Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

KRONIKARZE RUSI-UKRAINY

Слово Просвіти, №46 за 2011 рік

Pisarz wojskowy (rys. S. Wasylkiwśkoho) // Iz ukrainskoj stariny. — S.-Petersburg, 1900. — Tab. VII Oleksandr BUŁYHA, dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Zakończenie. Początek w nr 44, 45 za 2011 r. KOZAKOM BEZ PISARZA — JAK BEZ HETMANA Jeśli znamy pierwszych kozackich hetmanów, to imiona pierwszych kozackich pisarzy zaginęły w wirze wydarzeń historycznych. Tłumaczy się to również tym, że niemal na wszystkich papierach wychodzących od pisarza wojskowego, który mieszkał na Siczy, nigdzie nie spotykamy jego podpisu czy imienia. Jedynie raz podczas polskiego sejmu w Ostrogu pisarz siczewski podpisał się na liście: „W imieniu całego towarzystwa, wojska jego królewskiej mości zaporoskiego niżowego, które przy nas jest, Andrij Tarasenko, pisarz wojska jego królewskiej mości zaporoskiego niżowego, własną ręką”. Zazwyczaj pisarz na końcu dokumentu pisał formułę: „Ataman Koszowy ze wszystkim starszym i młodszym niżowym Wojska Zaporoskiego towarzystwem” wraz z nazwiskiem koszowego, jeśli ten był niepiśmienny, jeśli zaś nie, formułę oraz nazwisko dopisywał koszowy. Zewnętrznym znakiem godności pisarza wojskowego była właśnie kałamarz w długiej srebrnej oprawie (kałamarz), który podczas zebrań wojskowych trzymał za pasem, a pióro zatykał za prawe ucho. Na Siczy przy każdym pisarzu wojskowym był pomocnik, wybieralny podpisarz wojskowy i czasami kilku „kancelaryjnych różnych urzędników”, ale prawdziwej kancelarii pisarz Siczy Zaporoskiej nie miał. Pojawia się ona już w czasach państwa hetmańskiego, gdzie cała władza administracyjna tworzyła się na przykładzie towarzystwa siczewego, w którym koszowy, osauł, sędzia i pisarz stanowili starszyznę wojskową. „Kiedy określił się skład władz zaporoskich — wskazuje Dmytro Jawornycki — nie można powiedzieć z powodu braku dokładnych danych”. Przypuszczają, że ranga koszowego istniała już w XVI w., a rangi pisarza wojskowego wtedy jeszcze nie było. Stanowisko pisarza wojskowego było również w rejestrowym wojsku kozackim. Jeszcze w latach 1637—1638 Bohdan Chmielnicki był pisarzem tego wojska i prowadził korespondencję w jego imieniu. Zostawszy hetmanem, wykorzystywał doświadczenie pisarskie w kierowaniu nowo utworzoną administracją i negocjacjach dyplomatycznych. Kozacki kronikarz Samowydeć charakteryzował Chmielnickiego jako „kozaka roztropnego w sprawach kozackich wojennych i w piśmie biegłego”. Z początkiem wystąpienia Chmielnickiego (1648) w szeregi jego armii obok mieszczan, chłopów, drobnej szlachty wstępowali również dawni kijowscy studenci, z których część zajmowała stanowiska pisarzy różnych pułków i kancelistów. Możliwe, że właśnie takim studentem wcześniej był i Samijło Zorka, o którym jeszcze jeden kozacki kronikarz Samijło Wełyczko pisze, że był sekretarzem u Chmielnickiego, rodem z Wołynia. Właśnie jego diariusz, jak wskazywał Wełyczko, wykorzystywał przy pisaniu swojej kroniki. Postać Zorki jest dość zagadkowa. W ówczesnych aktach nie pozostały wzmianki o nim. Dlatego niektórzy z badaczy uważali go za wymysł Wełyczki, inni uważają, że imieniem Zorki ukrywał się inny autor. Kronikarz wyjaśnia, że diariusz Zorki przechowywał się u jego towarzysza Sylwestra Bychowca, kancelisty wojskowego, i właśnie go wykorzystał Wełyczko. W swojej kronice pisze, że kiedy Chmielnicki przybył z Czehrynia na Sicz, było na koszu dwóch bardzo dobrych pisarzy. Oboje w sprawie pisarskiej mistrzowie, władali doskonale językami słowiańskim i polskim. Starszy był Stefan Brasławski, a młodszy — Samuił Zorka z Wołynia. Starszego zostawili na koszu, a młodszego wypuścili z Siczy razem z Chmielnickim. Zorka przez całą wojnę kozacko-polską pozostawał jako pisarz i sekretarz przy Chmielnickim, „o wszystkich rozmowach i czynach dokładnie wiedział i wszystko prosto i doskonale opisał w swoim diariuszu” — wskazuje Wełyczko. Możemy więc przypuścić, że Zorka przebywał w etacie kancelarii Wojska Zaporoskiego, gdzie i napisał swój dziennik. Istnienie Zorki uznawali M. Kostomarow, M. Maksymowycz, W. Antonowycz, O. Łazarewski, D. Bahalij, W. Łypynśkyj i inni historycy. Aparat zarządzania kozackiego, w tym i kancelarii wojskowej, składał się w trakcie wojny wyzwoleńczej. Świadczy o tym rejestr Wojska Zaporoskiego. W nim odnotowano pisarzy poszczególnych pułków i sotni: pułk Kaniowski — „Herasym Sawycz pisarz”, pułk Korsuński — „Iwan Demkowycz Krechowecki pisarz”, sotnia Przyłucka — „Petro Konczycki pisarz”. W czasach wojny kozacko-polskiej została utworzona Generalna Kancelaria Wojskowa. Kierownictwo kancelarią sprawował w niej pisarz generalny. Utworzona w latach wojny wyzwoleńczej, według dawnych tradycji, które zachowały się od czasów Rusi Kijowskiej, a także na doświadczeniu Siczy Zaporoskiej, polskiego i litewskiego rządzenia, Generalna Kancelaria Wojskowa działała do likwidacji hetmańszczyzny (1764 rok). Przygotowywała dokumentację z różnych spraw życia państwowego i społecznego. Dokumenty miały różnorodne nazwy i były ściśle określone co do formy. Najbardziej rozpowszechnione — uniwersały, ugody, umowy, przywileje, instrukcje, artykuły. Na czele Generalnej Kancelarii Wojskowej stał pisarz generalny, którego często nazywano „hetmańskim kanclerzem”. Etat kancelarii składał się ze starszych kancelistów i sług (podpisków, protokolantów, rejestratorów, kopistów, tłumaczy, powitczyków). Jeśli u pisarza zaporoskiego oznaką władzy był kałamarz, to w państwie hetmańskim atrybutem pisarza, klejnotem, była pieczęć państwowa. Imienia pierwszego pisarza Siczy Zaporoskiej nie znamy, za to wiarygodnie wiadomo, że pierwszym generalnym w państwie hetmańskim był Iwan Wyhowski. Jeszcze pod koniec lat 30. — na początku lat 40. XVII wieku kierował sprawami ziemskiego sądu łuckiego, potem służył jako pisarz przy polskim komisarzu. Tutaj poznał czehryńskiego sotnika B. Chmielnickiego. W bitwie pod Żółtymi Wodami Wyhowski, który walczył po stronie Polaków, trafił do tatarskiej niewoli, skąd go wykupił B. Chmielnicki, czyniąc swoim pisarzem generalnym. To stanowisko Wyhowski zajmował dziewięć lat, aż do śmierci hetmana. Stanowisko pisarza generalnego w różnym czasie zajmowali także Stepan Hreczanyj, Karpo Mokrijewycz, Sawa Prokopowycz, Andrij Bazylewycz, Wasyl Koczubej i inni. Wysoko wykształconym pisarzem generalnym był Iwan Hrusza. Zachowało się ponad 30 listów, napisanych przez Hruszę w językach łacińskim i polskim. Charakter pisma Hruszy różni się od pisma innych pisarzy: jest bardzo staranny, schludny, kaligraficzny, łatwo go rozpoznać. Hrusza był nie tylko kancelistą, ale politykiem. Pisał na polecenie hetmanów, wnosił własną oprawę, dobierając odpowiednie wyraziste zwroty. Listy, które wychodziły z kancelarii generalnej do różnych rosyjskich urzędów oraz poszczególnych działaczy państwowych, pisane były ówczesnym językiem ukraińskim, który w Rosji nazywano „białoruskim pismem”. Charakter języka i cechy graficzne pisma wymagały tłumaczenia tych listów na ówczesny język rosyjski, co zaznaczano w takich przypadkach słowami: „Odpis z listu białoruskiego pisma”. W czasach kozackich w Europie pisano sepią — barwnikiem pozyskiwanym z głowonogów (mątw). Dla niektórych możnych wyrabiano atrament z proszku drogich kamieni, a w kancelariach królewskich do płynu do pisania dodawano nawet złoto. Lekarz Anatolij Pasternak zbadał, że na Ukrainie w tamtym okresie najpopularniejszy był atrament z bzu czarnego. Wytwarzano go według następującego przepisu. Dojrzałe jagody gnieciono, zalewano wodą (najlepiej deszczową), gotowano, po 15—20 minutach płyn zlewano do innego naczynia, dodawano czystej wody i jeszcze raz gotowano. Tak cztery-pięć razy. Otrzymany roztwór odstawiano na noc, a następnego dnia przelewano do czystego kociołka i znów gotowano na małym ogniu, stale mieszając, aż farba nabierze konsystencji rzadkiej śmietany. Potem rozlewano ją do butelek, dodając do każdej (aby atrament dłużej się przechowywał) odrobinę zaprawy żelazowo-siarczanowej lub ałunowej. Przed użyciem farbę rozcieńczano w połowie wodą — i atrament był gotowy. Nie rozpuszczał się pod deszczem, nie blakł na słońcu. Jak świadczą kozackie kałamarze, w tym egzemplarz znaleziony w 1975 roku podczas ekspedycji archeologicznej Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego (kierownik Ihor Swiesznikow) na miejscu bitwy pod Beresteczkiem (1651), Kozacy wytwarzali różnokolorowe płyny do pisania. Odnaleziony srebrny kałamarz, w odróżnieniu od znanych kozackich kałamarzy podróżnych, jest stacjonarny. Składa się z trzech cylindrycznych czarek z trójpłatkową pokrywką na zawiasie, ozdobioną od góry wypustką z pierścieniowatym zgrubieniem. Na odwrocie pokrywki znajdują się łacińskie litery „I” „O” „C”. Najprawdopodobniej, zdaniem Ihora Swiesznikowa, są to początkowe litery nazw poszczególnych rodzajów atramentu, które znajdowały się w cylindrach: In- caust (atrament czarny), Ocrae (atrament czerwony), Cynober (atrament koloru żółtego). Rozmiar kałamarza — 8,5x9,5 cm, wysokość — 6 cm. Kałamarz znaleziono wraz z pozostałościami kancelarii Wojska Zaporoskiego. Obok znajdowały się fragmenty dwóch ołowianych kałamarzy. W muzeach Ukrainy przechowywanych jest kilka kozackich kałamarzy podróżnych, przypominających długi wąski piórnik. Kozacki pisarz nosił je przy pasie. Egzemplarz berestecki znajdował się w jakiejś kancelarii i był używany do pisania dokumentów różnokolorowym atramentem. W szczególności ochra była używana do pisania początkowych liter dyplomów, uniwersałów i innych szczególnie ważnych dokumentów. Ihor Swiesznikow uważa, że znalezisko należało do wyposażenia kancelarii Wojska Zaporoskiego i wraz z innymi rzeczami zostało wyniesione z namiotu pisarza Wojska Zaporoskiego Iwana Wyhowskiego, którego w tym czasie wraz z Bohdanem Chmielnickim Tatarzy wzięli do niewoli. Również przy pisaniu różnorodnych dokumentów kozaccy pisarze używali innych kolorów. Zieloną farbę otrzymywano z liści bzu czarnego lub skrzypu polnego, niebieską — z łodyg widłaka, purpurową — z jagód kruszyny pospolitej, a brązową — z jej kory. Atramentem nie tylko pisano, używano go również w celach leczniczych. Tak więc najlepszym środkiem na różę była maź wykonana z żołędzi i borówek. Atrament z bzu pito, dodając łyżkę stołową miodu, przy przeziębieniach i katarze. Nim też usuwano porosty i różnorodne choroby skóry. Myjąc głowę, do wody Kozacy dodawali atrament z olchy i żołędzi, dlatego mieli mocne włosy. Swoją drogą, nie mamy informacji o łysych Kozakach, jedynie o golonych. Używali Kozacy pióra do pisania także przy leczeniu. Anatolij Pasternak wskazuje, że pisarz siczy w razie potrzeby swoje pióro wykorzystywał również jako narzędzie medyczne. Przy oparzeniach Zaporożcy brali de-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn