Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 10Originalseite ↗

Łarysa KADYROWA: Teatr, Los, Samotność W tym roku w polskim Wrocławiu ukazała się dwujęzyczna książka „Łarysa Kadyrowa. Szczęśliwa samotność aktorki” autorstwa teatrolog i krytyk teatralnej Ałły Pidłużnej, redaktor naczelnej czasopisma „Ukraiński teatr”.

Слово Просвіти, №29 за 2012 рік

Zdjęcie Ksenii Hładyszewej Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Łarysa Kadyrowa to aktorka, która nie potrzebuje przedstawiania. Jej spektakle już dawno dają prawo mówić o ugruntowaniu we współczesnym ukraińskim teatrze nurtu psychologicznego. Według słów A. Pidłużnej: „Łarysa Kadyrowa nie jest podobna do innych aktorek, przy całej konsekwencji w przestrzeganiu postulatów tradycyjnej klasycznej szkoły teatru psychologicznego, wyróżnia się wyrazistą indywidualnością, zdolnością do nieoczekiwanych eksperymentów, otwartością na niestandardowe rozwiązania reżyserskie, odwagą aktorskiego wcielenia. Ma subtelną i wrażliwą duszę, ale uparcie i wytrwale kroczy swoją niełatwą drogą, dowodząc wierności idei badania zawodu. Szuka nowych sensów wiecznych tematów, przepuszcza je przez swoje serce i rozszyfrowuje własnym rozumem. Aktorka jest przekonana: swoimi wnioskami pomoże komuś odnaleźć siebie w tym świecie, tak jak kiedyś pomogła samej sobie określić własne miejsce w sztuce i życiu”. Psychologizm granych ról nie pozostawia widzów obojętnymi i w tym tkwi esencja sztuki teatralnej. Teatr to zbliżenie widzów w emocjonalnym przeżywaniu odegranych żyć. Dla Łarysy Kadyrowej spektakle to nie tylko artystyczne przeobrażenia. To forma włączenia się w swoją kulturę. Nieprzypadkowo imię Marii Zańkoweckiej stało się symboliczne w życiu pani Łarysy. Z legendarną aktorką związana jest także legendarna rola, którą zagrała Łarysa Kadyrowa. Ta rola, jak zaznacza Ałła Pidłużna, stała się symbolem niepodległej Ukrainy. Był to symbol narodu, który posiada potężną intelektualną kulturę teatralną, symbol narodowej samoświadomości. Maria Zańkowecka stała się patronką w życiu duchowym Łarysy Kadyrowej. Nieprzypadkowo założony w 2004 roku festiwal kobiecych monospektakli nosi nazwę „Maria”. Przypominam sobie, jak na otwarciu jednego z festiwali Bohdan Stupka zażartował, parafrazując hasło z przeszłości: „Mówisz Maria — rozumiesz Łarysa, mówisz Łarysa — rozumiesz Maria”. W tym żarcie uchwycono istotę. Łarysa Kadyrowa stała się kontynuatorką tych zańkowieckich tradycji teatralnych, utrwalającą pamięć o Marii Zańkoweckiej. Co roku festiwal „Maria” otwiera się wystawą Marii Zańkoweckiej, w czym pomaga kijowskie muzeum wybitnej aktorki. Lecz każde totemiczne imię to nie tylko amulet, ale i ofiarność. „Sztuka to despota. Trzeba się jej oddać całkowicie. W swoje dzieło artysta wkłada wszystko, co ma w sobie idealnego, energetycznego, uczciwego, szczerego, tak że nie zostaje mu nic dla życia i po W czytaniu poezji wychodzi ona od każdego pojedynczego dźwięku, pokazując, jak połączenie fal dźwiękowych tworzy w recepcji psychologiczny obraz, któremu ufasz, który zapisuje się w podświadomości. W poezji liczy się każda pauza, każda cezura, przestrzeń „milczenia” potrafi czasem powiedzieć znacznie więcej niż to, co napisane. Dlaczego samotność w tytule książki jest mimo wszystko szczęśliwa? I czy samotność może być szczęśliwa? „Wiem, że życie to ból i radość, tragiczny brak wyjścia i najdelikatniejsza ironia, i przyjmuję to — rozmyśla Łarysa. — Tęsknię za głębokim dzieciństwem, w którym pojęcia dobra i zła były nieznane, w którym łatwo poddawałam się pragnieniu marzenia o niemożliwym, w którym z łatwością przenikały się rzeczywistość i wizualna emocja. Jedyne, z czym nigdy nie mogłam się pogodzić, to obojętność…”. Tytuł książki zmusza do powrotu do samych źródeł filozofii egzystencjalizmu. S. Kierkegaard dzielił wszystkich ludzi na dwa typy: szczęśliwych i nieszczęśliwych. Ci pierwsi żyją dniem dzisiejszym, znajdują radość w sprawach codziennych. Drugi typ, przeciwnie, pragnie uciec w przeszłość lub pogrążyć się w wyimaginowanej przyszłości. Nie zadowalają się tym, co dzieje się wokół nich. Tacy ludzie wierzą w to, że wszystko, co najlepsze, już dawno minęło albo że wszystko, co najwspanialsze, dopiero przed nimi, a dlatego trzeba posłusznie czekać na chwilę szczęścia. Dla aktora najwyższa chwila szczęścia może być przeżyta na scenie. I o tym przekonuje książka o historii artystki — aktorki Łarysy Kadyrowej. Być może chodzi także o głębsze zrozumienie sensu ludzkiego i artystycznego życia. Człowiek zarówno na widowni, jak i na scenie jest w pewnym stopniu samotny, wokół — tylko ciemna pustka, kosmos, którego człowiek nie jest w stanie ogarnąć intelektem. Z tej niezdolności rodzi się poczucie porzucenia, człowiek odczuwa swoją słabość wobec nieznanego. A scena to zawsze więcej niż to, co się na niej dzieje. Na scenie jest swoja transcendencja, swoja boska istota. Łarysa Kadyrowa od początku swojej twórczej drogi rozumiała, że sztuka to ciągły dialog ludzi, krajów, kultur, wreszcie, sztuka sama w sobie jest różnomodalna. Nie można być tylko aktorką, nie znając się na specyfice sztuk czasowych i plastycznych. Kiedyś wszystko było nierozerwalnie połączone. I dążenie do antyku, do źródeł światowej kultury jest właściwe artystycznym poszukiwaniom pani Łarysy. „Zakres zainteresowań Łarysy Kadyrowej sztuką nie wyczerpywał się bezpośrednio aktorstwem… — zauważa Ałła Pidłużna. — Pedagog studium malarstwa Wołodymyr Owsijczuk tak zafascynował swoją wychowankę sztukami plastycznymi, że nie tylko zaczęła malować, ale i wstąpiła do Akademii Sztuk ówczesnego Leningradu, tam, gdzie w swoim czasie uczył się Taras Szewczenko. Nawet musiała mieszkać podczas egzaminów w pracowni graficznej, gdzie pracował wielki rodak. Tam oglądała albumy z dziełami Tarasa Hryhorowycza i na zawsze wzięła do swojego artystycznego skarbca „linię jego duchowej energii”. A w graficznych portretach Szewczenki i Zurbarána, wykonanych własnoręcznie, szukała wspólnych cech ich twórczości. Fascynowała się sztuką starożytnego Egiptu, antykiem. Te pierwsze cegiełki w budowie własnego duchowego wszechświata, który, nawiasem mówiąc, Kadyrowa nie męczy się budować i teraz, były fundamentem, na którym z czasem rozkwitał aktorski talent”. Łarysa Kadyrowa nie uznaje nieszczerości. Dla niej, jak przekonuje studium Ałły Pidłużnej, spektakl to odtworzenie doświadczenia kultury. Psychologizmowi jej spektakli właściwa jest niemal naukowa adekwatność, poprawność, autentyczność. Tekst spektaklu może być zmieniony, przybliżony do własnego wewnętrznego przeżycia. A jednocześnie aktorska intencja nigdy nie jest „egocentryczna”, chociaż nam się wydaje, że aktor zabiera na siebie całą uwagę widowni. Aktor mówi głosem psychologicznie przeżytej kultury, w jego głosie czuć majestatyczny spokój materiału, który przeszedł próbę czasu. Albo też najnowszej inscenizacji, która po raz pierwszy ujrzała światło dzienne. Jednak i w klasyce, i w nowoczesności nie ma sztucznego epatowania. Łarysa Kadyrowa wyznaje: „Dla mnie w kameralnej przestrzeni absolutnie nieobecne są cynizm i konformizm, które wyżerają wszystko i których korzenie pozostały tam, w „wczoraj”. Lubię aktorów, którzy nie zabawiają publiczności tanimi sztuczkami, lubię aktorów bezpośrednich, zrozumiałych i uczciwych, którzy, według Rudolfa Steinera, chcą „wyrazić to najgłębsze, co może kipieć w duszy człowieka i chcą dążyć naprzód”. Utwory, do których zwraca się teatr, mogą mieć przebogatą historię. I każde wcielenie na scenie takich postaci jak Fedra czy nawet Mawka nakłada ogromny obowiązek. Aktor nie powinien się powtarzać, musi być sobą, zostawiając za plecami kosmos spokoju, nie wpadając w krzyk czy nadmierną emocjonalność. Taki wydaje się teatr Łarysy Kadyrowej. I rzeczywiście, dziś już można mówić o osobnym teatrze — świat aktorskiej gry ma swoją filozofię, swoje prawa moralne, swoje rozumienie estetyki. Dla Ł. Kadyrowej estetyka nie może być sztuczna, pełna napięcia, pozbawiona światła i wysokości nieba. U podstaw scenicznej gry leży akt komunikacyjny, rozmowa z drugim człowiekiem, a nie wygłupianie się czy chęć szokowania, chociaż i takie ultraintencje mają miejsce w teatrze. Dla Łarysy Mykołajiwny, jak przekonuje Ałła Pidłużna, teatr to życie, w które bawi się gra, to gra, która kieruje ludźmi, a nie odwrotnie. „Dwie strony charakteru wyróżniają Łarysę Kadyrową, jest ona osobą zamkniętą, introwertyczną, w najwyższym stopniu samotniczką, która chętnie bywa sama, czyta, myśli, a jednocześnie nie może obejść się bez tego, by nie wyjść na scenę, nie otrzymać energii widowni, nie wyrazić ludziom tego, co chce, i nie usłyszeć odzewu. Tak zmagają się w niej te dwie hipostazy wewnętrznego konfliktu, które, wydawałoby się, powinny wzajemnie się wykluczać, a w życiu wychodzi, że one, przeciwnie, wzbogacają, stymulują odczucia i pragnienie tworzenia. „Ja nastawiam się na stuprocentową otwartość: oto, patrzcie, ja jestem, ja istnieję. Jestem taka, jaka jestem, przyjmujcie mnie czy nie, ale chcę, abyście mnie usłyszeli, wysłuchali i zrozumieli!”. Książkę czyta się swobodnie i lekko, zanurzając się w psychologię życia i twórczości. U Łarysy Kadyrowej oba wymiary wypełnione są nieudawanym dramatyzmem, szczerością emocjonalnego przeżycia. U podstaw jej teatru leży głos kobiety silnej, samotnej, która pragnie szczęścia, która pragnie być kobietą, która chce zrozumienia… W ostatnich latach na małej scenie Łarysie Mykołajiwnie udało się zrobić niemało. Mini-spektakle pokazują galerię kobiecych dusz: Sary Bernhardt i Siranusz, Fedry i starej kobiety… Każda z kobiet przeżyła chwile prawdziwego szczęścia — czasem wbrew wszystkiemu. Monografia o Łarysie Kadyrowej wypełnia taki zapomniany w ukraińskiej literaturze gatunek, jak „biografia artysty”. Łarysa Kadyrowa, obdarowawszy ukraińskiego widza psychologicznym panteonem światowej kobiecej duszy, sama stała się częścią ukraińskiego teatru, oddawszy wiele wysiłku na rzecz utwierdzenia w nim tradycji swoich nauczycieli. A w teatoświecie Łarysy Kadyrowej czuć ducha Marii Zańkoweckiej, Borysa Tiahna (czyli i samego Lesia Kurbasa, nauczyciela Tiahna) oraz P. Brooka. To teatr przeżycia, za którym stoi pragnienie choćby na chwilę otworzyć człowiekowi prawdę o nim samym, zmusić do zastanowienia się i rozejrzenia wokół siebie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn