Seite · S. 14Originalseite ↗
INDO-UKRAINA RZEŹBIARZA NAKONECZNEGO
Слово Просвіти, №29 за 2011 рік
Wyrywając się z sideł, nad pogrążonym w smutku tłumem przeleciał anioł Nakonecznego, podobny do tych stworzonych dla memoriału ofiar wybuchu gazu w Dniepropietrowsku. Przeleciał nad usypanym grobem swojego twórcy, poszukiwacza obrazu Innej Ukrainy: tej, której nie ma w Siczesławiu-nie-Siczesławiu, gdzie jedni starannie odnawiali, inni konsekwentnie niszczyli pamięć etniczną i historyczną… Siczesław-nie-Siczesław stracił rycerza plastyki, który przybliżał powrót miastu jego ukraińskiego imienia. Niewymownie przykro, bo rycerzy mamy niewielu. Pociesza jedynie to, że duch i dusza Wołodymyra trafiły w duchową aurę braminów, twórców sakralnego Obrazu Ukrainy w kontekście indoeuropejskim. Witalij STARCZENKO, Siczesław Dla tych, którzy znali dniepropietrowskiego rzeźbiarza Wołodymyra Nakonecznego, jego wczesna śmierć (w wieku 54 lat) była oszałamiającym zaskoczeniem – wszak mało komu skarżył się na fatalną chorobę serca. Wołodymyr czuł, że życie może urwać się w każdej chwili, dlatego ostatnie lata pracował bardzo dużo. Była to żarliwa praca kamieniarza, który łupał Skałę nie w celu jej zniszczenia, a po to, by wydobyć z ponurej góry jasne, wieczne i heroiczne, co nawarstwiało się w mocnych pokładach od początków cywilizacji indoeuropejskiej. On, chłopski syn z Podola, trafiwszy po nauce w Kijowskim Instytucie Artystycznym do Dniepropietrowska, w dosłownym sensie oddał swoje serce obrazowemu odtworzeniu wspomnianej Innej Ukrainy – Ukrainy, która nie zaznała niewolnictwa i janczarstwa, Ukrainy, w której czasoprzestrzennych współrzędnych narodziła się kultura rolnicza i wedyjska. Stepowy kraj aryjskiej, scytyjskiej i kozackiej przeszłości sprzyjał wyborowi tematu dla trudów i dni. Prawdziwe trudy i dni zaczęły się od pracy nad obrazem Dmytra Jawornyckiego – w 1988 roku Dniepropietrowsk ogłosił ogólnoukraiński konkurs na stworzenie pomnika memorialnego dla charakternika-akademika. Nakoneczny zobaczył ten obraz tak, jak zobaczyłby go Step: Dmytro Iwanowycz nie w szatach akademika, bez „uczonych” atrybutów – bosy, w szarawarach i koszuli, a w rękach ciężki kamienny krzyż – symbol podniesionego przez niego ze smutno-heroicznych odłamków przeszłości losu Siczy Zaporoskiej… Warunki konkursu przewidywały stworzenie właśnie memorialnego, a nie monumentalnego pomnika – należało zachować kameralność, która zazwyczaj jest właściwa pomnikom nagrobnym. Jednak władze miejskie nie powstrzymały się od monumentalnej pokazówki: w odróżnieniu od projektu konkursowego, gdzie postać Jawornyckiego miała stać na symbolicznej stepowej „mogiłe”, wyścielonej darnią, pomnik wzniesiono na kamiennym piedestale, przekształcając go w miejski monument. Mogiła Dmytra Iwanowycza wraz z pomnikiem niespodziewanie stała się „artystyczno-architektonicznym detalem” centralnego prospektu Dniepropietrowska. Perypetie związane z konkursem i prawem do adekwatnego wcielenia projektu ukształtowały postawę obywatelską młodego artysty i przekonały o konieczności dalszego twardego bronienia zasad twórczych. Całkiem prawdopodobne, że pryncypialność stała się jedną z przyczyn tego, iż żaden z kolejnych wielkich projektów rzeźby monumentalnej, w których wcielono oryginalne idee plastycznego traktowania stron ukraińskiej historii i jej heroicznych osobistości, Wołodymyr nie zrealizował… Nie zdążył albo nie dali zdążyć. To, co najskrytsze, pozostało w projektach i szkicach. Na początku lat 90. XX wieku Nakoneczny tworzy kilka oryginalnych znaków pamięci dla uwiecznienia imion wybitnych katerynosławców-siczesławców, w szczególności Iwana Manżury i Wałeriana Pidmohylnego. Znak dla Manżury, stworzony w pięknej realistycznej tradycji, zamontowano na ścianie najstarszej księgarni centralnego prospektu, którą często odwiedzał folklorysta i pisarz. Znak na budynku pozostał, samej zaś księgarni już nie ma… A oto ekspresyjny, prawdziwie rewolucyjny (w aspekcie plastycznym) znak na pamiątkę genialnego autora „Trzeciej rewolucji” i „Miasta” Wałeriana Pidmohylnego tak i nie został zamontowany na fasadzie byłego szkoły realnej, gdzie uczył się przyszły pisarz (obecnie jeden z korpusów Dniepropietrowskiego Uniwersytetu Narodowego) – już odlany w brązie, pod błahym pretekstem braku pieniędzy na montaż znaku (i to w mieście kilku miliarderów!), parę lat przeleżał nie wiadomo gdzie, skąd „pomyślnie” zniknął – wszak brąz… Przez ostatnie dziesięć lat ubiegłego wieku Wołodymyr stworzył szereg projektów dla różnorodnych konkursów: memoriał „Ofiarom stalinowskich represji” w Dniepropietrowsku, pomnik Stepana Bandery we Lwowie, pomnik Nestora Machny w Hulajpolu (projekt-propozycja), monument Niepodległości w Kijowie, pomnik Iwana Sirki w Charkowie… I bardzo smutno z tego powodu, że niezwykle ciekawe projekty przestrzenno-kompozycyjne już, być może, nigdy nie zostaną zrealizowane. Ale nie tylko w monumentalnych skalach Wołodymyr widział historyczne obrazy Osób i Wydarzeń. W rzeźbie sztalugowej trójwymiarowej i reliefach, w małej plastyce stworzył „ikonostas” przeszłości z obrazami Anny Jarosławny i Henryka I Kapetynga, Dmytra Bajdy-Wysznewieckiego, szesnaście portretów najwybitniejszych uczestników bitwy pod Połtawą (seria „Wielka gra”), kompozycje „Wojsko Zaporoskie”, „Hetman Iwan Mazepa i Motria Koczubejiwna”, „Jasyr”, „Kafa”. Zagłębienie się w ukraiński temat każdego artysty-patrioty obowiązkowo prowadzi do tematu Praukrainy, co zmusza do doszukiwania się boskiej podstawy, wiedza o której dotarła do nas zakodowana w znakach i symbolach literatury wedyjskiej oraz w artefaktach archeologicznych. Swoje poszukiwania obrazu Praukrainy (nie będzie błędem nazwanie jej „Indo-Ukrainą”) Wołodymyr podsumował w projekcie „7514”. Właściwie liczba „7514” – to rok zakończenia przez rzeźbiarza pracy nad obrazem „Indo-Ukrainy” według rachuby indo-aryjskiej. Obraz tworzy szereg archaicznych etnosymboli, które interpretują sakralną stałą – Ducha Przodków.
Mitologia indoaryjska, której początki są zakorzenione w ramach czasowych „7514”, u Nakonecznego została odtworzona w kompozycjach „Prithivi-Dyaus” („Europa i Zeus”) oraz „Pushan”. W pierwszej kompozycji przedstawiono pod znakiem słońca, między rogami astralnego symbolu Ukrainy — Byka — zlane w jedną całość aryjskie prarodziny. W drugiej — obraz „Bóstwa Wspaniałego”, patrona rodu i dostatku, znawcy szczęśliwych życiowych ścieżek i przewodnika zmarłych. Obie kompozycje wykonane są w stylu awangardy — Nakoneczny jakby potwierdza swoją przynależność do ukraińskiej nowatorskiej tradycji w rzeźbie, rozpoczętej od czasów zainteresowania Ołeksandra Archypenki dawną plastyką Ukrainy. Lecz najważniejsze w projekcie są interpretacje obrazu Kozaka Mamaja. Badacze tego mentalnie ukraińskiego obrazu dawno udowodnili, że jest on symbolem-archetypem cywilizacji indoeuropejskiej. Dlatego do dziś indyjscy bramini zachowują ten archetyp w swojej mentalności, wyglądzie i zachowaniu. Jak twierdzi w adnotacji do wystaw projektu „7514” kurator, historyk sztuki Ołena Hodenko, „u źródeł ukraińskiej i całej indoeuropejskiej kultury znajduje się wedyjski obraz praprzodka Mamaja. Bo Mamaj to męskie odbicie mamy, opiekunki: wojownik, ojciec rodu. Mamaj to totem, praprzodek, wojownik-kapłan, wołchw, kobziarz, charakternik”. Wszystkie te hipostazy obrazu Duszy Prawdziwej rzeźbiarz starał się odtworzyć w dawnej stylistycznej tradycji kozackiego „malarstwa Mamajów”. Studiować zaś te tradycje w Siczesławiu Nakonecznemu było łatwo: staraniami Dmytra Iwanowycza Jawornyckiego miasto posiada wspaniałe kolekcje kamiennych połowieckich bab-mamajów i ludowego obrazu „Kozak-Mamaj”. Planując serię „Kozak Mamaj”, Wołodymyr postawił sobie cel o kosmicznej skali: odtworzyć jak największą liczbę nieskończonych hipostaz tego obrazu w jego ewolucji od indoaryjskiego bóstwa-Praprzodka do archetypu, znanego każdemu Ukraińcowi dzięki ludowemu obrazowi „Kozak Mamaj”. Najdawniejszy obraz Mamaja został zainspirowany Nakonecznemu przez idola z Kernosiwki oraz „koniogłowe berło”, znalezione przez archeologów na Dniepropietrowszczyźnie i Odesszczyźnie. Czteroręki Wojownik-charakternik przypomina Śiwę, inne obrazy — pogrążonego w sobie Buddę, niektóre kompozycje przypominają nam Mamaja kozaka, z tych, które zostały utrwalone w pamięci ludowej na odpowiednich obrazach i w twórczości ustnej Ukraińców. Jeszcze jeden, „kurhanowy Mamaj”, to ucieleśnienie wieczności i nieosiągalności, przedstawiony w stanie głębokiej medytacji. Wśród Ukraińców obraz Mamaja był postrzegany politeistycznie, chociaż na żadnym ludowym obrazie nie jest on przedstawiony z krzyżykiem na piersi — zbyt potężna retrospekcja pamięci etnicznej nie pozwalała nieznanym mistrzom ograniczać wieku swojego bohatera do epoki chrześcijańskiej. Ten obraz wieszano na pokuciu chaty obok ikon. Dlatego do określonej przez lud ikonografii tematów „Kozak Mamaj” Nakoneczny dodaje również temat „Mamaj i Pokrowa”, w którym Matka Boska z welonem majestatycznie wzniosła się nad Mamajem. Merytorycznie współbrzmi z ikonopisarskim Jerzym Zwycięzcą niedokończona kompozycja „Mamaj na smoku”. Wołodymyr marzył o odrodzeniu kultu Mamaja w świadomości Ukraińców, marzył o czasach, kiedy tak samo, jak „Kobziarz” Szewczenki, obraz „Kozak Mamaj”, jak to było w XIX wieku, czy niewielka rzeźba Duszy Prawdziwej stanie się sakralnym przedmiotem w wielu ukraińskich domach. Dlatego jego brązowe figurki Mamaja są kameralne pod względem rozmiarów, ale znaczące, monumentalne w traktowaniu formy — Nakoneczny nie tylko marzył, ale i starał się nakreślić drogę powrotu wspaniałego obrazu do naszej duchowości. Projekt „7514” był eksponowany w listopadzie 2006 roku na pierwszej wystawie indywidualnej Wołodymyra Nakonecznego, poświęconej półwiecznemu jubileuszowi artysty, w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy w Kijowie. Wśród zwiedzających wystawę był także Jurij Szyłow, akademik, znany archeolog i archeograf. Naukowiec odebrał wystawę jako poetyckie ucieleśnienie aryjskiej przeszłości naszej Ojczyzny, która opiera się na wiedzy, a analogii do której jeszcze nie było. Szyłow tak kończy swoją recenzję w jednym z tygodników: „Oto i Wołodymyr Nakoneczny: jeszcze jeden wybitny artysta rodem z głębokiej wsi, ze stołecznym wykształceniem. Pierwsza wystawa indywidualna — na 50-lecie… Więc zauważą czy nie, czy przyłączą się do wybitnej syntezy odwieczności i teraźniejszości, czy obojętnie miną życiodajną studnię, w której, stworzonej przez chłopskiego potomka, nawet w oślepiającym dniu widać jasne gwiazdy przyszłości?”. „Jasne gwiazdy przyszłości”, pokazane nam przez Wołodymyra Nakonecznego w studni dla spragnionych, mają zajaśnieć nie tylko w studni, ale i na prawdziwym niebie prawdziwego ukraińskiego życia. Jednak jest to możliwe tylko wtedy, gdy przeważająca większość potomków indoeuropejskiej Ukrainy jednoznacznie i jednomyślnie rozstrzygnie na korzyść hetmana Iwana Mazepy zasadniczy spór z Imperium Rosyjskim, uosobionym w postaci cara Piotra I. Właśnie nad tym etycznym problemem rzeźbiarz rozmyślał w ostatnich latach życia, pracując nad szkicowym rozwiązaniem pomnika hetmana Iwana Mazepy i szwedzkiego króla Karola XII na konkurs projektów monumentu, poświęconego 300-leciu bitwy pod Połtawą. Idea kompozycji Nakonecznego — czarno-biała gra w szachy Iwana Mazepy i Karola XII z Piotrem I, w której sojusznicy przegrali, jednak od precedensu stworzonego przez hetmana zaczyna się trudne trzystuletnie wyzwolenie Ukrainy od imperialnego niewolnictwa. Wołodymyr Nakoneczny wygrał konkurs, ale… Ale na tym póki co zakończyły się marzenia Ukraińców o monumencie na terenie państwowego rezerwatu historyczno-krajoznawczego „Pole bitwy pod Połtawą”, który obiektywnie odtworzyłby tragedię i patos tamtych wydarzeń… Jednak chce się wierzyć, że mimo wszystko nadejdą czasy, kiedy choć niektóre z projektów utalentowanego i oddanego Ojczyźnie oraz sztuce rzeźbiarza spełnią się dla niewyczerpalności studni dla spragnionych i w imię przyszłości Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
