zapytałem strażnika, który przynosił książki, czy jest “Kobziarz”. Uczyłem się wierszy Szewczenki i nimi się modliłem! Nimi gasiłem napięcie, niepokój, strach. Mówią, że są ludzie, którzy niczego się nie boją. Boją się wszyscy, a kto się nie boi, ten niech nie kłamie. Ale męstwo polega na tym, że człowiek jest zdolny przekraczać swój strach. Ja wtedy mogłem 3—4 godziny chodzić po celi i czytać z pamięci wiersze Szewczenki, rzadko podglądając. Teraz chyba na godzinę zostało, ale i teraz one mnie mobilizują. Co do mojej wiary, to najlepiej o jej poziomie powiedziano w Ewangelii: “Wierzę, Panie! Pomóż niedowiarstwu mojemu!” Czyli jestem daleki od doskonałości. Do wiary trzeba przyzwyczajać od małego, a w dojrzałym wieku do doskonałej wiary potrzeba chyba jakiegoś cudu, wstrząsu… Pytałem ojca Jurija Bojkę, czy można nazwać takimi słowami — “Światło ludzi” — książkę o moich współwięźniach. Przecież to Pan Bóg tak o Sobie mówił: “Ja jestem Światłością ludzi”. Ksiądz powiedział: można, bo to o takich ludziach powiedziano: “A Światłość w ciemności świeci i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1, 5). Albo: “On był lampą, co płonie i świeci” (J 5, 35). Te słowa, nawiasem mówiąc, wyryte są na krzyżu Iwana Switłycznego. — Co udało się zrealizować, a co nie udało się przez lata Niepodległości właśnie Panu? — Chciałem być dobrym nauczycielem swoich i cudzych dzieci. Ale dopóki u nas ostatecznie nie jest rozwiązana kwestia narodowa, to będzie ona odciągać wszystkie nasze najlepsze siły. To powiedział mi jeszcze w 1969 roku Wasyl Lisowy. Przyszło robić nie to, co chciałem, a to, co niezbędne było dla wspólnoty (narodu). A swoje własne potrzeby przyszło odłożyć na przyszłość, której mogło i nie być. I to normalny, naturalny czyn: ptaszyna kosztem życia broni swoich piskląt, młodzieniec bierze broń i broni swój ród, swoją ojczyznę, nie zostawiając potomstwa. To wielka tragedia: uświadomienie, że twoja gałąź się łamie, nie dawszy owocu, że ty nie będziesz przedłużony w przyszłość… Mychajło Horyń mówi: “Patriotyzm — to przede wszystkim ofiarność”. O, jak ja go rozumiem! Od 1998 roku pracuję w Charkowskiej Grupie Obrony Praw Człowieka. Moją pracą jest zbieranie materiałów o ruchu obrony praw człowieka doby postalinowskiej. Zajrzyjcie na stronę http://archive.khpg.org (Muzeum ruchu dysydenckiego) — tam jest już prawie 300 not biograficznych więźniów politycznych, półtorej setki wywiadów, wiele wspomnień. Większość z tego już zrobiłem. I jeszcze mam wiele nieopracowanych nagrań audio. Nie mam prawa umrzeć, dopóki nie doprowadzę tego do ładu. Bo to żywa historia. A historia, jak wiadomo, to nie to, co było, a to, co zapisane. Teraz (nie bez naszego wysiłku!) mamy możliwość zapisywać prawdę i tę prawdę czynić historią. Słuszny czas, więc się spieszę. — W Pana odważnym artykule “Nie wierz, nie bój się, nie proś” wyjaśnił Pan, dlaczego chodził na pikietowanie Sądu Apelacyjnego przeciwko aresztowaniom opozycji, choć nie jest Pan ich zwolennikiem: “Jeśli ja dzisiaj nie wystąpię w ich obronie, to jutro sam ryzykuję, że zostanę oskarżony o cokolwiek (w 1978 roku mnie-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
