Seite · S. 2Originalseite ↗
UKRAIŃSKI WYBÓR
Слово Просвіти, №29 за 2011 рік
Zakończenie. Początek na str. 1. A dlaczego by nam, powiedzmy, nie spojrzeć na problem „artysta i władza” z pozycji obywatelskiej odpowiedzialności artysty, który swoim wysokim powołaniem wyraziciela ludowych myśli i narodu, wybaczcie za wysoki styl, duchowego lidera narodu, zobowiązany jest mówić prawdę i nie mościć się jak najwygodniej u podnóża tronu. To już problem moralny. W ogóle intelektualna elita narodu, narodowa inteligencja jest „skazana” na przebywanie w opozycji do władzy — sprawowanie kontroli nad jej działaniami, ostrzeganie, wymaganie, protestowanie… I nie ma co tym moralnym autorytetom narodu czekać na słowa wdzięczności od ludu, któremu służą, tym bardziej — od władzy. Klasyczne wyjaśnienie losu tego, kto pragnie „świętą prawdę obwieścić!” — to szewczenkowski „Prorok”. Wypalał posłany przez Pana na ziemię prorok „ogniem niewidzialnym” „zamarznięte dusze” swoich ludzi, a oni „zohydzili się” i tego proroka „na rynkach kamieniami zbili”. — Mykoło Hryhorowyczu, zwróćmy się do innego tematu. W rozdziale „Narodowe epizody” Pańska decydująca teza — formowanie narodowej niepodległości. Tutaj rozwija Pan ciekawą myśl o tym, że dla narodu ukraińskiego wiara prawosławna w pewnych okresach historii narodowej stawała się siłą polityczną, skierowaną na utwierdzenie niepodległości, narodowej jedności. To rzeczywiście tak. Przypomnijmy czasy państwa kijoworuskiego. W 1051 roku wielki książę kijowski Jarosław Mądry mianował metropolitą Rusina Hilariona, nie pytając o pozwolenie i nie biorąc błogosławieństwa u patriarchy bizantyjskiego. Tym samym została ogłoszona idea o tym, że niepodległość cerkwi — to niepodległość państwa. W jaki sposób, Pana zdaniem, ten czynnik wpływał na ideę niepodległości Ukrainy w nowych czasach? — Historyczny i duchowy rozwój narodu ukraińskiego odbywał się w taki sposób, że właśnie wiara prawosławna stała się swoistą ideologiczną podstawą, na której wraz z tradycją kulturową i duchową tworzyła się idea narodowa. W istocie formowała się duchowa niepodległość jako gwarant zachowania ukraińskiej tożsamości. Wiara prawosławna była ideologią jedności, duchowym ośrodkiem narodu, uosobieniem centralności. Dlatego problem jedności ukraińskiego prawosławia, utworzenia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej należy rozpatrywać w kontekście formowania tożsamości narodowej, a zatem formowania współczesnego ukraińskiego narodu politycznego. Wszyscy politycy — lewicowcy, centryści, prawicowcy — proponują swoje modele osiągnięcia jedności i konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego, wszyscy pragną wytworzyć z tego społeczeństwa całościowy demokratyczny, polityczny, a powiedziałbym, przede wszystkim kulturowy organizm. Ale oczywistym jest to, że bez harmonizacji stosunków międzywyznaniowych oraz państwowo-cerkiewnych nie ma co liczyć na jedność i konsolidację społeczeństwa ukraińskiego. Można mi też zaprzeczyć, mówiąc, że jesteśmy krajem wielowyznaniowym, powinniśmy utwierdzać wolność religijną oraz pluralizm wyznaniowy, rozwijać dialog ekumeniczny i międzywyznaniowy. Na Ukrainie funkcjonuje ponad sto cerkwi i kierunków religijnych, a Pan tutaj mówi o zjednoczeniu w jednej cerkwi wszystkich gałęzi ukraińskiego prawosławia. Czy nie jest bardziej realne i aktualne pracować nad duchowym jednoczeniem wszystkich wyznań Ukrainy? Zgadzam się, dla naszego kraju niezwykle ważna jest duchowa jedność i należy ją nieustannie tworzyć, pielęgnować — utwierdzać tolerancję między wierzącymi, wzywać ich do jedności i duchowej konsolidacji. Ale oprócz tego trzeba dbać także o rozwijanie dialogu między cerkwiami prawosławnymi na Ukrainie w nadziei na utworzenie Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Zarówno kulturowo-informacyjna przestrzeń Ukrainy, jak i religijna wymagają harmonizacji i modernizacji. Jeśli wyraźniej, ona, ta duchowa przestrzeń, musi być ukraińska, narodowa, bez aktywnej ideologicznej i politycznej obecności innych państw. Lecz tego nie osiągniemy, jeśli nadal cerkwie i organizacje religijne będą wciągane w procesy polityczne. Oto, powiedzmy, w tym roku Ukraina i, rzecz jasna, wszystkie cerkwie prawosławne będą obchodzić 450-lecie powstania Ewangelii Peresopnickiej. Rok 2001 Rada Najwyższa Ukrainy ogłosiła Rokiem Ukraińskiej Pierwszej Księgi. Zdjęcie Olesia Dmytrenki
Ta unikalna księga, napisana staroukraińskim językiem literackim, na której składają uroczystą przysięgę prezydenci Ukrainy, jest już symbolem ukraińskiej państwowości i, chciałoby się mieć nadzieję, może stać się symbolem ukraińskiej jedności prawosławnej. Dlaczego nasze wyznania prawosławne nie miałyby wykorzystać tego doniosłego wydarzenia w duchowej historii Ukrainy i nie podjąć dialogu w celu głębszego uświadomienia sobie narodowej odrębności ukraińskiego prawosławia oraz roli ukraińskiego kościoła prawosławnego w kształtowaniu tożsamości narodowej? Przecież tożsamość jest dziś uważana, obok bezpieczeństwa, za jedną z najważniejszych — fundamentalnych — wartości, na podstawie których powinna kształtować się nowa, nowoczesna system orientacji wartościowych człowieka i społeczeństwa. Dlatego obecnie aktualnym i niezwykle ważnym dla Ukrainy jest kształtowanie nowego systemu wartości — nowej ideologii, która tworzyłaby nowe struktury świadomości, nową mentalność. Potrzebujemy świadomości ukrainocentrycznej, określonej w swoich priorytetach na podstawie narodowych i ogólnoludzkich orientacji wartościowych, dzięki którym można byłoby osiągnąć solidarność społeczną, tolerancyjny stosunek wierzących do siebie nawzajem, do zapytań i potrzeb mniejszości narodowych, jedność duchową i konsolidację ukraińskiego społeczeństwa. Przy tym warto pamiętać, że rozwiązywanie wszystkich trudnych kwestii należy przeprowadzać ostrożnie, cierpliwie i systemowo, unikając jakichkolwiek konfliktów. Przecież kwestie wiary w historii Ukrainy nie raz stawały się powodem zbrojnych starć. — Tutaj najbardziej wyrazistym jest przykład wojny narodowowyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego w latach 1648–1654. Wtedy w krwawą konfrontację zostali wciągnięci nie tylko dwa narody — ukraiński i polski, ale walczyli między sobą także Ukraińcy, którzy podzielili się w przekonaniach religijnych między prawosławiem a uniatyzmem. A czy może Pan podać jakieś przykłady z najnowszej historii Ukrainy? — Należy się teraz tylko cieszyć, że Ukraina nie została wciągnięta w krwawe konflikty na terytorium byłego ZSRR. Już wtedy została ogłoszona idea, że geopolityczna pozycja Ukrainy to planowa integracja z Europą, ogólnoeuropejskimi strukturami. Ale o jakiej efektywności reform gospodarczych, o jakiej integracji europejskiej można mówić, kiedy według wskaźnika rozwoju społecznego Ukraina znalazła się na 85. miejscu ze 178 państw świata. A przypominam sobie, na początku lat 90., zdaje się w 1993 roku, kiedy my, rząd Leonida Kuczmy, po raz pierwszy przeprowadziliśmy wspólnie z ONZ Międzynarodową konferencję w sprawach rozwoju społecznego, czyli w sprawach polityki socjohumanitarnej, Ukraina znajdowała się na 45. miejscu według wskaźnika rozwoju społecznego. Do tego w żaden sposób nie możemy podnieść się z haniebnego 134. miejsca w rankingu korupcji Transparency International, podczas gdy nasz sąsiad Polska w ostatnich latach przeszła drogę z 70. na 41. miejsce. A teraz chyba najważniejsze. Nasze tempo wzrostu produktu krajowego brutto (PKB) zagrażająco odstaje od rozwoju najbliższych sąsiadów. Powiedzmy, aby Ukraina osiągnęła PKB na mieszkańca Bułgarii, potrzeba przez dziesięć lat mieć roczne tempo wzrostu 9,4%, Polski — 16,1%, Węgier — 17,7%, Słowacji — 20,4%, Rosji — 13,1%. Jeśli PKB na mieszkańca na Ukrainie wynosił w 2009 roku, zgodnie z danymi Międzynarodowego Funduszu Walutowego, 2542 dolary, to w Bułgarii — 6223 dolary, Słowacji — 16282, Polsce — 11288, Rosji — 8694, Rumunii — 5166. Niższe wskaźniki miały chyba tylko Gruzja (2448 dol.) i Mołdawia (1560 dol.). Podkreślam, to wskaźniki kryzysowego 2009 roku. W 2010 roku wzrost PKB wyniósł tylko 4%. Ale co ciekawe. Tempo wzrostu PKB na mieszkańca bezpośrednio zależy od poziomu edukacji i nauki w kraju. Starszy pracownik naukowy Instytutu Cybernetyki im. W. M. Hłuszkowa NAN Ukrainy Wasyl Horbaczuk w książce „Metody organizacji przemysłowej” (Kijów: A.S.K. 2000) uzasadnia pozytywną zależność między liczbą rankingowych uniwersytetów a PKB na mieszkańca i przypomina, że w rankingu 1500 najlepszych uniwersytetów świata Ukraina miała 2 uniwersytety, podczas gdy Polska — 20, Turcja — 12, Rosja — 9, Węgry — 8, Rumunia — 8, Słowacja — 3. Rankingi uniwersytetów każdego kraju, co dziwne, rosną dzięki publikacjom dokumentów od państw w czasopismach naukowych. Ale trzeba te czasopisma mieć i dostarczyć je do światowej elity naukowo-edukacyjnej. U nas takich czasopism jest 19, podczas gdy Polska ma 230, Rosja — 186, Słowacja — 40, Bułgaria — 26. Oczywista i żadną polityką gospodarczą nieobalona prawda: tylko to państwo ma perspektywę stać się efektywnym, które priorytetowo inwestuje w edukację, naukę, kulturę i zdrowy styl życia. Znane na świecie zasady, które sformułował Stephen Covey w książce „7 nawyków skutecznego działania”, którą opublikował w 1989 roku, sprowadzają się, zdawałoby się, do zwykłych prawd: należy być proaktywnym na podstawie osobistego wyboru, widzieć cel końcowy i kształtować w sobie ambicje przywódcze, posiadać całościowe widzenie problemu-celu i zdyscyplinowanie wykonywać zadania dla jego rozwiązania i osiągnięcia, wykształcić w sobie wielką wrażliwość na drugiego, ale jednocześnie mieć odwagę bronić swojego stanowiska. Ważnym, zdaniem Stephena Coveya, nawykiem dla wysoce efektywnego człowieka powinna być zasada wzajemnego zrozumienia, zasada twórczej współpracy oraz zasada zrównoważonej samoodnowy. Na podstawie tych siedmiu nawyków skutecznego działania, które tak zainteresowały świat, że książka Stephena Coveya została przetłumaczona na 38 języków i sprzedana w 15 milionach egzemplarzy w 73 krajach świata, ukraiński naukowiec, kandydat nauk ekonomicznych Ołeh Derewianko opracował „7 nawyków wysoce efektywnych państw”. Nie będę wykładał wszystkich tych nawyków czy zasad, podstaw, ale zatrzymam się na trzech pierwszych. Ołeh Derewianko uważa, że po pierwsze, „wysoce efektywne państwa zawsze zajmują proaktywną pozycję”, po drugie, „efektywne państwa mają wizję swojej przyszłości” i po trzecie, „wysoce efektywne państwa, tak jak wysoce efektywni ludzie, bardzo dużo czasu poświęcają tym kierunkom działalności, które są ważne, ale nie pilne”. I dalej ten trzeci nawyk rozwija się w taki wniosek: „Edukacja, nauka, kultura i medycyna — oto cztery filary, na których stoją i dzięki którym rozwijają się wszystkie wysoce efektywne państwa. Gospodarka — to wynik komercjalizacji osiągnięć naukowych, potrzeb kulturowych i możliwości, które wynikają z poziomu edukacji i zdrowia ludzi”1. Sądząc po tej retoryce, którą demonstruje obecna władza na Ukrainie, deklarowany kurs na przeprowadzenie reform ma na celu przekonanie nas, obywateli, i społeczność światową w tym, że ekipa rządząca, w szczególności deputowani-regionalni, są wysoce efektywnymi ludźmi, a sam kraj w wyniku przeprowadzonej przez nich modernizacji będzie wysoce efektywnym państwem. Ale co innego — deklarować, ogłaszać, a co innego — realizować. Trzeba, żeby społeczeństwo nie tylko uwierzyło w to, co publicznie się deklaruje, ale i czynnie wsparło ten kurs reform, kurs na modernizację kraju. I właśnie tutaj kryje się największe zagrożenie. Społeczeństwo, naród nie wierzy władzy, uważa ją za skorumpowaną, jej działania przyjmuje wrogo. Żeby nie być gołosłownym, przytoczę dane badania ukraińskiej redakcji Deutsche Welle. Na pytanie: „Jakie problemy są najważniejszymi dla Ukrainy?” — ankietowani ukraińscy obywatele odpowiedzieli: na pierwszym miejscu problemy gospodarcze — 73%, na drugim — korupcja (62%) i na trzecim miejscu nadużycia władzy — 50% („Uriadowyj kurjer”, 25 listopada 2010 r.). Korupcja we wszystkich organach władzy państwowej, zwłaszcza w wyższych szczeblach, fatalnie kompromituje w oczach społeczeństwa wszystkie gałęzie władzy, pozbawia zaufania i dewaluuje nawet wyraźnie pozytywne działania. Do tego to społeczeństwo jest przez polityków rozczłonkowane, segmentowane, jednym słowem, nie skonsolidowane, a władza nie dokłada energicznych wysiłków po to, żeby jednoczyć kraj, zbliżać te regiony, które obecna partia rządząca rzekomo w sposób skonsolidowany reprezentuje. Niemożliwa jest modernizacja kraju bez konsolidacji społeczeństwa. Nie przypadkiem gazeta „Deń” (22—23 października 2010 r.) w reportażu o dyskusji na temat „Gospodarka: ograniczenia społeczne czy zasoby społeczne” określiła głównym kierunkiem reform „modernizację i konsolidację”. Uczestnicy tego okrągłego stołu zauważali, że nowa ukraińska władza demonstruje energiczną determinację do przeprowadzania modernizacyjnych przekształceń w kraju, gotowość do realizacji wielkich projektów. Zatem są podstawy uważać, że jeden z siedmiu nawyków wysoce efektywnych państw został ogłoszony. Dokładniej, jest obecny. Ale jak być, na przykład, z piątym nawykiem, który przewiduje bycie zrozumianym? Gdzie świadectwa tego, że niezbędne zasady wzajemnego zrozumienia, a mianowicie, władza wie, rozumie, czego chcą obywatele i społeczeństwo, a społeczeństwo rozumie władzę, jej cele i zadania? Niestety, tych świadectw nie ma, bo, jak zauważył prezydent Centrum Rozwoju Gospodarczego Ołeksandr Paschawer, „u nas nie ma sakralnego, pełnego szacunku stosunku do własnego państwa — to dla nas nie jest najwyższa wartość. I jest totalny brak zaufania do tego państwa i jego instytucji” („Deń”, 22—23 października 2010 r.). Czy uświadamia sobie obecna władza to chyba najważniejsze dla niej zagrożenie? Tak, uświadamia sobie, o tym świadczy wystąpienie Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza na kolejnym — listopadowym 2010 roku — posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, na którym za największe zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego uznano kryzys zaufania ludzi do władzy i państwa. Nie wywołują żadnych sprzeciwów i wątpliwości przedstawione przez Prezydenta Ukrainy kluczowe priorytetowe zadania, które stanęły przed obecną władzą. Są to: aktywne przeprowadzanie reform i modernizacja kraju; efektywna działalność władzy; posiadanie długoterminowej strategii rozwoju państwa, którą rozumie i wspiera społeczeństwo; rozszerzenie bazy społecznej polityki państwowej w celu uzyskania społecznego poparcia dla działań władzy i, rzecz jasna, w celu niedopuszczenia do wybuchów społecznych oraz kryzysów politycznych i rewolucji. Wydaje się, że w przypadku realizacji, osiągnięcia tych celów można mieć nadzieję na wejście Ukrainy do listy wysoce efektywnych państw. Ale na razie tylko się wydaje. Bo w Corocznym Orędziu do Rady Najwyższej Ukrainy Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz przyznał: „Z zamierzeń i planów na 2010 rok zdołaliśmy zrealizować co najwyżej jedną trzecią”2. Główna przyczyna tak niskiej efektywności władzy, zdaniem Prezydenta Ukrainy, polega na zbiurokratyzowanej maszynie państwowej, która kontynuuje zachowywanie „swoich zwykłych mechanizmów zarządzania, swoich administracyjnych
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
