Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 15Originalseite ↗

Mamałyga świeci na stole. MAMINA KAPUSTA

Слово Просвіти, №48 за 2011 рік

Wira Kytajhorodśka, m. Czerniowce Mamałyga, banusz albo kulesza były i gdzieniegdzie nadal pozostają niemal codziennym rytuałem, gdy przy stole zbiera się rodzina lub nawet cała krewna rodzina, a na dużym, jak pełnia księżyca, okrągłym półmisku paruje mamałyga. Nie powinna być rzadka (jak teraz czasem podaje się ją w restauracjach), lecz lepka, trzymać się w kupie, jak upieczony chleb. Czasem nagle, bez żadnej przyczyny, mamałyga pękała po środku, a to oznaczało (niemal bezbłędnie), że ktoś wyruszy w daleką drogę. Mamałygę bierze się nie łyżką ani widelcem, lecz wyłącznie rękami. Potrawy z mamałygą spożywa się powoli, można porozmawiać, delektować się mamine czy babcine arcydzieła, dzielić się nowinami, planami. Do mamałygi można nakrywać stół jednym lub kilkoma daniami, jak choćby barszczem, pieczenią z mięsa, zupą z tarańki, mocanką z grzybów, kwaśnymi ogórkami, kiszonymi pomidorami albo nawet arbuzami. Po takim jedzeniu nikt nie trzymał się za żołądek, za wątrobę ani za głowę, oczy widziały dobrze, uszy słyszały szelest trzcin na odległym jeziorze, głos brzmiał dźwięcznie, można było nawet pośpiewać przy stole na cztery głosy… Mamałygę gotuje się w kuchni na płycie albo w piecu, na otwartym ogniu, w stodole. Na kuleszę albo mamałygę wybierano ziarno z dorodnych kolb, od żółto-gorącego do ciemnoczerwonego koloru, bez prześwitów, takie, żeby aż lśniło na słońcu. Po upieczeniu chleba w ciepłym piecu wrzucano kolby na mamałygę, czasem nawet kilka razy. Gdy dobrze podeschło, łuskano je obciętym kolbowym trzonem. Czasem przetarcie kolby było tak wielkie, że aż do cienkiej strużki, i szkoda było wrzucać ją do pieca, żeby spłonęła — przecież to robotnik. Wyłuskawszy dobry skłek — około jednej trzeciej worka — niesiono ziarno do najbliższego młyna albo mielono samemu na domowych żarnach (takie były niemal w każdym gospodarstwie). Wystarczyło tylko „przyłożyć” kamień do szczeliny „na mamałyczkę”. Kaszę na ten drugi chleb mielono średnio, bo zbyt drobna źle się mieszała i zlepiała, a zbyt gruba źle się rozgotowywała i rozsypywała. Do mamałygi był stały garnek żeliwny, w którym pozostawała zaschnięta skórka z poprzedniej. W nim gotowano wyłącznie kuleszkę, czasem nawet po trzy razy dziennie, jak duża rodzina czy robotnicy na polu. Jeszcze pół wieku temu chleb piekło się tylko na Boże Narodzenie i Wielkanoc, kałachy — na Spasa i święto patronalne. Na co dzień była mamałyga, a kukurydza rzeczywiście uchodziła za królową ogrodu. Ziarno jedzyli ludzie oraz kury, kaczki, gęsi, perliczki, a łodygi — krowy, owce, kozy. Łodygami (pozostałościami łodyg) gotowano potrawy w piecu, a przy okazji ogrzewano chaty. Zatem do małego żeliwnego garnka do mamałygi wlewa się dwie kwarty wody, wsypuje pół drewnianej łyżki soli. Stawia się na mocnym ogniu. Mąkę można wsypać tylko do bardzo wrzącej wody, inaczej mamałyga zczernieje. Wsypaną mączkę [mieszać] malisztewką (mieszadłem, wystruganym z drewna wierzbowego kijem) dzieli się na dwoje, pozwala się im gotować przez 10—15 minut, a potem starannie miesza się w kółko, przytrzymując żeliwny garnek chwytakiem (specjalnym ręcznikiem do przenoszenia garnków). Aby mamałyga wyszła jak należy, trzeba obracać ją w kółko drewnianym mieszadłem nie mniej niż 90 razy. Potem zawartości garnka pozwala się gotować na ogniu, aby „wyszipiała” — czyli żeby mamałyga miejscami wypuszczała parę, syczała bąbelkami. A kiedy zgęstnieje do gęstej kaszy, a drewniana łyżka, posmarowana olejem, wyrówna ją z wierzchu (wygładzi) i nie będzie przylepiała się, żeliwny garnek z mamałygą przewraca się na specjalny drewniany krążek. Kiedyś były rodziny, w których świeżą, gorącą mamałygę kładziono na półkę, żeby stygła, a stamtąd zdejmowano zimną, aby mniej się rozpadała. Krajano ją nitką z lnu najpierw na 4 części, potem dzielono na 8, 16. Z mamałygą i kuleszą, którą gotowano na śmietanie, dzerze, obracie (mleku przepuszczonym przez separator), sckolotynach (płynie, który pozostawał po ubijaniu masła) oraz na wywarze z ziemniaków, zjadano praktycznie wszystko: barszcz, zupę grzybową albo zasmażkę, smażoną rybę, ziemniaki, mleko, kwaśne ogórki polane olejem, startą bryndzę, duszoną wieprzowinę, tartą fasolę, nawet holendrę. A jeszcze na deser — winogrona, czarne czereśnie, kiszoną tarninę. Najbardziej zapamiętało mi się to — badyrewka z mamałygą. Nie wiem, czy ktoś jeszcze gotował takie danie, poza moimi Nahorianami, ale było ono tak smaczne i wyszukane, że chce się polecić tę potrawę choćby pani Sikarysi w stolicy. Oto badyrewka: z czarnej glinianej miski bierze się trzy łyżki z czubem skwarków wieprzowych, smaży się je na patelni. Do nich dodaje się kilka plasterków słonej bryndzy oraz cebulę pokrojoną na czwórki. Gdy dobrze się zrumieni, dodaje się chochlę wrzącej mamałygi i trzy jajka ubite jak do omleta. Po 10—15 minutach danie jest gotowe. Bardzo modna u nas, na Bukowinie, i najwyraźniej nie tylko na zachodzie, a już i na wschodzie, jest także mamałyga ze skwarkami i zasmażką grzybową. Zasmażkę przygotowuje się tak: garść umytych i pokrojonych grzybów smaży się na oleju, dodaje się cebulę, ząbek rozgniecionego czosnku, kilka ziarenek pieprzu, pęczek natki pietruszki, trzy łyżki śmietany, łyżkę przypalonej mąki. Mieszając, po 10—15 minutach zasmażka jest gotowa. Podaje się ją albo na jednym talerzu z mamałygą i skwarkami, albo w osobnej glinianej lub porcelanowej misce. We wsiach Podniestrza rybę obowiązkowo obtacza się w mące kukurydzianej. Wychodzi ona nie tylko bardzo pachnąca, smaczna, ale też w wyglądzie złocista. Podaje się ją do mamałygi i dodaje przesmażoną na domowym oleju cebulę. Kiedyś mamałygę zabierano ze sobą w pole, jadano ją z kwaśnym mlekiem, solonym żentycą (gotowanym dzerem z owczej bryndzy), smażeniną. Kawałki zimnej kuleszy dzieci zabierały ze sobą także do szkoły. Chleb, naleśniki czy marcepany mieli tylko synowie i córki bogatych gospodarzy. Bardzo biedni chłopi kupowali po pół oka (na dno butelki) oleju i przyprawiali nim mamałygę, polewając ją cienką nitką. Zdarzało się, że jedni drugim pożyczali mamałygę, gdy nieoczekiwanie do stołu przychodzili obcy ludzie. Najsmaczniejsza jest mamałyga, banusz albo kulesza z pieczoną jagnięciną. W marcu i kwietniu tę potrawę przygotowuje się tam, gdzie trzyma się owcze stada. Jagnięcinę smaży się na nierafinowanym oleju słonecznikowym, polewa roztworem soli, pieprzu i czosnku. Nie ręczę za smak „młodego baranka, pieczonego w cieście” (jak piszą współcześni restauratorzy), ale jagnięcina z mamałygą i kisielami z zielonych moreli to zdumiewający smak. Nasi przodkowie nie ograniczali się wyłącznie do mamałygi. Z mąki kukurydzianej piekli pachnące malisnyky i malaje (pierwsze — na kwaśnym mleku z cukrem, drugie — na mleku, dodając kawałki jabłek lub pigwy), jedli je z uzwarem albo z prażonym mlekiem, a także, posypane cukrem pudrem, smakowali na pastwiskach, pilnując bydła. Dziś mamałygę ze skwarkami i grzybami uważa się za egzotykę i czasem zamawia się ją jako delikatesy. Można jednak wrócić do dawnej dobrej tradycji i przywrócić tę potrawę do codziennego jadłospisu. We wsiach, gdzie dziś ją spożywa się, często na ulicy można spotkać grupy rumianolicych, żylastych mężczyzn, którzy wracają z jakiejś sprawy, sprzedają wzdłuż trasy Bojany—Kolenkiwci—Niedobojewce pomidory, cebulę, ziemniaki czy jabłka… Mają po osiemdziesiąt, a są ruchliwi, widzą dobrze, dobrze słyszą, prawie bez zmarszczek, bez lasek. A sekret takiego zdrowia to praca na ogrodach i smaczna mamałyga z dobrej mąki z gałanczyków czy kałganów (odmian kukurydzy), których nasiona przekazywane są tu z pokolenia na pokolenie. Kiedyś nam, dzieciom, dawano chleba i mówiono: jedz papu. Brzmi po moskiewsku — uważałam. Ale „papa” z łaciny to chleb. A „mama-lyha” to kukurydza. Najważniejsze, żeby w jej wnętrzu nie zmodyfikowano genów. Dla pewności sadźcie kukurydzę z dobrych nasion na swoich działkach i w ogródkach. I żyjcie szczęśliwie sto dwadzieścia pięć lat, jak minimum. Kto jeszcze nie umie gotować tego smakołyku — przyjeżdżajcie na mistrzowskie warsztaty na Bukowinę, tu zaproponują wam i mamałygę, i kuleszę, i banusz, być może także z opieńkami czy badyrewką. Olha Wasylenko, obwód kijowski Z kapustą ludzie są znani od bardzo dawna. Zarówno w jej liściach, jak i w łodydze zawarte są wszystkie witaminy niezbędne ludzkiemu organizmowi. Sok z kapusty wykorzystuje się w celach leczniczych. A dla tych, którzy marzą o zrzuceniu wagi, jest to produkt niezastąpiony. W każdej narodowej kuchni są potrawy, do których składu wchodzi kapusta. Jeśli chodzi o kiszoną, to pod względem właściwości zdrowotnych przewyższa ona kilkukrotnie świeżą, jest niezwykle smaczna, zdrowa i zawiera dużo witaminy C. Nazywa się ją nawet koktajlem bodrości i zdrowia — unikalne połączenie witamin, potasu, żelaza, magnezu i cynku. Z niej przygotowuje się różnorodne sałatki, piecze placki, nią nadziewa się pierogi, gotuje krupnik kapuściany, dusi ją. Nasze babcie z własnego doświadczenia poznały całą wartość domowych zapasów, dlatego wykorzystywały wszystko, co dawała sama natura. Dlatego co roku w piwnicy obok kiszonych ogórków i pomidorów stawiano także beczkę kiszonej kapusty. Bardzo lubiłam wieczory, kiedy mama kisiła kapustę na zimę, bo z przyjemnością obierała główki z uszkodzonych liści, wycinała strąki (nie wyrzucaliśmy ich, tylko jedliśmy — smakołyk!), ścierała marchew, mieszała. Mama szatkowała kapustę nożem (szatkownicy nie było). I nie zauważysz, jak na dużym drewnianym stole jest już „góra” kapusty, posypanej startą marchewką. Teraz nie ma już takich wielkich stołów i żadna gospodyni nie robi takiej ilości, chyba że na sprzedaż, i to nie aż tyle naraz. Nasza mama-gospodyni kisiła warzywa w beczkach, zazwyczaj były one dębowe — to najkorzystniejsze naczynie dla wielu domowych zapasów. Najpierw beczkę i drewniany krążek moczyła, starannie myła wodą z sodą, polewała wrzątkiem. Na dno suchej beczki kładła warstwę liści kapusty. W misce (nie aluminiowej) mieszała kapustę ze startą marchewką, cukrem i solą, by równomiernie się rozłożyła, potem lekko ją ugniatała, żeby puściła trochę soku. Ugniatać bardzo długo ani mocno nie należy, bo inaczej będzie zbyt miękka. Mama cukru sypała mniej, a soli dawała tyle, by kapusta była lekko przesolona (zawsze robiła na smak, kosztowała, mimo że kisiła „na skalę przemysłową”). Posypywała liściem laurowym, pieprzem ziarnistym, mieszała i porządnie ubijała w beczce, zostawiając na wierzchu 15—20 cm, by sok nie wylewał się przez brzegi, kiedy będzie bulgotał. Ponieważ lubimy gołąbki z kiszonej kapusty, do środkowej warstwy kapusty kładła całe główki. Ubiwszy kapustę, przykrywała ją z góry gazą, potem drewnianym krążkiem i dobrym uciskiem (kamieniem). Beczkę zostawiała w ciepłym miejscu na 10 dni. W ciągu tych dni kapusta ma wypuścić dość soku, by całkowicie ją pokrył. Sok będzie się pienić, pianę trzeba od czasu do czasu zbierać czystą łyżką, a gazę prać. Po tym, jak kapusta sfermentuje, mama zdejmowała kamień i w kilku miejscach przebijała kapustę dużym, okrągłym, czystym kijem aż do samego dna, by uszedł gaz i nie było goryczy. Kamień myła, jeszcze raz poparzyła wrzątkiem i kładła z powrotem na kapustę, a beczkę wynosiła do piwnicy. Proces fermentacji uważano za zakończony, gdy na powierzchni nie wydzielała się piana, a sok z mętnego stawał się przezroczysty. A jeszcze mama przekładała ogórki kapustą — wychodziły niezwykle chrupiące i smaczne. Czasy się zmieniły. We współczesnym mieszkaniu miejskim brakuje przestrzeni o szczególnym reżimie temperaturowym, dlatego kisimy kapustę w mniejszych pojemnikach i według różnych przepisów, których dziś jest bardzo wiele, także z octem. Jednak mamina kapusta jest najsmaczniejsza.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn