Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 10Originalseite ↗

Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite

Z księgi prze tłumaczeń

Слово Просвіти, №33 за 2012 рік

Bohdan CZEPURKO, m. Lwów Po drugiej stronie oblicza Organika ludzkich uczuć Niespokojne XVII stulecie. Przybył na zmęczonym koniu, zeskoczył przed hetmanem. Na nim nie było twarzy — tylko oczy żarzyły się żarzącymi węglami. Jeśli oczy to zwierciadło duszy, i my jeszcze porozmawiamy o nich w “Organice ludzkich uczuć”, to twarz — zewnętrzny wizerunek, fizyczne oblicze-bożestwo. Ludzki “twarz” stworzony podobnie, jak u zwierzęcia, a jednak w nierozerwalnej jedności czy jedności samej wyższej, ba i subtelniejszej duchotworczej przyrody, ze szczególnym dusznym “podświetleniem” — chodzi bowiem o całość i pełnię duchowego odzwierciedlenia albo i przeobrażenia. Żadne oblicze nie jest bezliczne, a tak nałożone indywidualne. Twarzy nie mierzyć unifikowanymi standardami piękna. Kiedy zaś człowiek maskuje się, fałszuje, twarz mierzy, naciąga na siebie maskaradę, maskę — twarz nazywają “licem”, bo taka podmiana to “nie do twarzy”, “nie licuje”, “nie pasuje” czystemu duchowemu światłoobrazowi. Młoda twarz “płonie”, “pała” niezmarnowaną energią i zdrowiem, ogniem i rumieńcem. Z niej można i “wody” napić się — taka piękna, ale co najważniejsze: to niewyczerpane źródło czuciowej różnorodności! O nie zgubionych osobistych rysach, zwłaszcza i godności, mówią “ma swoje oblicze”, a o nieładnych uczynkach — “stracił twarz”. Ważne także “nie uderzyć twarzą” w błoto! “Wylić”, “przeliczyć” — dać łapsa, niby, “miej twarz!”. “Bezliczny”, “bezlicy” — bezosobowy, pusty, bezwstydny. O poprzednich poetach mówią “szarzy, wszyscy na jedno kopyto”. Nieuniknione zderzenie nazywają “twarzą w twarz!”. Przed obliczem, czy to raczej obrazem niebezpieczeństwa, spokoju, harmonii, Boga, Narodu — człowiek mobilizuje swoje wewnętrzne rezerwy. Twarz — żywe świadectwo osobowości, stworzonej na obraz i podobieństwo Osoby Bożej. Może dlatego słowa “człowiek”, “lalka”, “twarz” zaczynają się na “l”. Pierwsze głoski “l”, “l’”, “el” w światowych językach i religiach oznaczają bóstwo. Liczko — białe, różowe, rumiane, okrągłe, miłe, jak namalowane, jak wyryte. Z twarzy — wykapany ojciec. Albo — matka. Twarz wymowna, prześwietlona, natchniona, czysta, żywa… Leksem lica mieści w sobie i “twarz”, i “królestwo”. Niedobrze, jeśli twarz — obłudna, kłamliwa, wiedźmia. “Twarz” synonimiczna do “oblicza”, które może być “rasowe”, “świeże”, “wyciosane z kamienia”, czołate, śniade, nerwowe, spokojne, zmęczone, zmarkotniałe, urodziwe, piękne, prawidłowe, rozumne, szlachetne, czarowne, jasne, anielskie, dobre, wierzące, dumne, dobrotliwe, nijakie, prostoduszne, duchotworcze, przygłupie, obojętne, senne, martwe, skorbne, zbladłe, spotworzone, radosne, szczęśliwe, uczciwe. Oblicze bywa nie tylko anielskie: ono, zwyczajnie, obraz, jednak i morda, pysk, ryło, pyszczek. Stąd i wyrażenia “mordate oblicze”, “świńskie ryło”. O dolnej części oblicza, tworzonej szczękami, może i nie godzi się nadto szczękami tak kłapać (ktoś tu wspomina znany film grozy), ale sam “występ” ma niekiedy i pozytywne oznaki, powiedzmy, “wolowy podbródek”, czy na odwrót “bezwolny”, “opuszczony”, “zwisły”, “wygładzony”. Charakterystyczny ustęp czy występ przechodzi do dołu w wole albo i podgardle (stąd i gruchająca synogarlica “do kozaka gardzi się”, a kozak, jak (g)orzeł: jak zobaczył, tak i umarł!) — wszystko to wiąże z tułowiem przednią część szyi: kark, czyli jej tylną część, powiedzmy dalej. Szyję albo kark można i “skręcić”. Nadto ciekawi “kręcą szyją” na wszystkie strony. Oto i ja zajrzę w gardziel (krtanię, gardło, krtań). Gdyby wiedzieć, co i o co oni tam krzyczą, chrapią, przesychają, albo co nie młodym gardłują, dławią się, gardło palą — siadłbym, jak Mamaj na obrazie, i… milczał! Rzeźników nazywają gardłochwatami, zabójcę — gardłorezem, krzykacza — gardłoderem czy gardłopanem. W gardle — początek przełyku i dróg oddechowych, centrum wydobywania dźwięku, gniazdko ludzkiej mowy i rozmowy, instrumentarium (razem z językiem) mówienia. Tam — niebo i podniebienie! Smakowe gruczoły i receptory też obok (w ustach!), ale o tym pogardłujemy innym razem. Gardło wyszło poza granice czysto fizjologiczne, wszak nie tylko “karzą na gardło” (kara śmierci, egzekucja), ale i niekiedy “darują gardłem” (ułaskawienie) oraz “zarabiają na gardło”, czyli na wódkę, bo, widzisz, “drapie w gardle” czy “coś w gardle drapie — trzeba gardło przemyć”, a potem dziwią się, że w głowie “trzmiele huczą”… Przedni fasad ludzkiej persony od podbródka i twarzy płynnie przechodzi do wypukłego czoła, które wywierszuje widzący obraz głowy, jej główną część, chociaż wszystko względne: można odczuć niebezpieczeństwo i potylicą albo całym ciałem! Jeśli czoło okrągłe, to czoło — jego prosta wysoka “tablica”, swoisty paszport człowieka rozumnego. Odpowiednio czoło ma przeciwne oceniające charakterystyki (plus-minus), a „czoło” — prawie w całości pozytywne. Człowiek pracuje “w pocie czoła”, wolny człowiek “nie skłania czoła”, najlepsi z najlepszych stają na czele wojska czy gromady, przewodzą narodowym ruchom, wzruszeniom, zawiruszeniom. Na czole “napisane”, co człowiek myśli. Podczas niewymownego smutku albo statecznego szanowania “klonią” albo “chylą” czoło. Silny prześwietlony człowiek chodzi z wysoko podniesionym czołem, “ubici” bólem, wszystko-taki “podnoszą czoło”. “Czołem wam, panowie gromado! Czołem i tobie, panie pułkowniku!” — szanownie kłania się bohater Pantelejmona Kulisza. “Nie mieć za człowieka” (za człowieka) — czy nie skrajna zniewaga. Czasem czoło nazywają łbem. Na łbie też “piszą”, ale z większego ironicznie. “Łeb do łba”, “łbem w łeb” wypowiadają coś baraniego, głupiego, zapowiadają kłótnię czy i bójkę. „Miedziany łeb” — u upartego pustodzwona, nie rozumiejącego pustobrzęczy czy po prostu głupca. Oczy “wyłażą” na czoło od strachu, ba i zdziwienia. “Spod łba” patrzą rozgniewani i nieufni. Bywa, że i brwi wyłażą na czoło. Był sobie generalny sekretarz ze stalinowskimi wąsami zamiast brwi, ale, widzisz, dał dęba! Nabić guza można także gdzie indziej, a tak na łbie. “Stuk- „nu ty sia lobamy” wyraża przemożną możliwość interpretacji, tak jak „uderzyć czołem o ziemię”. Mimo ironiczności „złoty łeb” uosabia to samo, co „mieć olej w głowie”, czy, powiedzmy, „makutrę rozumu”. Jednym słowem, nie łbem, tak po łbie! Na głupiego mówią „łobas”. „Łobko”, „łobań”, „łobaty” mogą być i głupimi, i mądrymi. Czoło i twarz łączą z łykiem i łyczkiem, ale ten związek jest trafny tylko jako wyznaczenie zewnętrznej powierzchni (kora, skóra), wszak „czoło” oznacza także stromy stok, pionową tablicę, pewną wypukłość, okrągłość, podwyższenie, wywyższenie, a „twarz” — bożą sferyczność, oblicze boże: CE(E)L(E)! Tu my i powędrujemy główną kulą, czy też czołem — wysokim aż do potylicy — wszystko dalej i dalej. Tam, gdzie schodzą się łysy i kędzierzawy: wszak „z łysym dobrze żyć, jak przyjdzie do wieczerzy — nie trzeba świecić!”. Zatem potylica — tylna część głowy nad szyją. Szyjek, gałyk, kark, ciemię — wszystko to oznacza prawie jedno, ale z niuansami! Jeśli twarz prezentuje duchowy światopogląd duszy, jej zewnętrzny wyraz, to potylica, jak mi się wydaje, — po tamtej stronie twarzy. Nie darmo „wypychają w potylicę”, gonią „w trzy szyje”, „szyję myję, kąpię się”, „dają po potylicy”, biją jeszcze i gonią „w potylicę”, odważają potylicznika czy potyliszcznika, hodują potylicznikami, a to i zachodzą w potylicę — nie twarzą w twarz, a w tył. Potylica zaczyna się od wierzchołka ludzkiej rozsądności, chociaż i z garbem namiętności! „Gruszkę” dają, to znaczy wykrzesują lekko na dziecięcym ciemiączku, może i dlatego, że tam zbiera się lep, i ta część głowy najbardziej wrażliwa, urazliwa na roku, a całkowicie twardnieje po trzech latach. Do teraz pamiętam dobry tatowy pogląd, uśmiech i słowa „dam ci dulę!”. Kiedyś one mogły oznaczać „dam ci dolę!”. Zamieram, wciągam głowę w ramiona, a on krzesze na czubku „iskry” grubym palcem — za słońcem, do środka… Kto miał dzieci, wie, że jest wielkie górne ciemię i małe potyliczne. Tam ciemne i jasne sąsiadują, jeszcze i kula dzieli się na lewostronną i prawostronną półkulę. Oto co my wyczytali na twarzy i po tamtej stronie twarzy, a można było by i w głowę zajrzeć, co tam „warzy się”. Kiedyś ja ironizowałem, że głowę trzeba berecikiem chronić — będzie czym orzechy bić, można i gwoździe! U nas ceni się „bita głowa” („za bitego dwóch niebitych dają”, „bity żuk”, „strzelany wróbel”), słowem, bywała osoba. Dobrze, jeśli „głowa warzy” albo jak kto „ma głowę na karku”. Gorzej, jeśli ktoś ma „pustą makutrę” albo u kogoś „nie ma klepki” czy „cara w głowie”. O kapryśnym (o wymysłach) mówią: „Ma muchy w głowie!”. Czemuś mnie to zawsze porażało swoją prawdziwością, chociaż, powiedzmy, rój dumek nie mniej niepokoi! Bywa, „głowa idzie obrotem” (kręgiem, chodem) „aż dudni”. Przyczyny różne. Naród powie, jak zawiąże: boli głowa — idź do cerkwi! I pomódl się za „królestwo” prześwietlonego rozumu: może i pomoże! Tymczasem głowa jeszcze i „morzy się” (pamorzy się), „makutrzy się”, „tumanieje”, „czmanieje”, „tumanieje”, „rozwaluje się”, „trzeszczy”, „rozrywa się”, „repaje się”, „rozbucha”, „puchnie”… Dlatego i mówią: „Nie morz głowy!”, „nie ciemnij!”, „daj spokój!”. Sekretna informacja dla dziewcząt: jak „zakręci głowę” ładny chłopak, nie udawajcie zbyt mądrej, bo można i za mężnego wyjść!” Jednak to już sfera dwugłowego czy też małżeńskiego fenomenu — my zaś o każdej jasnej głowie osobno… Źle, jeśli głowa „dziurawa”, „kapuściana”, „nieobaczna”, „pusta”, „pustopusta”, „zaturkana”, „bez cara”, „bez trzeciej klepki”. Nieźle, jak jest „swoja głowa na karku” oraz „niepożyczony rozum”, albo u kogo „złota głowa”, jasna, prześwietlona, rozumna, twórcza, trzeźwa, a nie „głupia” czy „dębowa”, „nabita kłaczami”, plewami, słomą, trocinami. Moja mama mówiła tacie: „Ostrzyż go, bo już więcej włosów, jak głowy!”. Antropometryczne wymiary, obraz i forma ludzkiej czaszki — wykazują rasową przynależność, chociaż, jeśli odbywają się niekompatybilne krzyżowania i psychologiczne przepadki w kształtowaniu oraz „zachowaniu” wewnętrznego „ja”, czy formowaniu sensorycznych parametrów widu — te dobrane, wybrane, harmonijnie dobrane rysy rasy nieuchronnie niwelują się: odbywa się wyrodzenie Bożego Obrazu w człowieku. Tu jeszcze morze roboty antropologom, narodoznawcom, biologom, aby nam za mądrą głowę (czoło, kocioł, makutrę albo i makotyrę, dołbnię, głowę) szybko pośpiesznie nie utracić, czy też steracić przez „głupi rozum”! Dalej będzie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn