Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 11Originalseite ↗

Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite

Fenomen Bohdana Stupki

Слово Просвіти, №34 за 2012 рік

27 sierpnia Bohdanowi Stupce stuknąłby 71. rok, a 30 sierpnia przypada czterdziesty dzień od czasu jego odejścia w wieczność. W dniu pogrzebu Bohdana Sylwestrowicza, 24 lipca, stałem obok jego rodziny i widziałem tysiące oczu ludzi, którzy przyszli się z nim pożegnać. Świadczę, że w swoim bezmiernym smutku duchowa Ukraina okazała się genetycznie nierozdzielną i w pełni godną pamięci wielkiego Mistrza. Wołodymyr MELNYCZENKO, dyrektor generalny Narodowego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych Bohdan Stupka to nie tylko genialny artysta światowego formatu, ale także moralny lider ukraińskiego narodu. W historycznym wyborze między siłami dobra i zła, który szczególnie ostro ujawnił się na przełomie wieków i tysiącleci, to właśnie Stupka był i jest dla całej Ukrainy żywym uosobieniem dobra. Jeśli problem wyboru i osobistej odpowiedzialności stoi dziś przed każdym z nas niemal z tragiczną ostrością hamletowskiego pytania, to Ukraińcy mogą wybierać za punkt odniesienia bezsprzecznego dla całego narodu wielkiego Bohdana Stupkę. Chyba na całym świecie nie znajdziesz innego takiego artysty, który miałby tak wyjątkowe znaczenie dla swojego narodu. Najczęściej duchowość i mentalność danego narodu prezentuje cały szereg aktorów i innych wybitnych działaczy sztuki. Lecz Stupka na Ukrainie wywyższał się ponad wszystkich, skoncentrowawszy nie tylko w swojej twórczości, ale i w osobowości najlepsze cechy narodowej duszy i ukraińskiej duchowości. Nie mam wątpliwości, że pomimo upolitycznienia i merkantylności współczesnego świata, w historii Ukrainy nasz czas będzie naznaczony nie imieniem państwowego działacza czy biznesmena, bankiera lub kryminalnego „autorytetu”, ura-patrioty czy gwiazdy estrady. W pamięci narodu pozostanie Bohdan Stupka. Na zawsze. Dlatego że jego uznał naród. Dlatego że jemu naród wierzy. Nie po prostu widzowie, a naród. Właśnie Stupka dla wielu Ukraińców znaczy więcej niż jakikolwiek inny artysta — niech nawet światowego poziomu. Nie przesadzę, jeśli powiem, że imię Mistrza przynosi zaszczyt całej ukraińskiej nacji, podnosząc jej duchowość. W Japonii istnieje tytuł „Żywe narodowe dobro”, którego dostąpili, między innymi, także artyści. To właśnie to miano, na które zasłużył aktor od swojego państwa. Dzięki twórczości Mistrza nie tylko dołączamy do wysokiej sztuki, ale i zbliżamy się do historycznej istoty ojczystych geniuszy — Hryhorija Skoworody, Iwana Kotlarewskiego, Tarasa Szewczenki… Na ostrym zakręcie wieków i tysiącleci Stupka stworzył wyraziste obrazy, znane każdemu Ukraińcowi, — Bohdana Chmielnickiego oraz Iwana Mazepy. Jako postać historyczna postrzegany jest jego Taras Bulba. Te role mają nie tylko artystyczny, ale i duchowo-polityczny rezonans, zwracają nam narodową pamięć i dumę ze swojej historii. One napominają i umacniają naród. Bardzo ważne, że wysoki twórczy wzlot artysty zbiegł się w czasie z formowaniem ukraińskiej państwowości, i sam on stał się uosobieniem narodowego ducha nowej Ukrainy. Dzięki Stupce, w naszej najnowszej historii „słowo płomieniem stało się i ludziom serce roztopiło, i na Ukrainie poniosło się…”. Kiedyś Marko Kropywnycki w liście do Marii Zańkoweckiej napisał: „Wy dla mnie — cała Ukraina”. Właśnie tak można powiedzieć o nastawieniu wielu Ukraińców do prawdziwie narodowego artysty Bohdana Stupki: „On dla nas — cała Ukraina”. W znacznej mierze właśnie on był nosicielem i strażnikiem kulturowego kodu nacji. Stupka — zjawisko nadzwyczaj spójne: u niego życzliwa ukraińska dusza, ukraińska łagodność i delikatność charakteru, ukraińska śpiewna mowa i nawet wygląd ukraińskiego inteligenta, który wyszedł z narodu. Stupka był rzadkim, wyjątkowym przypadkiem, kiedy skale duszy i talentu pokrywały się. On jest Ukraińcem z korzeni i urodzenia, z genotypu i ducha, z mentalności i systemu wartości, ze zlania się ze swoim narodem. W tej hipostazie Stupka jest tak wielki, że można go porównać z wysoką oceną Gogola ogólnonarodowej znaczącości Puszkina, w której zmieniono tylko jedno słowo: „W istocie, nikt z poetów (czy też — artystów) naszych nie jest wyższy od niego i nie może więcej nazywać się narodowym; to prawo zdecydowanie należy do niego”. W tym samym czasie Stupka jest wielki prawdziwie cywilizowanym postrzeganiem innych kultur. Na nie artysta patrzył oczami swojej narodowej żywiołowości, a odczuwał i mówił o innych narodach tak, że współobywatelom wydawało się i wydaje, jakby to odczuwali i mówili oni sami. Dlatego tak bliscy są nam bohaterowie Brechta, Bułhakowa, Gogola, Ibsena, Sofoklesa, Czechowa, Szekspira, zagrani przez Stupkę na ukraińskiej scenie. On dziwił wszystkich w roli Lwa Tołstoja. On stworzył nieprześcigniony obraz króla Leara, którym Ukraina może szczycić się na światowym teatrze. Stupka — planetarny Mistrz — wszechświatowo bezdenny i wszechświatowo wrażliwy. O niewyczerpanych twórczych możliwościach artysty krążą legendy, w których, w sumie, więcej prawdy niż zmyślenia. Mykoła Bażan kiedyś powiedział Stupce: „Bohdanie, wy jesteście aktorem, któremu niepotrzebne dekoracje. Wy niesiecie w swoim wykonaniu atmosferę spektaklu”. Hryhorij Gorin swego czasu zauważył: „Jeśli dać Stupce wojskowo-polowy statut, to on i go przeczyta tak, że wszyscy pomyślą, jakby to nieopublikowany Szekspir”. A Mychajło Reznikowycz w naszych czasach pisze: „Ja myślę, że Stupka na scenie może zagrać wszystko, — każdy gatunek, — dajcie mu książkę telefoniczną, i to będzie ciekawe, unikalne”. Nadzwyczaj ważne i dokładne spostrzeżenie zrobiła Łarysa Kadochnykowa: „Stupka w dojrzałym wieku nie zatrzymuje się, a wręcz przeciwnie — nabiera siły, idzie coraz wyżej i wyżej. Nie ma granic jego talentu. Mnie wydaje się, że dziś on może wszystko”. Cóż niesie nam artysta? Czy można zintegrować rezultaty jego pracy w jednym słowie? Można, jeśli to słowo — Prawda. I właśnie w znaczeniu, podanym w słowniku Wołodymyra Dala: „Prawda — od ziemi, nabytek rozumu człowieka”. Uważa się, że zdobycie prawdy, tak by rzec, „z pierwszego spojrzenia” — nieomylna oznaka genialności. Ale nieprzeciętność Stupki była nie w tym, a w innym, nie mniej ważnym: on stał się czcicielem i przewodnikiem już zdobytych duchowych ogólnonarodowych i ogólnoludzkich prawd. I w tej hipostazie Bohdan Sylwestrowycz w pełni zasłużył na tytuł, mówiąc słowami Puszkina, „ukraińskiego mędrca”. Jego niepowtarzalność — w szczególnej, tylko jemu jedynemu właściwej intonacji, w głębokim podtekście, w zdumiewającej umiejętności napełniania sobą każdą frazę, każdą myśl. Stupka nigdy nie „grał” roli, on je rodził z siebie. Mistrz darował i daruje widzom ludzką duszę w całej jej nieskończonej wielostronności i głębi. Oczywiście twórczej pracy aktora, tak jak i siły jego witalnej energii, nie da się zmierzyć cyframi, a wpływu sztuki teatralnej na społeczeństwo nie sposób oddać na diagramie. Według słów samego Stupki, „twórczości zmierzyć nie można”. Ale odczuwaliśmy i odczuwamy siebie w sferze życiodajnego moralnego wpływu teatru w ogóle i Teatru Bohdana Stupki w szczególności. Ma to wielkie znaczenie w naszych czasach, kiedy to ewidentnie, mówiąc słowami Fiodora Dostojewskiego, „diabeł z Bogiem się bije, a polem bitwy są serca ludzi”. Nie będziemy grzeszyć, ukrywając, że niemało przedstawicieli inteligencji — bezpośrednio lub pośrednio — jest przyчастnych do tej diabelskiej roboty. W walce o serca ludzi Bohdan Stupka jest po stronie Pana. Bohdan — to dany przez Boga. Nieprzypadkowo Michaił Uljanow nazywał go Bożym artystą. A nazwisko Mistrza wielki Iwan Kozłowski swego czasu rozszyfrował tak: „Ten, kto stąpa po naszych duszach…”. Naiwnie byłoby myśleć, że ufając Stupce, od razu zaczniemy budować swoje życie, zestawiając je z Ewangelią. Ale moralna siła twórczości artysty, nierozerwalna z potężną duchową charyzmą jego osobowości, inspiruje ludzi, daje im oparcie, wiarę i nadzieję. Zwrócenie się do Mistrza, który na naszych oczach żył i pracował z Bogiem w sercu, wynagradzane jest nie tylko dotknięciem wysokiej sztuki, ale i moralną orientacją w świecie, który przeżywa historyczne kataklizmy. Bohdan Stupka dawno stał się sumieniem współczesnej ukraińskiej kultury, a jego twórczość rozszerzyła terytorium naszego własnego sumienia. Postradziecka i światowa przestrzeń duchowa nie są już do pomyślenia bez gigantycznej figury Mistrza. My jeszcze musimy w pełnej mierze przemyśleć niewiarygodną przyciągalność postaci Stupki, żywotną dla społeczeństwa dyfuzyjność obrazów stworzonych przez niego w teatrze i w kinie, jego niezrównaną duchową obecność w duszach poszczególnych ludzi i całego narodu… Nad książką „Bohdan Stupka. Biografia”, którą on sam pobłogosławił, pracowałem do ostatnich dni jego życia (ukaże się jesienią tego roku). Jakoś na początku lipca powiedziałem Bohdanowi Sylwestrowiczowi, że wielu ludzi, którzy nie mogą się z nim spotkać, wyraża wobec niego najszczersze uczucia i zapytałem, czy mogę podziękować im wszystkim publicznie. Pozwolił. A zatem, Bohdan Stupka w ostatnich dniach swojego życia szczerze dziękował wszystkim jego sympatykom, wszystkim dobrym ludziom!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn