Seite · S. 3Originalseite ↗
Fortsetzung von «Z okazji 21. rocznicy ogólnoukraińskiego referendum», S. 1
Do 21. rocznicy ogólnoukraińskiego referendum
Слово Просвіти, №48 за 2012 рік
Zakończenie. Początek na str. 1. Walka Ukraińców o państwową niepodległość Ojczyzny miała wiele wspólnego z walką innych zniewolonych narodów o swoje państwa narodowe i była przejawem ruchu narodowowyzwoleńczego. Ruch ten można interpretować jako sumę różnych form walki (pokojowych i niepokojowych, w tym zbrojnej) uciemiężonych narodów o wyzwolenie spod panowania kolonialnego aż do ostatecznego osiągnięcia niepodległości narodowej i realizacji niezbywalnego prawa narodów do samostanowienia. Najlepsi synowie Ukrainy nigdy nie godzili się z utratą przez nią państwowości i przez wiele lat (dziesięcioleci, a nawet stuleci) nie tylko marzyli o wolności ukochanej Ojczyzny, ale także pokojowymi lub zbrojnymi środkami prowadzili heroiczną walkę o własne niepodległe państwo narodowe. O wolność Ukrainy w XVI–XVIII wieku walczyli kozacy i hajdamacy, w XIX wieku intelektualno-ideologiczną walkę o nią prowadzili cyrylo-metodyjczycy i hromadowcy, zbrojną – w XX wieku – Strzelcy Siczowi, żołnierze armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Dyrektoriatu, później – uczestnicy licznych oddziałów chłopskich, Ukraińska Powstańcza Armia. W okresie powojennym na arenę walki o niepodległą Ukrainę wystąpiła ukraińska inteligencja. Początkowo uosabiali ją intelektualiści-szestdziesiątnicy, w latach 70. – elitarna Ukraińska Grupa Helsińska, w latach 80. – bardziej masowy Ukraiński Związek Helsiński, a wreszcie – wielomilionowy Ludowy Ruch Ukrainy. Walka naszego narodu, jak i wielu innych zniewolonych narodów, o państwową niepodległość na przestrzeni ostatnich stu–stu pięćdziesięciu lat przeszła przynajmniej trzy takie fazy: próby przezwyciężenia najbardziej znienawidzonych przejawów kolonialnego panowania okupantów (na przykład żądania wobec władz carskich zniesienia zakazu używania języka ukraińskiego w procesie nauczania, nauce, teatrze, wydawnictwach książkowych, prasie); żądania wobec władz centralnych nadania prawa do autonomii lub samorządu (zawarte były w odezwie Ukraińskiej Centralnej Rady do Rządu Tymczasowego Rosji jeszcze przed uchwaleniem przez nią I Uniwersału), później, po pewnym czasie, w zależności od tempa rozwoju wydarzeń, podnoszono hasło pełnej niepodległości (IV Uniwersał Centralnej Rady). Wreszcie ta niepodległość była proklamowana i utwierdzana. Tak powstała w styczniu 1918 roku Ukraińska Republika Ludowa. Niestety, z powodu niekorzystnych okoliczności wewnętrznych i zewnętrznopolitycznych, odrodzona na ruinach carskiego imperium Ukraina nie wytrzymała w nierównej walce z białymi i czerwonymi rosyjskimi szowinistami-wielkomocarstwowcami. Aby zachować swoje panowanie, poskromić nasz naród, wziąć pod kontrolę jego dążenia państwowotwórcze, bolszewicy uciekli się do oszustwa, tworząc Ukraińską Socjalistyczną Republikę Radziecką – marionetkowe, sterowane z Moskwy quasi-państwo, które przetrwało prawie 70 lat. W XX wieku ostatecznie rozpadły się wszystkie imperia kolonialne – brytyjskie, francuskie, belgijskie, hiszpańskie, portugalskie. Najdłużej, aż do 1991 roku, przetrwało rosyjsko-radzieckie. Według twierdzeń wielu politologów, w zmniejszonej formie istnieje ono do dziś. Jego przywódcy nie porzucają zamiarów przywrócenia Moskiewskiemu imperium dawnej potęgi, odrodziwszy je w „nowym formacie”, pod inną nazwą. Jednak te plany są reakcyjne, ponieważ są sprzeczne z państwowotwórczą wolą suwerennych narodów, w tym także ukraińskiego. Niepotrzebne jest imperium samemu narodowi rosyjskiemu, który fizycznie i moralnie zmęczył się dźwiganiem nie do zniesienia ciężaru wielkomocarstwowości. W nim narasta opór wobec ambitnych planów „kremlowskich marzycieli”. Ostatecznemu rozpadowi imperiów, zdobyciu przez zniewolone narody państw narodowych sprzyjało utworzenie w połowie XX wieku szeregu organizacji międzynarodowych, potępienie przez nie polityki i praktyki hitleryzmu oraz kolonializmu, wszelkich innych form zniewolenia narodowego. Uchwalono szereg dokumentów prawnomiędzynarodowych, które uznawały prawa wszystkich narodów do proklamowania państw narodowych. W szczególności przyjęta w 1960 roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ „Deklaracja w sprawie przyznania niepodległości krajom i narodom kolonialnym” ogłaszała kolonializm poza prawem. W szeregu rezolucji, przyjętych przez ONZ w kolejnych latach, uznaje się prawo narodów do prowadzenia walki o swoje wyzwolenie z wykorzystaniem wszystkich środków, włącznie ze zbrojnymi, a także otrzymywania od społeczności międzynarodowej wszechstronnej pomocy. W rezultacie walki narodowowyzwoleńczej zmieniła się mapa świata: powstały dziesiątki nowych państw. Mają one swoje terytoria, rządy, wszystkie atrybuty niepodległości: symbole państwowe, członkostwo w organizacjach międzynarodowych, w tym w ONZ itd. Ruch narodowowyzwoleńczy zniewolonych narodów był charakterystyczny dla wielonarodowego ZSRR i właśnie dzięki niemu powstała niepodległa Ukraina.
Wielkim historycznym osiągnięciem Ukrainy należy uznać mądrą decyzję deputowanych ludowych o poddaniu przyjętego przez nich Aktu proklamacji niepodległości Ukrainy pod ogólnoukraińskie referendum. Gdyby do tego nie doszło i samodzielność Ukrainy zostałaby ogłoszona jedynie decyzją najwyższego organu ustawodawczego, to zawsze istniałoby niebezpieczeństwo, że decyzję Rady Najwyższej jednej kadencji może uchylić Rada Najwyższa innej kadencji. Decyzji referendum natomiast nie może uchylić nikt. Podobnie nikt ani na Ukrainie, ani za granicą nigdy nie będzie mógł podważać prawomocności pojawienia się naszego niepodległego państwa. Właściwie po referendum z pierwszego grudnia Ukraina stała się pełnoprawnym członkiem światowej wspólnoty. Jeśli przed referendum formalnie niepodległej od ponad trzech miesięcy Ukrainy nie uznało żadne państwo, to po ogłoszeniu jego wyników tylko w ciągu grudnia 1991 r. uznało ją ponad 40 krajów. Ogólnoukraińskie referendum przekreśliło również decyzję ogólnozwiązkowego marcowego referendum o zachowaniu Związku SRR. Wyniki referendum stworzyły podstawę prawną dla przekształcenia deklarowanej niepodległości Ukrainy w realną, ponieważ odwieczne marzenie narodu ukraińskiego o niepodległości zyskało formę prawną i polityczną. Nasze młode państwo zaczęło budować relacje z innymi krajami, w tym z wczorajszą metropolią, na zasadzie wzajemnego szacunku, suwerenności, niepodległości, integralności terytorialnej, nieingerencji w sprawy wewnętrzne, rozwoju wszechstronnych więzi politycznych, gospodarczych i kulturalnych. Jednocześnie z ogólnoukraińskim referendum odbyły się pierwsze wybory prezydenckie. Pokonując pięciu rywali, już w pierwszej turze na Prezydenta Ukrainy wybrano Leonida Krawczuka, ówczesnego Przewodniczącego Rady Najwyższej, na którego oddało głosy 19 mln 643,6 tys. obywateli (61,56 % tych, którzy wzięli udział w głosowaniu). Należy zaznaczyć, że referendum przeprowadzono na podstawie przyjętej jeszcze w lipcu 1991 r. ustawy „O ogólnoukraińskim i lokalnych referendach”. Wskazywano w niej, że referendum to sposób podejmowania przez obywateli Ukrainy w drodze głosowania ustaw Ukrainy oraz innych decyzji w ważnych sprawach o znaczeniu ogólnopaństwowym i lokalnym. Referenda przeprowadza się w celu zapewnienia władzy ludu oraz bezpośredniego udziału obywateli w zarządzaniu sprawami państwowymi i lokalnymi. Ustawy i inne decyzje przyjęte w drodze ogólnoukraińskiego referendum mają wyższą moc prawną wobec aktów ustawodawczych Rady Najwyższej Ukrainy, aktów normatywnych Prezydenta Ukrainy, Gabinetu Ministrów, innych organów wykonawczych i zarządczych, aktów podustawowych ministerstw i resortów oraz decyzji rad lokalnych. Decyzje przyjęte w drodze referendum lokalnego mają wyższą moc prawną wobec decyzji rad, na terytorium których jest ono przeprowadzane. Ustawy i inne decyzje przyjęte w drodze referendum nie wymagają żadnego zatwierdzenia przez organy państwowe i mogą zostać uchylone lub zmienione jedynie w trybie przewidzianym przez Ustawę. Przedmiotem ogólnoukraińskiego referendum może być: zatwierdzenie Konstytucji Ukrainy, jej poszczególnych postanowień oraz wprowadzanie do Konstytucji zmian i uzupełnień; przyjmowanie, zmiana lub uchylanie ustaw Ukrainy lub ich poszczególnych postanowień; przyjmowanie decyzji, które określają podstawową treść Konstytucji Ukrainy, ustaw Ukrainy oraz innych aktów prawnych. Ważnym jest zapis Ustawy o tym, że wyłącznie w drodze ogólnoukraińskiego referendum rozstrzyga się kwestię realizacji prawa narodu ukraińskiego do samostanowienia oraz przystąpienia Ukrainy do państwowych tworów federacyjnych i konfederacyjnych lub wystąpienia z nich. Właściwie właśnie taką decyzję o wyjściu Ukrainy ze składu ZSRR podjęło grudniowe referendum. Nowo wybrany Prezydent L. Krawczuk po złożeniu 5 grudnia 1991 r. na posiedzeniu Rady Najwyższej Ukrainy przysięgi Prezydenta Ukrainy, opierając się na wynikach referendum, spotkał się kilka dni później w Puszczy Białowieskiej z przywódcami Białorusi i Rosji. Tam łatwo sfinalizował sprawę rozpoczętą przez Radę Najwyższą 24 sierpnia 1991 roku. Wypowiedziano traktat z 1922 roku i zamiast ZSRR utworzono Wspólnotę Niepodległych Państw. 6 listopada br. Rada Najwyższa przyjęła w całości nową ustawę o ogólnoukraińskim referendum. Przewiduje ona między innymi, że wyniki referendum nie wymagają zatwierdzenia lub aprobaty przez jakiekolwiek organy władzy państwowej i są obowiązkowe do wykonania przez obywateli Ukrainy oraz organy władzy państwowej. Zgodnie z dokumentem inicjować przeprowadzenie referendum może tylko Prezydent i Rada Najwyższa. Ustawa o ogólnoukraińskim referendum reguluje te kwestie, które podlegają regulacji wyłącznie Konstytucji Ukrainy. Może ono być przeprowadzane także w przedmiocie zatwierdzenia nowej redakcji Konstytucji, wprowadzania do niej zmian, uchylenia lub uznania za nieważną ustawy o wprowadzeniu zmian do Konstytucji. Również referendum może być przeprowadzane w kwestii zmiany terytorium Ukrainy. Ta ustawa, jak wiele innych przyjętych w sposób nielegalny, budzi zaniepokojenie w środowisku eksperckim. Przede wszystkim ze względu na główną kwestię, która jest przedmiotem analizy — granice regulowania przez nią stosunków referendalnych. Ustawa zignorowała stanowisko prawne zawarte w orzeczeniu Sądu Konstytucyjnego, według którego naród Ukrainy jako suweren może wprowadzać zmiany do Konstytucji, przyjmować nową Konstytucję, ale tryb i postanowienia dotyczące przeprowadzania odpowiednich referendów muszą być określone bezpośrednio przez Ustawę Zasadniczą. A nie przez zwykłą ustawę, której moc prawna nie jest równa Konstytucji. Zatem władcza większość Rady Najwyższej nie wzięła pod uwagę stanowiska prawnego SK Ukrainy, którego orzeczenia są obowiązkowe dla wszystkich organów władzy państwowej, włącznie z parlamentem. Dlatego Sąd Konstytucyjny, jeśli wpłynie do niego odpowiedni wniosek, musi wydać opinię w przedmiocie konstytucyjności tej ustawy, biorąc pod uwagę wcześniej wyrażone przez siebie stanowisko. Sporne są niektóre inne kwestie regulowane przez tę ustawę — przedmiot referendum, tryb jego przeprowadzania, rola CKW, prawa Prezydenta i RN do przedstawiania stanowiska w sprawie referendum. Dlatego mogą one stać się przedmiotem dyskusji prawnej i politycznej. Istnieje niebezpieczeństwo, że ustawa da możliwość za pomocą referendum przedłużenia kadencji prezydenta Ukrainy i przedterminowego zakończenia kadencji Rady Najwyższej. A jak interpretować zapis o tym, że referendum może być przeprowadzane w kwestii zmiany terytorium Ukrainy? Czy nie chodzi o to, że sprawujący władzę sami chcą lub wywierana jest na nich presja z zewnątrz w celu przekazania sąsiedniemu państwu ukraińskich ziem? Ukraińska opozycja uważa: przyjęcie tej ustawy oznacza, że po wyborach parlamentarnych Zgromadzenie Konstytucyjne przygotuje projekt ustawy o wprowadzeniu zmian do Konstytucji i podda nową redakcję Konstytucji pod referendum. W ten sposób pod referendum może zostać poddany zapis, zgodnie z którym wybory prezydenta Ukrainy odbywać się będą w parlamencie. Taka decyzja jest niedopuszczalna, ponieważ jest skierowana na ograniczenie praw Narodu Ukraińskiego. Dlatego opozycja zamierza domagać się uchylenia ustawy o ogólnoukraińskim referendum. A w przypadku, gdy Rada Najwyższa nie podejmie takiej decyzji, będzie zwracać się do Sądu Konstytucyjnego Ukrainy. Anatolij KOWALCZUK
1 grudnia 1991 roku naród ukraiński w wolnym głosowaniu potwierdził Akt proklamacji niepodległości Ukrainy. Zdjęcie z archiwum Witalija Szewczenki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
