Seite · S. 4Originalseite ↗
OGIEŃ WIELKIEJ MIŁOŚCI
Слово Просвіти, №35 за 2011 рік
Mykoła CYMBALUK
MODLITWA ZA UKRAINĘ Wystawa nosi tytuł „Boże wielki, jedyny! Ruś-Ukrainę chroń...”. Te słowa z uroczystego hymnu-modlitwy wielu po raz pierwszy usłyszało dwadzieścia lat temu. W 1885 r. została ona napisana dla chóru dziecięcego. Jest to świadectwo tego, że autor już wtedy głęboko uświadamiał sobie rolę wychowania pobożnego stosunku dziecka do tego, co rodzime. Obecnie modlitwę po nabożeństwie wykonują w naszych cerkwiach prawosławnych różnych wyznań. Ale i dziś tylko nieliczni potrafią wymienić jej autora — Ołeksandra Konyskiego. Dziwnego w tym mało — wypalająca dusze łańcuchowa reakcja małorosyjskości trwa. Diagnozą tego jest nie tylko stosunek obecnej władzy do języka ukraińskiego, historii, szacunku do własnego narodu. Już w naszych czasach, w 1990 roku, wydawnictwo „Naukowa dumka” w serii „Biblioteka literatury ukraińskiej” wydało tomik Konyskiego. Weszła tam jakaś cząstka jego prozy i utworów poetyckich. Wśród tych kilkudziesięciu wierszy i pieśni próżno szukać tekstu „Modlitwy” — nie ma go. Tak jak nie ma wzmianki o tym genialnym utworze we wstępnym artykule M. Je. Syvaczenki.
ZEMSTLIWOŚĆ IMPERII Ziemia czernihowska od dawna była hojna dla orędowników ukraińskiego odrodzenia narodowego. Tutaj, na chutorze Perechiwci w powiecie borzeńskim, urodził się Ołeksandr Jakowycz Konyski. I stało się to na kilka dni przed ogłoszeniem niepodległości Ukrainy — 18 sierpnia. Tyle że w 1836 roku. Od małego zrozumiał, jak niełatwo i niebezpiecznie być Ukraińcem. W wieku trzynastu lat zostaje wyrzucony z czernihowskiego gimnazjum tylko za to, że pisał wiersze w ojczystym, ukraińskim języku. Zdobyć wyższe wykształcenie w Liceum Nieżyńskim również mu się nie udało. Być może dlatego przez całe życie nie opuszczało go niezaspokojone pragnienie wiedzy. A także — troska o „braci swoich mniejszych” — chłopów. Po służbie państwowej podczas wojny krymskiej Konyski, wbrew wszystkiemu, zdaje egzamin i zostaje prawnikiem. Osiedla się w Połtawie, pracuje w sądzie, zajmuje się praktyką adwokacką. Motyw był jeden — bronić interesów skrzywdzonych i poniżonych rodaków. Jednocześnie aktywnie angażuje się w pracę społeczną: zostaje członkiem Hromady Połtawskiej. Wraz z innymi działaczami — D. Pylczykiwem, W. Łobodą, W. Kulykiem i innymi organizuje niedzielne i wieczorowe szkoły dla ukraińskich dzieci (i dwie dla żydowskich!), bibliotekę społeczną, występuje z wykładami publicznymi, pisze podręczniki („Ukraińskie wprawki”, „Arytmetyka”). Jako członek komitetu Petersburskiego Towarzystwa Krzewienia Piśmienności zwraca się do władz, broniąc prawa Ukraińców do posiadania własnej, narodowej szkoły z nauczaniem w języku ojczystym. Jego żarliwy charakter, zapalczywość w pracy społecznej nawet u przyjaciół budziły strach. „Musieli go za ręce trzymać — pisał Pantełejmon Kulisz — żeby z patriotyzmu nie zaszkodził sobie, — i zaszkodził jednak”. Pomimo tego, że, jak zaznaczano w jednym z doniesień żandarmskich, jego działalność, jak i całej hromady, „sprowadzała się wyłącznie do wprowadzenia w Małorosji narodowych małorosyjskich zwyczajów, języka oraz szerzenia samej piśmienności”, Konyskiego wraz z kilkoma innymi hromadowcami bez śledztwa i sądu zsyłają. Najpierw do Wołogdy, a później jeszcze bardziej na północ — do Totmy. Dopiero z powodu poważnej choroby, która groziła całkowitą ślepotą, pozwolono mu wyjechać za granicę. Tak trafia do ówczesnych Austro-Węgier (Lwów), a później do Niemiec (Drezno, Lipsk). Ale już po roku Konyski wraca na Ukrainę, gdzie pod jawnym nadzorem policji żyje i pracuje w Jelizawetgradzie, Bobryńcu, Jekaterynosławiu, a od 1872 r. aż do śmierci — w Kijowie.
SŁOWO JAK ŚWIATŁO W warunkach zakazu wszystkiego, co ukraińskie, słowo drukowane nabierało coraz większego znaczenia w dziedzinie oświecenia, obrony praw narodu. Jeszcze przed aresztowaniem i zsyłką rozpoczął swoją działalność literacką i dziennikarską. Jego beletrystyka i korespondencje pojawiają się w wydawnictwach Ukrainy podrosyjskiej — „Czernigowskich gubiernskich wiedomostiach”, „Czernigowskom listkie”, „Iskrze”, „Osnowie” itd. oraz galicyjskich — „Hałyczynie”, „Słowie”. Materiały Konyskiego wyróżniały się ostrością i aktualnością, co, nawiasem mówiąc, stało się jedną z przyczyn jego ukarania. Ale nawet po powrocie, pod stałym nadzorem czujnego oka, jego kipiący, wolnościowy duch nie mógł pogodzić się z carskimi zakazami. Co tu mówić, skoro nawet z dalekiej Północy nie zrywał więzi z galicyjskimi „Słowem”, „Hałyczyną”, „Weczernyciami”, „Metą”, „Rusalką”. Drukuje wszystko, co tryska z jego niewyczerpanej energii: wiersze i opowiadania, notatki i korespondencje. Po pewnym czasie imię Konyskiego staje się popularne także za granicą. I to przy tym, że przeważająca większość opublikowanego materiału ukazywała się pod pseudonimami, których, według obliczeń naukowców, miał około półtorej setki. Osiedliwszy się w Kijowie, Ołeksandr Jakowycz bierze najaktywniejszy udział w wydawaniu „Kijewskogo tielegrafa” — przy braku ukraińskojęzycznych wydawnictw w Rosji była to chociaż jakaś, ale jednak publiczna trybuna. Ale myśl o prasie narodowej ani na chwilę go nie opuszczała. Nawet po wprowadzeniu barbarzyńskiego carskiego ukazu emskiego z 1876 r. o jeszcze surowszym zakazie ukraińskiego słowa drukowanego, pisarz nie uspokoił się. Mało komu wiadomo, że jeszcze na dwa lata przed ukazaniem się w 1883 r. almanachu „Rada” M. Staryckiego, ujrzał światło dzienne zbiór literacki „Łuna” Konyskiego. I jeśli pierwszy był, według trafnej charakterystyki Iwana Franki, „wiosennym gromem po długich miesiącach mrozów, słoty i upadku”, to drugi — jego zwiastunem. Dlatego nie dziwi, że swego czasu (1897 r.) Ołeksandr Konyski przyczynił się do powstania słynnego wydawnictwa „Wik”, które odegrało niezwykle wielką rolę w rozwoju i szerzeniu ukraińskiego piśmiennictwa. W czasie swojego istnienia wydało ono ponad 400 tytułów książek w łącznym nakładzie ponad pół miliona egzemplarzy. Jako jego założyciele i współpracownicy oficjalnie figurują S. Jefremow, W. Domanicki, O. Łotocki, W. Durdukiwski, F. Matuszewski, Wiaczesław Prokopowycz. Wyrosło ono z komisji wydawniczej (kółka) przy Ogólnej ogólnoukraińskiej bezpartyjnej organizacji. W przededniu 100-lecia pierwszego wydania „Eneidy” Kotlarewskiego Konyski zaproponował młodzieży ułożenie i wydanie zbioru poezji ukraińskiej z 100 lat. Z wielkimi trudnościami, ale z niesłychanym sukcesem jego pomysł wcielił się w życie. Ukraińskie słowo drukowane poszło w masy i stało się odczuwalnym ciosem w system „jedinoj i niedielimoj”.
Nie tylko słowem płonęła dusza wielkiego orędownika idei ukraińskiej. W 1859 r., już w Połtawie, pod kierownictwem jednego z cyrylo-metodyjczyków Dmytra Pylczykowa, młody Konyski zanurza się w pracę społeczną. Czym to wszystko się skończyło — już wiadomo. Ale ani zsyłka, ani stały nadzór policji nie odebrały mu ochoty do pracy społeczno-politycznej. Osiedliwszy się w Kijowie, aktywnie zaczyna współpracować z Kijowską Starą Hromadą. Jednak tylko kulturalnicza praca starszego pokolenia ukrainofilów go nie zadowala — żarliwa, niespokojna natura pragnie czegoś więcej. Nie wywołują zachwytu także socjalistyczne idee Mychajła Drahomanowa. Szczególne nadzieje pokłada w młodzieży. Z jego inicjatywy przy Kijowskim Seminarium Duchownym utworzono nielegalną młodzieżową hromadę, którą później Serhij Jefremow będzie nazywał „Eldorado”. W okresie jej istnienia szkołę świadomości narodowej i walki przeszło niemało seminarzystów, którzy z czasem staną się ozdobą ukraińskiej kultury, nauki, piśmiennictwa: S. Jefremow z całym składem wydawnictwa „Wik”, M. Pawłowśkyj, O. Koszyć, K. Stecenko i inni. Wielu z nich będzie także wśród budowniczych państwa (po 1917 r.). Ich charakterystyczną cechą stanie się nie tylko wysoka kultura, oddanie sprawie narodowej, ale także brak jakichkolwiek interesownych, karierowiczowskich motywów w ich działalności. Na pierwszym miejscu u nich było nie własne „Ja”, puste ambicje, a sprawa społeczna. To jest to, czego katastrofalnie brakowało i brakuje działaczom idei narodowej. I na początku XX w., i na progu XXI, w czasach zdobywania Niepodległości. Przedteczą kilku partii politycznych, wspaniałą szkołą polityczną dla wielu przyszłych działaczy Ukrainy stała się Ogólna wszechukraińska bezpartyjna organizacja. M. Kononenko wspominał: „Pewnego wieczoru siedzieliśmy u Konyskiego, dyskutowaliśmy na różne tematy, a potem przeszliśmy na podliczanie znanych nam Ukraińców, którzy świadomie odnosili się do praw narodowych naszego narodu i dbali o to tak lub inaczej. Było nas wtedy czworo: Konyski, Antonowycz, Symyrenko (fabrykant) i ja. Pierwsza trójka, jako ludzie znacznie starsi ode mnie, przypominali nazwiska świadomych Ukraińców oraz to, gdzie kto z nich mieszka, a ja ołówkiem zapisywałem to na arkuszu papieru. Przejrzeliśmy całą Ukrainę oraz Moskowszczyznę i naliczyliśmy zaledwie 74 dusze, które rozproszyły się po całym świecie i straciły ze sobą kontakt. Długo o tym rozmawialiśmy i w końcu postanowiliśmy odszukać tych ludzi…”. We wszystkie strony rozesłali gońców, znaleźli resztę świadomych Ukraińców — aż 20 osób! Na całe ówczesne Imperium Rosyjskie, gdzie nasz naród stanowił niemal połowę populacji! Ale zjazd mimo wszystko się odbył. I trzeba powiedzieć: działalność organizacji w walce narodowowyzwoleńczej przez kilka lat istnienia odegrała znaczącą rolę. ŚWIATŁO NAUKI Ołeksandr Konyski miał naturalny dar widzenia perspektywy. Dzisiaj nazwano by to myśleniem strategicznym. To jemu przypada idea stworzenia Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki — pierwowzoru Ukraińskiej Akademii Nauk. A sprawa wyglądała tak. W. Antonowycz i O. Konyski zostali zarządcami niemałego spadku po Jelyzawecie Myłoradowycz-Skoropadskiej, która zapisała go na sprawę ukraińską. Za radą Konyskiego postanowiono skierować środki na stworzenie własnej narodowej placówki naukowej. Zważywszy na prześladowania wszystkiego, co ukraińskie w Kijowie, towarzystwo w 1873 r. zorganizowano za granicą, we Lwowie. Jego roli trudno przecenić w kształtowaniu i rozwoju nauki narodowej. I, oczywiście, TNT obok innych czynników stało się kamieniem węgielnym jedności dwóch rozdartych połówek — wschodu i zachodu — Ukrainy. W czasie swojego istnienia towarzystwo wykształciło i zjednoczyło całą plejadę naukowców, którzy położyli fundament ukraińskiej nauki historycznej, filologicznej, prawniczej, a nawet szeregu nauk ścisłych i przyrodniczych. A w ramach sekcji historyczno-filozoficznej pod kierownictwem Mychajła Hruszewskiego, którego kijowianie wysłali Mówią, że Niepodległość została podarowana Ukraińcom przez Boga. Niech tak będzie, ale dana za tę niezniszczalną wiarę, tytaniczną pracę i siłę miłości do własnego narodu i ziemi naszej wielu pokoleń. O jednym z pokolenia drugiej połowy XIX w., Ołeksandrze Konyskim, wspomniała (nie państwo i nie politycy!) kijowska społeczność. 175-lecie jego urodzin skromnie, ale szczerze i ciepło uczczono wystawą, która otworzyła się w historyczno-memorialnym muzeum Mychajła Hruszewskiego. A przedtem księża UCP Patriarchatu Kijowskiego odprawili panichidę na Cmentarzu Bajkowym, na grobie wielkiego Ukraińca.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
