Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 4Originalseite ↗

NAD NAMI CIEŃ KOMUNO-RADZIECKIEGO WIDMA Reportaż z międzynarodowego okrągłego stołu „Doświadczenie Litwy w przezwyciężaniu skutków totalitaryzmu”

Слово Просвіти, №47 за 2011 рік

W Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” odbył się międzynarodowy okrągły stół, zorganizowany przez Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego przy wsparciu Ambasady Republiki Litewskiej na Ukrainie. Partnerami w przeprowadzeniu wydarzenia zostali NaUKMA oraz Lwowski Narodowy Uniwersytet im. I. Franki. Petro ANTONENKO Zdjęcie autora Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Republiki Litewskiej na Ukrainie Petras Vaitiekūnas, który słowem wstępnym otworzył zebranie, zaznaczył: Litwa ponad dwie dekady temu zdecydowanie wkroczyła na drogę niepodległości, dekomunizacji, ponieważ jej naród nigdy nie mógł pogodzić się z okupacją kraju przez Związek Radziecki w 1940 roku, utratą państwowości, nigdy nie uważał, że Litwa „dobrowolnie weszła” w skład ZSRR. I w tym dążeniu do państwowości, wolności, demokracji bardzo potężnie zlały się wysiłki zarówno szerokiego ruchu społecznego, który uformował się w „Sąjūdis”, jak i przedstawicieli elity politycznej, włącznie z siłami lewicowymi, które również czuły się przede wszystkim Litwinami, a nie mitycznym „narodem radzieckim”. Jednak droga do niepodległości i demokracji okazała się nieprosta, być może zważając na czynnik geopolityczny — miejsce Bałtyku na mapie Europy. ZSRR i jego spadkobierczyni Rosja nie śpieszyli się z wyjściem z regionu. I decydującą rolę odegrała determinacja Litwinów, Łotyszy i Estończyków w kwestii wstąpienia do NATO i Unii Europejskiej. Historyk, przewodniczący rady naukowej Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego, dyrektor Archiwum Branżowego SBU za poprzedniej władzy Wołodymyr Wiatrowycz wystąpił z gruntownym referatem o problemach dekomunizacji i desowietyzacji Ukrainy. Przy podobieństwie ustanowienia totalitaryzmu na Ukrainie i w krajach bałtyckich (agresja, okupacja, aneksja) istnieje też istotna różnica: na Ukrainie reżim komuno-radziecki został ustanowiony o 20 lat wcześniej. Czyli to początek lat 20. ubiegłego wieku, w krajach bałtyckich zaś — 1940 rok. Otóż właśnie lata 20.—30. były okresem najkrwawszych eksperymentów reżimu komunistycznego, który odebrał życie milionom Ukraińców. Większa część Ukrainy w momencie ogłoszenia Niepodległości już 70 lat żyła w komunistycznym obozie. A poprzednie stulecia bezpaństwowości! Oto wymowny czynnik naszej bolesnej drogi do wolności. I mimo prawidłowości powstania w 1991 roku niepodległego państwa ukraińskiego, nie było to skutkiem działań rewolucyjnych, a tym, że komunistyczna elita polityczna, bojąc się utraty władzy, pogodziła się z niepodległością. Nieprzypadkowo u nas na szczeblu państwowym przez półtorej dekady nie podejmowano kardynalnych decyzji o potępieniu reżimu komunistycznego, uczczeniu jego ofiar, oficjalnym uznaniu za bojowników o Ukrainę uczestników zmagań wyzwoleńczych. Nie mówiąc o lustracji, czyli oczyszczeniu organów władzy państwowej z aktywnych sług byłego reżimu. I dopiero działalność władzy, która przyszła po Pomarańczowej Rewolucji, przyniosła pewne przesunięcia. Przede wszystkim w oficjalnym uznaniu Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego, uczczeniu pamięci ofiar głodu i represji politycznych, odtajnieniu tajnych dokumentów. Niestety, wszystkie te procesy praktycznie zatrzymały się wraz z porażką sił demokratycznych w ubiegłorocznych wyborach prezydenckich i przyjściem nowej władzy. Ale tym bardziej ciekawie i pożytecznie było posłuchać prelegentów z Litwy, jak tam, mimo szalonego nacisku Rosji, dążono do zdecydowanego odejścia od totalitarnej przeszłości. O tym opowiedział Ronaldas Račinskas, dyrektor wykonawczy Komisji ds. Oceny Zbrodni Reżimów Okupacyjnych Radzieckiego i Nazistowskiego na Litwie. Litwini, w odróżnieniu od nas, wystawili rachunek obu krwawym reżimom. Na szczeblu państwowym jasno określono, co przyniosła Litwie okupacja radziecka w 1940 roku, faszystowska w 1941 roku, panowanie reżimu radzieckiego jeszcze przez ponad cztery dekady. Chodzi o zniszczenie państwowości, śmierć setek tysięcy ludzi w tym niewielkim kraju w wyniku wojen, terroru władzy, deportacji. Oto chociażby niektóre liczby. „Wyzwoleńcy od faszystów”, czyli reżim radziecki, w latach 1944—1953 skazał i wysłał do więzień i obozów 142 579 obywateli Litwy. 118 tysięcy Litwinów zostało deportowanych. Zabito 20 tysięcy litewskich partyzantów, bojowników oporu przeciwko reżimowi komunistycznemu, jeszcze półtora tysiąca z nich zostało aresztowanych i zamordowanych. Proces oczyszczenia z totalitarnego brudu na Litwie był nieprosty. O tym opowiedziała deputowana Sejmu Litwy, wieloletnia dyrektor Centrum Badań Ludobójstwa Dalia Kuodytė. Potwierdzeniem tego stało się niespodziewane zwycięstwo postkomunistycznych sił lewicowych już w pierwszych wyborach parlamentarnych w nowej Litwie. I dopiero pod koniec lat 90. Sejm przyjął dwie ustawy dotyczące lustracji — chodziło o byłych współpracowników i agentów radzieckiego KGB. Jednak lwią część archiwów Moskwa zdążyła z Litwy wywieźć. Jeszcze trudno mówić o masowej lustracji. Natomiast, i to ogromna różnica między Litwą a Ukrainą, tam przy jakichkolwiek zmianach władzy jasno działała ustawa o odtajnieniu byłych archiwów radzieckich, tego, co pozostało. — My, społeczeństwo, jeszcze bardzo wiele nie wiemy, nawet nie uświadamiamy sobie skali zbrodni reżimu totalitarnego ZSRR — takim był lejtmotyw referatu docenta Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki, kandydata nauk historycznych Iwana Patryliaka. 70 lat nieprzerwanego terroru — oto istota radzieckiej okupacji Ukrainy. Terroru przeciwko narodowi, który miał państwowość, miał w genach zew do wolności, nie mógł pogodzić się z okupacją. U nas jeszcze nie są nazwane tysiące, jeśli nie miliony ofiar reżimu, ofiar terroru — zniszczenia Ukraińskiej Republiki Ludowej, trzech Hołodomorów, więzień, obozów, deportacji. Nie dano oceny niszczeniu duchowości, gospodarki, ekologii naszego ogromnego kraju. I dopóki Ukraińcy nie uświadomią sobie skali tragedii, nie można mówić o odejściu od totalitaryzmu, — jesteśmy jeszcze w sidłach komuno-radzieckiego widma. Tę myśl kontynuował Rusłan Zabyłyj, dyrektor Narodowego Muzeum-Miejsca Pamięci Ofiar Reżimów Okupacyjnych „Więzienie na Łąckiego” (Lwów). Zwrócił on uwagę na chaotyczne, bezsystemowe, nieuporządkowane miejsca upamiętnienia ofiar reżimu. Gdzie w naszych podręcznikach jest ukraińska historia, prawdziwa, nieocenzurowana? Dlaczego dzisiaj nasze archiwa państwowe są rozproszone, na wpół zamknięte lub wręcz zamknięte? Prelegent zwrócił uwagę także na pełną eklektykę kalendarza historycznego Ukrainy, gdzie na przykład sąsiadują ze sobą 6 grudnia — Dzień Ukraińskiej Armii i 23 lutego — Dzień utworzenia Armii Czerwonej, która okupowała Ukrainę, data zamaskowana pod jakimś „dniem obrońców Ojczyzny” (której konkretnie?). Co tu mówić o naszej toponimice, o obecności w ukraińskiej przestrzeni tysięcy pomników epoki totalitarnej. Całkiem zasadnie pojawiło się pytanie o przeprowadzenie sądu nad reżimem komunistycznym, być może nawet międzynarodowego, z udziałem krajów bałtyckich, Europy Wschodniej i Środkowej. W niektórych z tych krajów się odbył. O takim sądzie i w ogóle o niełatwym procesie oczyszczania z totalitarnego brudu — wywiad dla naszej gazety uczestników okrągłego stołu. Ambasador Petras VAITIEKŪNAS: — Panie Ambasadorze, komunistyczna propaganda zarówno na Ukrainie, jak i zwłaszcza w Rosji twierdzi, że na Litwie i w innych krajach bałtyckich niemalże zrehabilitowano reżim faszystowski, wynosi się na tarczy tych, którzy współpracowali z nazistami. — To nieprawda. Państwo nie wspiera tych, którzy służyli nazistom. Ale u nas pojawili się młodzi faszyści i władze Litwy są tym bardzo zaniepokojone. Podejmujemy odpowiednie środki przeciwko szerzeniu ideologii nazistowskiej. Jeśli chodzi o weteranów wojny. Prezydent Adamkus zebrał w naszym teatrze operowym radzieckich weteranów wojny światowej i powiedział, że nasz kraj okupowali nie żołnierze, a Stalin i reżim, którzy zwycięstwo nad faszyzmem zamienili dla nas w nową okupację. A weterani, którzy wyzwalali Litwę od faszystów, są u nas w szacunku. Są i tacy, którzy walczyli po stronie Niemców. My ich oczywiście nie wywyższamy. Jeśli mówić o partyzantach, naszych „leśnych braciach”, którzy walczyli przeciwko ZSRR, to walczyli oni przeciwko okupantom. W naszej Konstytucji zapisano, że każdy ma prawo i obowiązek walczyć przeciwko okupacji swojej ojczyzny. Przeciwko jakiejkolwiek okupacji. Iwan PATRYLAK: — Powiem o idei społecznego sądu nad reżimem komunistycznym. Społeczne potępienie ten reżim spotkało w wielu krajach. Wydaje mi się, że obecnie stosowniej byłoby przeprowadzić trybunał na wzór norymberskiego i osądzić komunizm za podżeganie do wojen, ludobójstwo, niszczenie opozycji. Taki sąd powinien być na szczeblu międzypaństwowym, gdyż podobne zbrodnie nie ulegają przedawnieniu. Większość państw postkomunistycznych mogłaby wykazać wolę polityczną i przeprowadzić taki sąd, niekoniecznie na Ukrainie. Zbrodnie komunistyczne trzeba potępić oficjalnie, tak jak w swoim czasie nazizm. Ronaldas RAČINSKAS: — To, że Litwa i inne kraje posttotalitarne chcą obiektywnie ocenić reżim komunistyczny, wcale nie oznacza, że dążymy do wybielenia zbrodni nazizmu. To dwa reżimy, dwa zjawiska historyczne, dwie zbrodnicze ideologie, które muszą zostać potępione. Nieszczęście, że narody Europy wpadły w ich żarna, ale to nie usprawiedliwia tych, którzy z nimi współpracowali. Jeśli chodzi o sąd nad reżimem komunistycznym. Na Litwie Trybunał Społeczny odbył się w 2000 roku. Oczywiście miał on głównie znaczenie propagandowe. Ale warto, aby idea potępienia reżimu komunistycznego nie kojarzyła się z serią takich lokalnych działań. Tutaj trzeba przygotować bazę polityczną, konsensus między państwami, aby na podstawie badań dać należytą ocenę komunistycznej przeszłości. Zbrodnie muszą zostać zakwalifikowane, zbrodniarze nazwani. Nawiasem mówiąc, Litwa wniosła propozycję do krajów Unii Europejskiej, aby stworzyć międzypaństwowe Forum ds. badania i potępienia reżimów totalitarnych.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn