Seite · S. 10Originalseite ↗
Borys Olijnyk: „Musimy przeprowadzić skoworodynizację całej Ukrainy”
Слово Просвіти, №48 за 2012 рік
— Borysie Illiczu, u nas mówią: „Skoworoda, geniusz, światło…”. Kanonizowali go jak Szewczenkę. A jakie żywe znaczenie ma Skoworoda dla Ukrainy? — Jego znaczenie nabiera siły zwłaszcza dzisiaj, w tym okresie cynizmu, kiedy wszyscy krzywo uśmiechają się na to, że człowiek, powiedzmy, za własne pieniądze zbudował pomnik. Głupi, mówią, nie znalazł, gdzie włożyć pieniądze. A ten człowiek, który wydał się na pomnik wielkiemu rodakowi, pamięta, że był Skoworoda. I dzięki Bogu, że tacy ludzie są, że u nas są Skoworoda i Szewczenko, bo już dawno wrócilibyśmy do neolitu albo wyskoczylibyśmy na drzewa. Bezpośredni kontakt moralnych pouczeń Skoworody z obecnym czasem znajdujemy we wszystkich utworach Hryhorija Sawycza — traktatach, dialogach, poezjach. I zawsze przez materialne przejedzenie poszczególnych regionów planety Skoworoda rzuca ludzkości kolczaste, bezkompromisowe pytanie: „Dlaczegoż ty bogactwa pragniesz jak szczęścia?”. Przede wszystkim dotyczy to „złotego miliarda” ludzkości, obsypanego dobrami cywilizacji w morzu biedy, niedoli. Nasza planeta już nie wytrzymuje szalonego obciążenia produkcyjnego dla zaspokojenia materialnych potrzeb bez myśli o przyszłych pokoleniach. Gdzież wyjście? We wprowadzeniu zrównoważonego rozwoju społeczeństwa, w głoszonym przez Skoworodę „wstrzemięźliwym życiu”. Jego przykazanie bezpośrednio wpisuje się w program współczesnego zrównoważonego rozwoju, w jego ekonomiczną i moralną istotę: „Pozbycie się wszystkiego niepotrzebnego, po to, aby nabyć to, co najpotrzebniejsze”. Musimy przeprowadzić kulturową, duchową, moralną skoworodynizację całej Ukrainy, a poprzez zrównoważony rozwój wnieść ludową naukę Skoworody w gospodarkę i sferę socjalną. — Biograf Skoworody Kowalynski pisze o Nauczycielu: „Wstawał bardzo wcześnie, jadł raz dziennie, bez mięsa i ryb, był zawsze wesoły, silny, ruchliwy, ze wszystkiego zadowolony, dla wszystkich dobry, wszystkim gotowy posłużyć. Szanował i kochał dobrych ludzi bez różnicy ich stanu, odwiedzał chorych, pocieszał smutnych, dzielił się ostatnim z tym, kto nic nie miał”. W jakim stopniu te cechy są właściwe Panu? — Byłoby wielką niepoprawnością porównywać siebie, surowego, z tym świętym człowiekiem. Hryhorij Sawycz Skoworoda — zjawisko nieziemskie, figura mistyczna. On wiedział coś takiego, czego my do dziś nie możemy pojąć, to człowiek przyszłości. Zresztą, jako najlepszy uczeń w seminarium był dopuszczony, mówiąc współczesnym językiem, do „specchranu”, a więc czytał i zakazane książki w rodzaju Campanelli, Galileusza, Kopernika. To był głęboko intelektualny człowiek, który znacznie wyprzedził swój czas. Skoworoda, można powiedzieć, nasz współczesny. Według definicji profesora Wołodymyra Erna (monografia o Skoworodzie z 1912 roku) w rzędzie geniuszy — Arystoteles, Sokrates, Platon i jeszcze kilku, potem — lakuna, po której Hryhorij Skoworoda kontynuuje rząd nieśmiertelnych. Więc to światowa wielkość, i my jesteśmy dumni i szczęśliwi z tego, że on — nasz, Ukrainiec. A mnie tym bardziej przyjemnie, bo Skoworoda jeszcze i połtawiec. On był, że tak powiem, barometrem i sejsmometrem. Jakoś w Charkowie gubernator zaproponował mu objęcie parafii. Skoworoda odpowiedział: „Wysokodostojny panie, gdybym poczuł, że teraz trwa wojna rosyjsko-turecka i tam potrzebna jest moja szpada, już bym był nie tutaj, a tam. Więc dziękuję Tobie, Boże, że wszystko użyteczne uczyniłeś nam lekkim, a wszystko ciężkie niepotrzebnym”. Skoworoda był chodzącym uniwersytetem i dzięki niemu nie opuściliśmy się poniżej linii wodnej, bo u nas wtedy rozpoczęło się poddaństwo, nadciągnęła ciemność ignorancji. Chociaż Ukraina do Katarzyny II była wykształcona, Francuz Beauplan pisał: „Tam wszyscy piśmienni i wszyscy charakternicy”. Oto z takiego kozackiego rodu i sam Hryhorij Sawycz Skoworoda, który dotarł do Rzymu i, zapewne, z niektórymi filozofami miał dyskusję. Dzięki Bogu, że on u nas był. Przecież my, z jednej strony, przy całej swojej niezdarności i zaściankowości, lubimy kochać Ukrainę, z drugiej — płaczemy w piwnicach (żeby nikt nie usłyszał): „Oj, przepadła Ukraina…”. A wielki Poprzednik szedł pięknie, na widoku całego świata i nikogo się nie bał. Dla mnie świeci jego wysoka mądrość: „Lepiej być osłem z lwią psychologią, niż lwem z oślą psychologią”. — Pod koniec lat 70. XVIII wieku, po konfliktach z władzą, Hryhorij Skoworoda wybrał nowy i nieznany dotąd styl życia — wędrówkę. I ta wędrówka trwała aż do samej śmierci, prawie trzydzieści lat. Była ona pełna przygód, owiana podaniami i legendami. Sława o nim szła wszędzie i każdy, czy to pan, czy chłop, chciał go zobaczyć i usłyszeć. Więc audytorium jego było bardzo liczne i różnorodne, i wszyscy rozumieli go — rzecznika wielkiej prawdy. Znowu prowadzę paralelę. Wiadomo, że Pan przez swoje życie najeździł się za kilku. Wędrówki w Pana naturze, czy to była praca, konieczność? — Konieczność. Nie jestem miłośnikiem biegania po krajach. Ale musiałem, bo to była praca. Do tego uważałem za obowiązek pomagać, gdzie można. Coś się udało, zwłaszcza kiedy rozpadał się Związek. Przeszedłem wszystkie gorące punkty. Czasami nawet zatrzymywałem rzeź, wyzwalałem zakładników. Graniczne sytuacje zdarzały się. — Pod celownikami był Pan? — Różnie bywało. Stawaliśmy zapalić, a dookoła obstępowali żołnierze, zasłaniając nas sobą. Widziałem trupy, odcięte głowy, złożone w stos… Komuś trzeba było gasić konflikty. — Radziecka system wszędzie płonął? — Ona, może, przetrwałaby, gdyby jej z zewnątrz i od wewnątrz nie walili (i do dziś na nią walą). Ona sama miała odrodzić się, przeobrazić, otworzyć więcej demokracji. A oto obecna demokracja — mordercza. W radzieckim systemie były niewybaczalne rzeczy, my tego nie zapominamy, ale tam było więcej człowieczeństwa, byliśmy bliżsi jeden drugiemu, bardziej wierzyliśmy bliźnim, nie byliśmy takimi cynikami. Dla nas pieniądze, jak obecnie dolar, nie zasłaniały wszystkiego, bo jeszcze była normalna przyjaźń. Spójrzcie, co dzieje się obecnie. Was mogą sprzedać najbliżsi przyjaciele, merkantylny interes zasłania niebo. Ja wyznaję lewą ideę, wyznaję socjalizm, zawarty w dziesięciu przykazaniach Pańskich. Idea nie jest winna, że ją zdeformowali, winni ci, którzy zdeformowali.
Nie mieliśmy takiej okrutności i irracjonalnej nienawiści, niewytłumaczalnej słowami, jak obecnie w niektórych regionach. Ale uczciwi, życzliwi ludzie są i będą. Cechy narodowe odzwierciedlał Skoworoda. Był to jasny i obdarzony poczuciem humoru ciekawy filozof, jego aparat pojęciowo-kategoryczny obejmował język biblijny i prosty język wiejski, jednakowo łatwo porozumiewał się z uczonymi i prostakami. Skoworoda akumulował prawdziwy charakter narodowy, w szczególności kozacki. Bo poczucie humoru, męstwo, uprzejmość i rycerskość najbardziej koncentrowały się w Kozakach. Kozacy, kiedy brali do niewoli, nie męczyli tak, jak torturowano ich: na dybach, na palach, na ogniu i tak dalej. Nie było takiej praktyki. A w walce ścinali głowy, nie ma pytań. I w niewoli trzymali się godnie! Nie bardzo lubię swoich obecnych rodaków, którzy tylko płaczą. Idźcie w swoje dali — do przodków, aby połączyć się z głębią filozofii i niezłomnością-jasnością Skoworody. — Skoworoda nie rozstawał się z Biblią, fujarką i pismami. Z czym Pan nigdy się nie rozstaje? — Jestem z zawodu dziennikarzem, więc nie rozstaję się z notatnikiem i długopisem. Jeszcze raz powtórzę: nie stawiam siebie w parze z człowiekiem świętym. — Sława o Skoworodzie szła tak daleko, że dowiedziała się o nim także caryca Katarzyna II i zapragnęła go zobaczyć. Przez swojego porucznika Potiomkina wysłała Skoworodzie zaproszenie do przeniesienia się z Ukrainy do Petersburga. Posłaniec carycy zastał Skoworodę na poboczu drogi, gdzie odpoczywał i grał na flecie, a niedaleko pasła się owca tego gospodarza, u którego filozof się zatrzymał. Posłaniec przekazał mu zaproszenie carycy, ale Skoworoda, patrząc prosto i spokojnie w jego oczy, oświadczył: „Powiedzcie carycy, że nie opuszczę Ukrainy — dla mnie dudka i owca droższe od carskiego wieńca”. Miał Pan możliwość ciepłego urządzenia się w Moskwie. Dlaczego Pan tego nie zrobił? — Taka propozycja nadeszła od naszego wtedy najwyższego naznaczonego. Odpowiedziałem: „Nie, ja już umrę na swojej rodzinnej radiacyjnej ziemi”. Proponowano mi objęcie jakiegoś nowo tworzonego czasopisma, napomykano o mieszkaniu w Moskwie. Odpowiedziałem: „To nie jest mój żywioł. Gdzie się urodziłem, tam będę pracował”. Nie jestem dumny, rodzinna ziemia to wszystko. Ludziom nieprzywiązanym, o kosmopolitycznym usposobieniu jest wszystko jedno, gdzie żyć: ubi bene, ibi patria — gdzie dobrze, tam ojczyzna. Ta zasada nie jest dla mnie. — Jak Pan rozumie skoworodyńskie „Świat łowił mnie, lecz nie złowił…”? — Codziennie żyć, chodzić po świecie dla Skoworody oznaczało być wolnym. Być wolnym — tworzyć, rozmawiać z Bogiem. Być szczęśliwym — oznaczało dla Skoworody przede wszystkim być wolnym w wyborze drogi, życiowego dzieła, swojej przyszłości. On stanowczo, a czasem i ostro odmawiał propozycji i natarczywych zaproszeń biskupów, gubernatorów, ławrowych księży do zajęcia miejsca godnego jego talentów i uczoności — skłonienia się do „znanego stanu”, otrzymania „dostatku i szczęśliwego życia”, stania się „filarem cerkwi”. Nie dali się skusić na panów. Tak samo, jak i Szewczenko, który, nawiasem mówiąc, był jednym z najbardziej wykształconych Ukraińców w imperium i trzymał się swoich korzeni. W istocie Szewczenko to skoworodyjczyk, on oczywiście był społecznie bardziej napięty, ostrzejszy, bo pańszczyzna za Skoworody jeszcze tak nie gnębiła. Dla nich obu najwyższą wartością jest wolność. — Borysie Illiczu, był Pan przez długi czas u władzy, pozostając z nią w konflikcie. Jakie konflikty, jakie opory były najbardziej brzemienne w skutki? — Nie postrzegałem siebie jako władzy, która mnie wysuwała. Dla mnie najważniejsze jest uczciwe wykonywanie swojej pracy, nawet tej, którą narzucono. Władza to coś przejściowego, dzisiaj jedni, jutro inni. Kilka razy leciałem głową w dół. Ale byłem spokojny, bo kiedy wracałem do swoich, wykrzykiwali: „O, nareszcie syn marnotrawny powrócił na łono cerkwi”. Złośliwości zazwyczaj nie było, choć nie obywało się bez zazdrośników, to odwieczna kategoria. Jednak nie było żadnych tragedii, że wszystko wzięło w łeb. Nasz czas jest burzliwy, czasem trafiasz prawie na tamten świat. Ale są przyzwoici ludzie, nie wszyscy uciekają przed tobą pod stół, a w miarę możliwości ratują, pomagają wygrzebać się z pajęczyny intryg. Naszym gościem jest poeta-akademik, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, Bohater Ukrainy, przewodniczący Ukraińskiego Funduszu Kultury Borys Olijnyk. Ponieważ rozmowa odbyła się w przeddzień obchodów 290. rocznicy urodzin wielkiego Ukraińca Hryhorija Skoworody, a Borys Olijnyk jest przewodniczącym Komitetu Społecznego wielkiego projektu „Hryhorij Skoworoda—300”, to zdeterminowało charakter pytań, sformułowanych, że tak powiem, w świetle postaci genialnego filozofa-wędrowca.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
