Seite · S. 10Originalseite ↗
Dziesięcinna znów szturmowana
Слово Просвіти, №49 за 2012 рік
„Cerkiew Dziesięcinna już nie należy do Ukrainy, to prywatna własność Patriarchatu Moskiewskiego” — oświadczają mnisi tak zwanego „monasteru” Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. „Słowo Proświty” już zwracało się ku perypetiom wokół Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie. Jedna z naszych głównych świętości znalazła się w epicentrum skandali, które wykraczają daleko poza granice czysto konserwatorskiej tematyki, a raczej wiążą się z kwestiami naszej pamięci narodowej, państwowości, wreszcie tego, czy jesteśmy gospodarzami na własnej ziemi, czy nie. Petro ANTONENKO Zdjęcie autora Męczeński los cerkwi Uwadze czytelników krótka historia świętości, której poszczęściło się znacznie mniej niż innym cerkwiom. Sławny Sobór Sofijski dotrwał do naszych czasów w pierwotnym wyglądzie. Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Ławrze Peczerskiej oraz Sobór św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach dotrwały do naszych czasów, zniszczono je dopiero w okresie wojującego ateizmu lat 1930—1940. Jeszcze żyją ludzie, którzy widzieli te świątynie. I już za czasów niepodległości te stołeczne świętości odtworzono zgodnie z pierwotnymi budowlami. Inny los spotkał Cerkiew Dziesięcinną. Pierwszą kamienną chrześcijańską świątynię Rusi Kijowskiej wzniósł książę Włodzimierz Wielki kilka lat po chrzcie państwa kijowskiego. Tutaj pochowano Włodzimierza, tutaj przeniesiono szczątki jego babki, błogosławionej księżnej Olgi. Niestety, już w czasach książęcych wojen domowych świątynia wielokrotnie ulegała zniszczeniu. Dwieście lat po wybudowaniu Cerkiew Dziesięcinną spalił podczas szturmu Kijowa syn założyciela Moskwy Jurija Dołgorukiego, Andriej Bogolubski, który parł na kijowski tron swojego dziada Włodzimierza Monomacha. W grudniu 1240 roku świątynia stała się ostatnim bastionem obrońców Kijowa, gdy miasto szturmowały mongolskie hordy chana Batu, które zniszczyły Dziesięcinną. Do naszych czasów ocalał jedynie fundament cerkwi. W ostatnich latach badania archeologiczne prowadzili tu naukowcy z Instytutu Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Nie tylko pozostałości Cerkwi Dziesięcinnej, ale i całej Góry Starokijowskiej, która była sercem książęcego Kijowa. Takie badania są ważne również dlatego, że istniały tu osady okresu przedchrześcijańskiego, czyli jest to Kijów czasów prasłowiańskich. Z powodu braku finansowania archeolodzy praktycznie zakończyli prace na Górze Starokijowskiej. Przez dwie zimy wykopaliska stały pod gołym niebem, przykryte lichymi „szklarniami” z folii, które w końcu się zawaliły, a wykopaliska zasypały śniegi i zalewały deszcze. Co to oznacza, rozumie nawet nie-archeolog. Nowa budowa na fundamentach Dziesięcinnej W ubiegłym roku sytuacja wokół Cerkwi Dziesięcinnej zaostrzyła się. Na afisz wyszedł Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, czyli oddział Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Ogłoszono tam zamiar wybudowania bezpośrednio na pozostałościach, fundamentach cerkwi, swojej moskiewskiej świątyni jako „odbudowy” Dziesięcinnej. Ta idea wywołała negatywną reakcję w społeczeństwie. Pierwsza przyczyna — niedokończone badania archeologiczne Góry Starokijowskiej, które przy należytym prowadzeniu dają nowe, ciekawe odkrycia. Druga przyczyna tkwi w tym, że dokładnie nie wiadomo, jaki pierwotny wygląd miała Cerkiew Dziesięcinna. Dlatego jej „odbudowa” jest sprzeczna ze światową i krajową praktyką w tej dziedzinie oraz zawartymi przez Ukrainę międzynarodowymi umowami o ochronie dziedzictwa historycznego. A do tego — zachowanie historycznego krajobrazu miasta, bo niemal obok Góry Starokijowskiej zbudowano wiele wieków po Dziesięcinnej perłę architektury — słynną Cerkiew św. Andrzeja. Dlatego powstało pytanie: czy Góra Starokijowska wytrzyma nowoczesne budowy? Wreszcie ostatnia przyczyna (bo to już płaszczyzna polityczna) — po co budować tu świątynię Patriarchatu Moskiewskiego? Na fundamentach naszej narodowej świętości, która powstała półtora wieku przed pojawieniem się samej Moskwy. Wszak dla inicjatorów przedsięwzięcia, zdaje się, właśnie to jest w nim dominujące. W ubiegłym roku władze przeprowadziły konkurs na najlepszą koncepcję dalszych losów pozostałości Dziesięcinnej i ogólnie Góry Starokijowskiej, który niektórzy z jakiegoś powodu odebrali jako konkurs „na najlepszą zabudowę”. W rzeczywistości należało ustalić, co robić dalej. Zabudowa była tylko jednym z wariantów, inne to kontynuacja badań archeologicznych, muzealizacja pozostałości świątyni, stworzenie muzeum pod gołym niebem. Konkurs zakończył się niczym. Była informacja, że większość członków jury skłaniała się ku opinii, by zatwierdzić koncepcję, która kategorycznie wyklucza jakąkolwiek budowę na pozostałościach Dziesięcinnej. Ale konkurs praktycznie zerwano. W tej sytuacji Ministerstwo Kultury i Rada Miejska Kijowa podjęły „salomonową decyzję”: zakonserwować pozostałości Dziesięcinnej i wszystkie wykopaliska archeologiczne. Cóż, tak też czasami robią, oczekując „lepszych czasów”. Pod koniec ubiegłego roku pozostałości cerkwi przysypano wielotonową warstwą ziemi i dziś jest to nieużytek w historycznym centrum stolicy, zarośnięty chwastami. Wydawałoby się, że drażliwy temat Dziesięcinnej zszedł na margines. Ale tak nie jest. Cerkiew Moskiewska „zaklepała” terytorium w postaci tak zwanego „Monasteru Dziesięcinnego”, który znajduje się obok pozostałości świątyni, pod murami i na dziedzińcu, na terenie Narodowego Muzeum Historii Ukrainy. Dziwi zachowanie tej szanowanej państwowej placówki wobec wydarzeń związanych z Dziesięcinną. Samowolny, bo zbudowany tu bez pozwolenia, z naruszeniem wszystkich norm i zasad, „monaster” najpierw wzniósł tu, według ich terminologii, „kapliczkę”, w rzeczywistości — sporą drewnianą cerkiew. Okazało się to tylko przyczółkiem do dalszych działań. Skandal wybuchł w noc 26 maja ubiegłego roku, kiedy obok „monasteru” pojawiły się dwa wagony budowlane i rozpoczęły się prace przygotowawcze do budowy moskiewskiej świątyni na fundamentach Dziesięcinnej. „SP” szczegółowo opisywało ten skandal w publikacji „Hordy Batu znów szturmują Dziesięcinną” (nr 22, 2011 r.). Taka bezczelność Moskali w samym sercu stolicy przekroczyła wszelkie granice i dzięki wysiłkom społeczeństwa oraz władz, zmuszonych jednak zareagować na to niegodziwe postępowanie, „budowę” wstrzymano. Podczas tych perypetii jakoś zapomniano o samym „monasterze”, który działał z licznymi naruszeniami przepisów odpowiednich służb miejskich. A przez te półtora roku obrósł szanowaną „bracią zakonną” i klerem, do którego należą urzędnicy UKP Patriarchatu Moskiewskiego. Są zmiany również z zewnątrz: drewniana cerkiew jest obecnie obmurowana i już przypomina twierdzę rosyjskiego prawosławia.
Podczas gdy opinia publiczna otrząsała się z zeszłorocznych skandali wokół Cerkwi Dziesięcinnej, niektórzy pracowali z uporem. Skłoniła do tego amorficzna postawa naszych władz. Kijowska Miejska Administracja Państwowa oraz Ministerstwo Kultury rzekomo wypowiedziały się przeciwko budowie na fundamentach Cerkwi Dziesięcinnej jakiejkolwiek nowej świątyni. Tymczasem Rada Najwyższa w zeszłym roku nie poparła uchwały o takim zakazie nowej zabudowy na terenie Cerkwi Dziesięcinnej. I oto nowina: projekt budowy na fundamentach Cerkwi Dziesięcinnej nowej świątyni został już przygotowany i złożony w Radzie Miasta Kijowa u głównego architekta stolicy. Mówi przewodniczący Komisji Rady Miasta Kijowa ds. kultury i turystyki, nowo wybrany poseł parlamentu z ramienia opozycji, członek Rady Urbanistycznej m. Kijowa Ołeksandr Bryhynęć: „Pomimo wszystkich oświadczeń Ministerstwa Kultury oraz Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, które rzekomo występują przeciwko tej budowie, inwestor przygotował już projekt wzniesienia nowej cerkwi. To nie pierwszy raz w Kijowie, gdy inwestor nie reaguje na zakazy i oświadczenia władz i kontynuuje nielegalne budowy… Moim zdaniem, w sprawę powinni wmieszać się zwierzchnicy Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego). Mam nadzieję, że publicznie odetną się od nielegalnej zabudowy Cerkwi Dziesięcinnej”. Przedtem poseł informował, że na fundamencie Cerkwi Dziesięcinnej planują ustawić płytę-monolit, aby zbudować na niej obiekt kultowy. O. Bryhynęć przypomniał, że to nie pierwszy raz, kiedy powstaje sytuacja, w której władze miejskie stolicy niby są „przeciwne” tej czy innej zabudowie, służby państwowe, w tym prokuratura, wydają nakazy, sądy wydają decyzje o zakazie, a budowa trwa i zostaje ukończona. Jako przykład poseł podał skandaliczne budowy przy ul. Honczara 17—23 oraz nad stacją metra „Teatralna”. O tajnym projektowaniu nowej świątyni na fundamentach Cerkwi Dziesięcinnej poinformował również członek Narodowego Związku Architektów Ukrainy Heorhij Duchowycznyj. „Archeolodzy” w sutannach Kolejny skandal wybuchł przed kilkoma dniami wokół tak zwanego Muzeum Cerkwi Dziesięcinnej. Dopiero gdy 12 pracowników naukowych tego muzeum (O. Komar, L. Czmil, W. Koziuba, O. Manihda, E. Poczynok, N. Chamajko, D. Borysow, O. Wasyljew, P. Wiktorowa, O. Dzneladze, N. Pysarenko, W. Bitkowskyj) zwróciło się z listem otwartym do ministra kultury Ukrainy M. Kułyniaka, opinia publiczna dowiedziała się wielu ciekawych rzeczy i zrozumiała, jak mało wie o tym, co dzieje się za kulisami w zakamarkach gabinetów. Okazuje się, że wiosną tego roku Ministerstwo Kultury utworzyło w stolicy jeszcze jedno Muzeum — Cerkwi Dziesięcinnej. W celu, jak zaznaczano, dalszego badania pozostałości świątyni, jej muzealizacji. Zdumiewająca decyzja, jeśli wziąć pod uwagę, że już od kilku lat wstrzymano badania pozostałości świątyni, a one same w tamtym momencie przez niemal pół roku były przykryte warstwą ziemi i kwestia „muzealizacji” była odkładana na bardzo długi termin. Niemniej jednak tworzą muzeum, dla którego zatwierdzają etat w liczbie 120 osób! Przez kolejne kilka miesięcy trwało kompletowanie personelu i jesienią liczył on już 85 pracowników. Dalej byliby sumiennie otrzymywali pensje z budżetu państwa, gdyby nie ten skandal. Rzecz w tym, że kolektyw Muzeum jest podzielony na dwa ugrupowania — kościelne i świeckie: pierwsze przeważa liczebnie i „jakościowo”, władczymi uprawnieniami. I dopiero gdy „świeckich” naukowców zaczęto wyrzucać z pracy, wszystko ujawnili. I tutaj znów na arenę wychodzi osławiony „Monaster Dziesięcinny” Kościoła Moskiewskiego. Okazuje się (cytujemy list do ministra): „Organizacja i kierownictwo muzeum bez ogłoszenia „Kapliczka” — czyli murowany „monaster” Patriarchatu Moskiewskiego obok Cerkwi Dziesięcinnej i na tle położonej obok Cerkwi św. Andrzeja
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
