Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 3Originalseite ↗

Czego potrzeba dla ukraińskiej państwowości?

Слово Просвіти, №44 за 2012 рік

Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych, członek NSPU, m. Donieck W dzisiejszym kontekście przeszłość i nie tylko… O języku w ogóle, a o ukraińskim w szczególności, jego znaczeniu dla narodu w jego samookreśleniu, wyodrębnianiu narodu jako całości, napisano sporo. Nie mniej zbadano złożony los życiowy języka ukraińskiego, jego liczne zakazy, których lista liczy setki stron drukowanych. Zakazywano w różnych czasach nie w jednakowy sposób. Chyba najbardziej wyrafinowanym sposobem było dodatkowe wynagrodzenie za nauczanie języka rosyjskiego, a obok — dobrowolne uczenie się języka ukraińskiego przez uczniów. Trudno wyobrazić sobie ucznia, który w swoim wieku wyraźnie rozumiałby konieczność nauki biologii czy fizyki, matematyki czy historii… W ten sposób język ukraiński został zepchnięty na margines, mimo że formalnie istniała Republika Ukraińska, mająca własny głos nawet w ONZ. Tę haniebnie prowokacyjną tendencję — zwalnianie uczniów z nauki języka ukraińskiego — Walerij Borzow porównał do ich zwalniania z zajęć wychowania fizycznego — i tu, i tam jedna jedyna przyczyna — choroba. Trzeba tylko ustalić, jaka to choroba przeszkadza dziecku znać język ukraiński. Pod koniec lat 80. aktywnie wprowadzano praktykę przekształcania szkół ukraińskojęzycznych na rosyjskojęzyczne, podstawą czego były oświadczenia rodziców. Dzięki wykorzystaniu tych dwóch czynników formowały się całe enklawy nieobecności języka ukraińskiego, zwłaszcza w dzisiejszych obwodach donieckim, ługańskim, po części zaporoskim i innych. Przeważnie były to ziemie, które wchodziły w skład dawnego Imperium Rosyjskiego. Podobnych sytuacji zupełnie nie było na Prawobrzeżnej Ukrainie, zwłaszcza na ziemiach, które wchodziły w skład Cesarstwa Austro-Węgierskiego. To jeszcze raz potwierdza ciągłość sytuacji z wcześniejszych epok — stosunkowo demokratyczne w kwestii językowej urządzenie w Austro-Węgrzech (zwłaszcza w austriackiej części protektoratu), gdzie język ukraiński miał przestrzeń oświatową, oraz zakazująco-represyjne w Cesarstwie Rosyjskim, gdzie język ukraiński nie tylko nie miał własnej przestrzeni oświatowej i innych poziomów, ale był też stale zakazywany. Właśnie uznanie odrębnego statusu języka ukraińskiego zostało w carskiej Rosji dokonane dopiero na początku XX wieku pod aktywnym działaniem tych demokratycznych sił, które zyskiwały stopniowy rozwój. Na terenie Imperium Rosyjskiego opracowano modele rusyfikacji, a najlepsi propagatorzy tej idei otrzymywali nagrody od samego cesarza — medale za rusyfikację. W ten sposób znaczna część rdzennej ludności o narodowo-językowej samoidentyfikacji pod wpływem kilku czynników: 1) siłowego obciążenia języka rosyjskiego w imperium; 2) stałego oskarżania ukraińskości o chutorianizm, o niedojrzałość samej idei ukraińskości; 3) zawężania aktywnego obciążenia języka ukraińskiego w studiach naukowych (zakaz), dziełach artystyczno-literackich (brak druku i prześladowanie za użycie języka ukraińskiego); 4) głoszenia tezy o ciągłości kijowsko-ruskiej tradycji językowej wyłącznie w środowisku rosyjskojęzycznym; 5) narzucania idei sztuczności języka ukraińskiego, jego propagowania na wszystkich poziomach itd. — traciła narodowo-ukraińską samoidentyfikację i przechodziła w siłowe pole rosyjskie. O tym należy zawsze pamiętać, gdyż i dziś wymienione czynniki nie tylko istnieją, lecz są aktywnie wykorzystywane przez „dostojników” „najnowszego” ustawodawstwa językowego i lobbystów języka rosyjskiego. W ostatnim czasie coraz intensywniej brzmi myśl o mniejszej informacyjnej pojemności języka ukraińskiego, co jest nie tylko absolutną nieprawdą, ale po prostu bzdurą. Jeśli język nie znika, to należy sprawić, by stał się niepotrzebny i nieprestiżowy. Nad tą ideą pracowano jeszcze w czasach Imperium Rosyjskiego, najintensywniej zaś zaczęła ona nabierać cech pseudonaukowości lub nienaukowości w tak zwanych ideach „niedojęzyczności”, języka o słabej przestrzeni informacyjnej, języka z niewystarczającą przestrzenią intelektualną, granicznym przejawem czego jest twierdzenie o chutorianizmie języka ukraińskiego i inne. Apologeci takich twierdzeń idą jednak dalej: niedojęzyczność, czyli język niepełnowartościowy, a ci, którzy się nim posługują, są skompleksowani, intelektualnie nierozwinięci. Zapewne większość rozpoznała w ostatnich myślach wszystkich tych, którzy tak aktywnie forsowali ideę uchwalenia ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej”, która w pierwszym czytaniu została przez większość Rady Najwyższej („bolszewikami”) uchwalona w ciągu dwóch minut, a w drugim czytaniu — w ciągu jednej… Nie warto tu opowiadać i szczegółowo omawiać wszystkich naruszeń przepisów regulaminowych najwyższego organu ustawodawczego Państwa, należy jedynie podkreślić, że główną ideą tego dokumentu jest nie tak już bardzo starannie zamaskowana idea maksymalnego wykrwawienia języka ukraińskiego i wypchnięcia go z ogólnopaństwowej przestrzeni. Bo w szeregu określonych postanowień ustawy użycie języka państwowego zostało całkowicie zniwelowane, ponieważ użycie języków regionalnych (czytaj — rosyjskiego) występuje nie obok państwowego, lecz zamiast niego. Przy braku precyzyjnie opisanych mechanizmów zakazu takiej zamiany-podmiany będzie ona następować wszędzie tam, gdzie zechce tego urzędnik. Bo dziś nie zwykły mieszkaniec wybiera język komunikacji z lokalną władzą, lecz lokalna władza narzuca „reżim językowy”. Przy realizacji podstawowych postanowień ustawy oraz ogłoszonych poszczególnych zmian, zwłaszcza podwyższeniu procentowego progu dla języków regionalnych do 20—30 (według słów doradczyni Prezydenta Hanny Herman), takim językiem będzie właśnie rosyjski. Ukrain …rosyjskojęzyczni obywatele wobec państwowego statusu ich ojczystego języka przekształcają się w mniejszość narodową, zwłaszcza przy dominacji agresywnego modelu narzucania własnego zdania jako oczywistości, jako woli całej lokalnej społeczności. Także na poparcie łatwo zorganizować wiece, a aktywnych zwolenników ukraińskojęzyczności oskarżyć o chutorianizm, niedomówienia, okrainność (termin jednego z tych, którzy aktywnie wyznają ideę wtórności wszystkiego, co znajduje się na „okrainie”, na peryferiach państwa, ma na myśli Imperium Rosyjskie, w którym Ukraińcy żyli na okrainie). Niech te myśli nie wydają się absurdalne – spójrzcie na pole siły współczesnych środków masowego przekazu: telewizji, radia, kina, prasy, gdzie język ukraiński nie jest zakazany, ale jego udział wynosi najwyżej 10–20 %, i to w najlepszym przypadku. Tak na przykład na koncercie zasłużonego artysty Ukrainy Jurija Kostenki w sławnym mieście Truskawiec (8.08.2012) ze wszystkich wykonanych utworów piosenkowych i romansów tylko cztery były po ukraińsku (aż 7 %). Także produkt na tych samych tzw. narodowych kanałach telewizyjnych w 80 % jest nieukraińskiej produkcji (tu już nie mówi się o języku). Nasuwa się logiczne pytanie: obywatela jakiego właściwie państwa wychowują takie seriale, filmy i inne, jakie wartości on będzie wyznawał? Najpewniej nietrudno się domyślić. W ten sposób obywatelowi narzuca się myśl o zbędności języka ukraińskiego, o jego niezagrożeniu wyzwaniami ani społecznymi, ani naukowymi, ani informacyjnymi. A co z językami mniejszości narodowych, o które tak dbali ustawodawcy?.. Na używanie białoruskiego, bułgarskiego, gagauskiego, greckiego, żydowskiego, krymskotatarskiego, mołdawskiego, niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, słowackiego i węgierskiego jako języków mniejszości narodowych podstawowe postanowienia Ustawy wcale nie są ukierunkowane. Los tych języków pozostał bez uwagi, chociaż słynna Karta ochrony języków regionalnych jest skierowana właśnie na ich wsparcie, bo dla każdego z nich: Rodzima mowo, ty cudowna, / Dumnie idziesz w przyszłość, / Słowo ojczyste, mowo rodzima, / Wy dla mnie – całe życie (Serhij Staiew, pochodzeniem Gagauz). Także dziwnie bywa słyszeć z ust przewodniczących szeregu rad obwodowych, autorytatywnych polityków, że w naszym obwodzie mieszka ponad sto narodowości, skoro w większości przypadków mowa jest tylko o przedstawicielach narodowości. Narodowość zakłada przede wszystkim zwartość zamieszkania i zaspokojenie potrzeb kulturalno-oświatowych. Konkluzją tej analizy dzisiejszej sytuacji mogą być słowa Stanisława Telniuka, wypowiedziane jeszcze w dalekim 1960 roku, a które tak trafnie oddają współczesną nieukraińskość ukraińsko-państwowej władzy: Chcę krzyknąć znów i znów raz jeszcze, / Wykrzyczeć, ile sił starczy: / Zapomnijcie o języku ukraińskim, / Nie marnujcie czasu, obywatele! / Bo przecież teraz nie jest modny, / Bo przecież już nigdzie go nie znają, / I używają go tylko wielkanocni durnie / Gdzieniegdzie tylko na wsiach. // …Bo u nas tylko nacjonaliści / Mówią swoją mową. // …To, co zwie się językiem ukraińskim, / Czym u nas dotąd się szczycili, — / Ukraińcom nie trzeba / Znać i używać na Ukrainie. / Stańcie więc wszyscy pod naszym sztandarem… Zapominajcie ukraiński język, zapominajcie własny język, ludzie! / Niech to u nas nie będzie z przymusu, / Lecz niech to będzie dobrowolnie!.. // Ech, narodzie! Nie ma w nim zuchwalstwa! / Jest piękny, jest bardzo cudowny! / Zrobi tak, jak nakażą zwierzchnicy, — / No i oczywiście zrobi dobrowolnie!.. // Ilu nas maszeruje w tych kolumnach! / Jesteśmy świadomi, nie jesteśmy prymitywni! / … I powiedziałaby ta milionowa masa: / „Żeby życie u nas było bajkowe, / Obywatele, nie marnujcie czasu — / Zapominajcie ukraińskiego języka!”. Tak marzy się współczesnemu urzędnikowi państwowemu z racji pełnionej funkcji, ale nie z ducha ukraińskiego państwowca. Tak marzy się… Lecz tak się nie stanie, bo język jest zjawiskiem kosmicznym (według Pawła Mowczana), a jego utrata oznacza utratę przez Ludzkość tej harmonii, do której tak dąży. I choć język jako istota nie wchodzi, według pewnych badań socjologicznych, nawet w trzydziestkę spraw nurtujących naszego współczesnego, to właśnie on czyni człowieka człowiekiem, wyróżnia go spośród innych, a ojczysty język wiąże z całą tą niepowtarzalną przeszłością i kieruje w przyszłość, gwarantując godny status w gronie Cywilizowanych Narodów, bo przecież — „Nie można kochać innych narodów, / kiedy nie kochasz Ukrainy” (Wołodymyr Sosiura). Ta poezja powstała w odległym 1944 roku i wszystkim swym brzmieniem ukierunkowana jest na kształtowanie patriotycznych, jasnych uczuć, na budzenie miłości do ojczystej, niepowtarzalnej Ukrainy, lecz jaka jest dziś jej wymowa i znaczenie. Język jest podstawą duchowego życia narodu, a jego utrata to „śmierć dla jego duszy” (Panas Myrny). Naród kończy się there, gdzie nie brzmi jego język, dlatego nie można wychować godnego obywatela bez należnego mu stosunku do języka jako jednego z określających czynników państwowości. Ukraińcy zawsze szanowali i cenili inne narody — to tradycja, która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie i ma charakter podświadomy. Usłyszawszy inny język, Ukrainiec dąży do stworzenia warunków maksymalnej wygody dla jego użytkownika. Dlatego w Ukrainie, zasadniczo, nie ma ukraińskojęzycznego obywatela, który by łatwo nie porozumiewał się po rosyjsku. Niestety, rosyjskojęzyczny obywatel w większości nie tylko nie włada językiem ukraińskim, ale po prostu nie uważa za konieczne przejścia na ukraiński. Takie podejście ma kilka poziomów — lekceważąco-sceptyczny (i tak mnie zrozumieją i odpowiedzą), agresywnie-wyniosły (zawiera tezę: dlaczego mam przechodzić na ukraiński, to ja tu ustalam zasady), pobłażliwie-szyderczy (bawcie się, bawcie się w swój język) i inne. Nie tak dawno przyszło mi być w Truskawcu świadkiem interesującej sytuacji. Sprzedawczyni odpowiedziała kupującemu po ukraińsku, na co usłyszała: „Dlaczego mówicie po ukraińsku?” W odpowiedzi dość żywo powiedziała: „Bo mieszkam w Ukrainie i posługuję się ojczystym językiem”, na co usłyszała agresywnie-wyniosłe: „Mogłabyś i po rosyjsku. Nic by ci się nie stało”. W sytuacji uchwalania Ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej” słynna tolerancja językowa Ukraińców zadziałała przeciwko nim samym, i to nie tylko w samym procesie, który trwał z pewnymi przerwami prawie dwa lata — od projektu ustawy Jefremowa–Symonenki–Hrynewyckiego do projektu ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki (obydwa projekty ustaw ...przepisy są podobne w swoich głównych założeniach). Dość trafnie na projekt ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki zareagowało Stowarzyszenie Żydowskich Organizacji i Gmin Ukrainy (Waad), podkreślając w swoim specjalnym oświadczeniu: Ustawa „narusza społeczny konsensus w kwestii językowej, … daje wolną rękę tym, którzy próbują w ogóle wycofać język ukraiński z obiegu w regionach, gdzie ludność innojęzyczna stanowi ponad 10 %… Autorzy projektu ustawy dążą do tego, by obywatele nie mówili po ukraińsku, nie uczyli się go i nie posługiwali się nim, natomiast przyznają znaczne preferencje językowi rosyjskiemu… projekt ustawy nie rozwiązuje problemów języków mniejszości narodowych, a zamiast tego sprzeciwia się Konstytucji Ukrainy oraz postanowieniom Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych i Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych”. Kochać Ukrainę — to uznawać jedność i całość jej przestrzenności czasowej, z szacunkiem odnosić się do tych wartości, które ukształtowały się w tradycji nie tylko dzisiaj, ale także w odległej przeszłości… Problemy językowe — to także miłość do Ukrainy. Nie wolno i nie należy rozwiązywać metodami siłowymi tego, co stanowi najcieńszą z błon wzajemnego zrozumienia, a wszelkie narzucanie dziś jutro wyleje się w nieprzewidywalne rezultaty i skutki. Jak można szanować innych, jeśli nie szanujesz samego siebie, a wywyższanie siebie („…mы razvelí ich, kak kotyat…” — „…rozdzieliliśmy ich jak kocięta…”) ponad innymi nigdy nie daje pożądanego rezultatu. Co jest konieczne każdemu… Pamiętać: 1) o własnym Ja jako wartości nie tylko swojej, ale i składnika narodu i ludu. Utrata własnej samoidentyfikacji i utożsamiania się ze swoim narodem osłabia nie tylko samą osobowość, ale i wykrwawia naród; 2) szacunek wobec innych narodów i ich języków w żaden sposób nie oznacza „rozpuszczenia” w nich własnego Ja; 3) język ukraiński zawsze posiadał wysoki potencjał inteligencji, informatywności, abstrakcyjności i rozgałęzienia, będąc równorzędnym z każdym innym językiem; 4) złośliwe wypady przeciwko językowi ukraińskiemu świadczą o słabości ich autorów; 5) zniszczenie własnego środowiska językowego powoduje psychologiczną oraz moralno-estetyczną przemianę osobowości. We współczesnym obiegu cywilizacji określającą zasadą jest: kto posiada informację, ten posiada świat; parafrazując to, można powiedzieć: który język najsilniej jest obecny w przestrzeni informacyjnej, ten narzuca zasady gry. W internecie, w mediach — drukowanych, elektronicznych i innych — w Ukrainie dominuje język rosyjski. Każdy powinien zastanowić się nad tym, w jakim państwie żyje i który język ma podstawową funkcję zachowania jedności wszystkich ziem ukraińskich? Taka funkcja przysługuje językowi państwowemu. Znać język państwowy, władać nim — to świętość świętych każdego patrioty swojej Ojczyzny, każdego, kto szanuje i ceni ukraiński naród oraz inne narody państwa, każdego, kto służy swojemu Państwu (jeśli uważa je za Państwo), każdego, kto widzi własne Państwo na przestrzeni światowej cywilizacji, każdego, kto szanuje i ceni pamięć przodków, ich ducha, dorobek i zdobycze.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn