Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 4Originalseite ↗

Tradycje i teraźniejszość. W 102. rocznicę towarzystwa „Proświta” na ziemi rudkowskiej

Слово Просвіти, №49 за 2012 рік

Wołodymyr HOLYNSKYJ, przewodniczący towarzystwa „Proświta” w Rudkach. Chociaż w Rudkach, miasteczku powiatowym na Lwowszczyźnie, towarzystwo „Proświta” zostało oficjalnie założone w 1912 roku, w okolicznych wsiach prowadzono działalność oświatową co najmniej od początku XX wieku. Dotyczy to, jak świadczy archiwum proświtańskie, wsi Hyszewice, Podilci, Nowosiółki Gościnne, Woszczaniec, Zahirja oraz Uhierce Wieniawskie. Na czele tych ośrodków proświtańskich stali księża-narodowcy: ks. Stepan Onyszkewycz, ks. Jakiw Kosonockyj, ks. Ajtal Kowalskyj, ks. Semen Kulczyckyj, chłop Jurko Pasternak oraz jedyny w naszej okolicy dziedzic-Ukrainiec Mychajło Małeckyj. Właśnie dzięki jego wsparciu materialnemu kupowano literaturę proświtańską, rozbudowywano czytelnie, zbudowano i uruchomiono ukraińską bursę w Komarnie, miasteczku, które należało wówczas do powiatu rudkowskiego. Założono przedszkole w Uhiercach Wieniawskich, przeznaczano środki na ukraińskie gimnazjum im. Hrinczenki we Lwowie, remontowano i budowano cerkwie w Woszczancach i Uhiercach Wieniawskich, zakładano towarzystwa „Silśkyj Hospodar”, „Ridna Szkoła”, spółdzielnie: handlowo-zbytkowe, mleczarskie, produkcji dachówek w zamian za chłopskie strzechy, wyrobu mebli z wikliny, produkcji torfu na opał dla chłopów… Właśnie dzięki spółdzielczości ukraińskim chłopom udawało się zdobywać środki na naukę swoich dzieci w średnich i wyższych zakładach naukowych ówczesnej Austro-Węgier. Po wsiach tworzono chóry, które budziły miłość do ukraińskiej pieśni, kółka dramatyczne, szkoły ukraińskojęzyczne, które niosły narodowi ukraińskie słowo, pieśń, książkę, historię własnego narodu, co sprzyjało odrodzeniu idei narodowej. Proświtańcy prowadzili agitację przedwyborczą na rzecz swoich kandydatów do parlamentów galicyjskiego i wiedeńskiego, obchodzili święta Szaszkewycza i Szewczenki. W 1911 roku w Woszczancach, w dużym wynajętym pomieszczeniu dworskim, przyozdobionym portretem Tarasa i wyszywanym ręcznikiem, przeprowadzono wieczór w 50. rocznicę śmierci T. Szewczenki z udziałem dzieci szkolnych, które deklamowały wiersze Kobziarza i śpiewały ukraińskie pieśni ludowe dla społeczności wiejskiej. W 1914 roku w centrum wsi ustawiono znak pamięci — trzymetrowy słup w formie piramidy ze słowami Szewczenki. Zachowały się ciekawe dokumenty o obchodach stuletniego jubileuszu Szewczenki w Rudkach — ogłoszenie z planem przeprowadzenia święta. W 1913 roku choremu Iwanowi Frankowi nauczyciel Mychajło Pyłypczak, sekretarz powiatowej „Proświty” w Rudkach, Jarosława Sałasz ze swoimi wychowankami związku” inżyniera Hrycia Lesiuka wysłali robić masło aż do Kazachstanu, a przewodniczącego „Ridnej Szkoły” lekarza Mychajła Kernycznego enkawudziści aresztowali i później rozstrzelali w samborskim więzieniu, reszta po cichu urządziła się do pracy w szkołach wiejskich (wtedy brakowało nauczycieli i kto miał średnie wykształcenie, mógł otrzymać pracę w szkole wiejskiej). Stopniowo enkawudziści węszyli kto jest kim... Lecz początek wojny 22 czerwca 1941 roku przeszkodził im w zakończeniu niszczenia najbardziej aktywnej inteligencji naszego powiatu. W 1944 roku elitarna część rudkowskiej inteligencji nie chciała po raz drugi być „wyzwoloną” przez władzę radziecką, emigrując na Zachód w poszukiwaniu osobistej ochrony i zachowania swoich rodzin, rozsiedlając się po Europach, Amerykach i Australiach. Niektórzy z nich pozostawili swoje drukowane wspomnienia o działalności na rodzinnej ziemi. Te materiały latami zbierali aktywiści i teraz są one przechowywane w naszej bibliotece proświtańskiej. W 1991 roku „Proświta” w Rudkach odradza się wraz z odrodzeniem naszej państwowości. Przed nią stoją zadania wskrzeszenia tego, co ukrywano przed narodem, oczerniano, przemilczano, wszystkiego, co jest związane z odrodzeniem Ukrainy jako niepodległego państwa. W 2006 roku proświtański Dom Ludowy, który był już „sprywatyzowany”, przy czynnej pomocy Jarosława Pitki, przewodniczącego Lwowskiego Zjednoczenia Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, został zwrócony proświtańcom i urządzono tam przez naszą społeczność Muzeum-Świetlicę walk wyzwoleńczych ziemi rudkowskiej. Wyremontowano ten historyczny budynek za środki wydzielone przez komitet organizacyjny obchodów 150. rocznicy Iwana Franki na Samborszczyźnie, dokąd teraz wchodzi większa część ziemi rudkowskiej. (Bo przecież nasi dziadowie i pradziadowie w 1897 roku oddali swoje głosy na Iwana Frankę jako przyszłego wymarzonego parlamentarzystę z naszego okręgu wyborczego do Parlamentu Wiedeńskiego. W powiecie rudkowskim Iwan Franko wybory wygrał, chociaż ogólnie w okręgu ówczesna administracja Galicji nie wpuściła go do parlamentu). W naszej świetlicy przedstawiona jest działalność miejscowych działaczy państwowych: są to materiały ówczesnej prasy, dokumenty, literatura wspomnieniowa uczestników wydarzeń historycznych, cała galeria portretów aktywistów, którzy wzywali. Mieszkańcy Zahirja obchodzili święto „Naród pracy”. 5.10. 1927 r. zachęcają nas do działalności na rzecz budowy współczesnej Ukrainy… (W wyborach do Rady Najwyższej Ukrainy 28 października 2012 roku mieszkańcy Rudek oddali zdecydowaną większość głosów na zjednoczoną opozycję wobec ówczesnej władzy). Na fotografiach staraliśmy się wyeksponować główne etapy walki o niepodległość Ukrainy w mieście… Do Muzeum-Świetlicy przychodzą nauczyciele, licealiści, studenci, wszyscy, którzy szanują historię rodzinnego kraju. Udzielamy im konsultacji popularnonaukowych, udostępniamy literaturę lub pomagamy w nauce historii naszego regionu. Jesteśmy dumni, że zwycięzca IV etapu Ogólnoukraińskiej olimpiady z historii, słuchacz Samborskiej Rejonowej Małej Akademii Nauk (sekcja historii) przy Zespole Szkół w Czajkowicach, prowadzonej przez zasłużoną nauczycielkę Ukrainy panią Jarosławę Sałasz, Mychajło Kopacz czerpał wiedzę z biblioteki naszej świetlicy. Obecnie jest on studentem wydziału historycznego Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki. Nasi członkowie Proświty biorą udział w wieczornicach, zebraniach wiejskich i akademiach w sąsiednich wsiach, gdzie bada się historyczne ciekawostki wsi, ważne wydarzenia czy postacie. Na przykład na zebraniu wiejskim w Zahórzu omawiano udaną działalność „Proświty” w okresie przedwojennym. Uczestnikom zebrania wręczano fotografie z działaczami Proświty z ich wsi sprzed osiemdziesięciu lat, na których uwiecznieni byli ich ojcowie i dziadowie (dzięki uprzejmości mieszkańca wsi pana Iwana Hoszmana), a mieszkańcy Rudek podarowali mieszkańcom Zahórza portret autorytatywnego założyciela „Proświty” w ich wsi. Dyskutowano o niepotrzebnej zmianie nazwy wsi — Koniuszki Siemianowskie na nową nazwę Łuki, do której przyłączono Zahórze. Przecież nazwa wsi Siemianowe sięga czasów książęcych!.. Mieszkańcy Zahórza odłączyli się i przywrócili wsi historyczną nazwę. Niedawno zespół nauczycielski szkoły w Czajkowicach przygotował akademię poświęconą Pamwie Beryndzie, autorowi pierwszego ukraińskiego słownika z pierwszej trzeciej XVII wieku pod tytułem „Leksykon sławieno-rosskij albo imion tołkowanije”. Nasza literatura podaje niedokładne dane na temat pochodzenia tego ukraińskiego leksykografa. A podczas akademii wyjaśniło się, że szlachecki zakątek wsi Czajkowice do dziś nosi imię Beryndy i że nazwa ta pochodzi od tureckiego plemienia Berendejów, którzy zostali zaproszeni przez kijowskich książąt na Porosie, by walczyć za Ruś. Prawdopodobnie część z nich została skierowana na Podniestrze z ważnymi wówczas zadaniami obrony Rusi na zachodzie. Nawiasem mówiąc, czajkowiccy Beryndowie do dziś, mimo tysiącletniej naturalnej asymilacji z miejscową ludnością, mają w oczach to „coś” tureckiego. W ten sposób pisana historia wsi została wydłużona o 350 lat przez miejscowych miłośników i badaczy rodzinnego kraju. Ponadto wiele dzieci przemawiało na akademii do swoich słuchaczy pieśniami i wierszami: bez ojczystego języka nie ma Ukrainy! Sercem i duszą przyczynili się do tego szkolni nauczyciele historii Jarosława Myrosławiwna Sałasz oraz literaci Hanna Petriwna Dorotiak i Petronela Iwaniwna Szczurko… Ojciec Jurij Kmit, aktywny działacz Proświty powiatu z Czajkowic, zebrał materiały do słownika bojkowskiego; publikował w okresie międzywojennym w czasopiśmie „Bojkiwszczyna”. Na 100-lecie „Proświty” na Rudkowszczyźnie za półtora miesiąca przygotujemy wieczór poświęcony Mychajłowi Małeckiemu w jego Uhercach Wieniawskich, obecnie Zełenyj Haj, jednemu z pierwszych honorowych członków Proświty w regionie, który podarował swój majątek z 354 morgami pola i lasu „Proświcie”. Był on jednym z pierwszych inicjatorów działalności Proświty na Rudkowszczyźnie. Był płodnym społecznikiem, przybliżał odrodzenie niepodległej Ukrainy. Podarowany pamiątkowy portret, namalowany przez rudkowskiego artystę Mychajła Bełeja, będzie zdobił miejscową bibliotekę, która będzie nosić imię Mychajła Małeckiego. Będzie on przypominał każdemu czytelnikowi biblioteki o sławnym ukraińskim Patriocie-Dobroczyńcy z Zełenego Haju. Rudkowski Dom Ludowy również pochodzi z jego daru dla Proświty! Dobrze byłoby, gdyby towarzystwo Proświta miało dziś pomoc od państwa, choćby jakieś środki na zakup wyposażenia muzealnego i na remont zniszczonego przez czas naszego starego budynku. Przecież praca Proświty, zwłaszcza dzisiaj, jest niezwykle potrzebna dla wzmocnienia i budowy ukraińskiej państwowości. Należy do niej angażować młodzież, bo obecni członkowie Proświty to głównie ludzie starszego pokolenia, emeryci… Trzeba szukać dobroczyńców. Bez takich teraz się nie obejdzie! Dlatego chcemy poprzez „Słowo Proświty” podziękować dobroczyńcom Proświty, strażnikom historycznej sprawiedliwości naszego zakątka Ukrainy. Kim oni dziś są w naszych rudkowskich warunkach? Jestem dumny z tego, że moi bardzo dawni uczniowie lub dzieci moich kolegów, obecnie doświadczeni i zasłużeni lekarze, gospodarze, urzędnicy rozumieją potrzebę chwili i wspierają nasze towarzystwo, pomagają nam trwać. To dobroczyńcy: Mykoła Pochodżaj, Iwan Romaniak, Olha Palij, Roman Maryniak i inni. Dzięki nim wyremontowano Muzeum-Świetlicę zmagań wyzwoleńczych Rudkowszczyzny. Cześć wam, przyjaciele, honor i chwała Proświty! Niestety, obecnie niepowetowaną szkodą jest to, że pewna część naszej społeczności, zwłaszcza nauczycielstwo, jest pozbawiona aktywności w Proświcie przez państwową politykę tabacznikowszczyzny w dziedzinie edukacji i kultury. I na to niełatwo znaleźć radę… Oglądając się na stuletnią działalność „Proświty” na Rudkowszczyźnie, myślę, że to Towarzystwo musi jeszcze aktywniej żyć i pracować dla Ukrainy, być niezawodnym strażnikiem ojczystego słowa, historii i Państwa!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn