Seite · S. 3Originalseite ↗
Językowe Sandarmoch na Donbasie
Слово Просвіти, №51 за 2012 рік
Dzisiaj zaostrzył się problem konsolidacji narodowej, a kwestią priorytetową jest problem językowy. Naród zaczyna się od języka i jest przez niego definiowany. Naród tworzy państwo, a państwo jest takie, jaki jest naród. Władze Donbasu dobrze zdają sobie z tego sprawę i przez cały czas kontynuują rusyfikację oraz denacjonalizację Ukraińców naszego regionu. Donbas zazwyczaj tacy „specjaliści” zaliczają do rosyjskojęzycznej enklawy, mówiąc: tak historycznie się złożyło, że mieszkają tu głównie Rosjanie. A wychodząc od sytuacji językowej z końca lat 80., chcą utrwalić ten stan na zawsze. Jednak problemy językowe na Donbasie powstały z powodu długotrwałej polityki celowej rusyfikacji pod naciskiem organów władzy okupacyjnej, a także jako rezultat głodomorów, więzień i represji. Taka zakazowo-represyjna praktyka najpierw w Imperium Rosyjskim, a potem w Rosyjskim Imperium Bolszewickim, niemal doprowadziła do całkowitej asymilacji językowej i etnicznej na własnej ukraińskiej ziemi, zasiedlonej przez kozaków. Maria OLIJNYK, kandydat nauk fizyczno-matematycznych, zastępca przewodniczącego Donieckiej organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Datą założenia miasta Doniecka (kozackiej Aleksandrówki) jest 1779 rok. To właśnie kozacy po zniszczeniu w 1775 roku przez Katarzynę II Siczy Zaporoskiej założyli w 1779 roku Aleksandrówkę — przyszły Donieck oraz inne osady w naszym regionie, a nie John Hughes, który przyjechał tutaj dopiero w 1869 roku. Ale władza uparcie nie chce tego uznać, ignorując gruntowne wnioski naukowców! Potwierdzeniem tego są spisy ludności z 1897 i 1910 roku, według których na Donbasie mieszkali głównie Ukraińcy. A począwszy od 1897 roku, liczba Ukraińców nieustannie zmniejszała się z 62 % do 50,75 % w 1989 roku. W tym czasie liczba Rosjan wzrosła z 17 % do 43,65 %, a odsetek ukraińskojęzycznych uczniów z powodu przymusowego „zruszczenia” zmniejszył się z 79 % w 1932 roku do 2,3 % w 1989 roku. Proces rusyfikacji znacznie nasilił się w ZSRR poprzez dopłaty dla nauczycieli za nauczanie języka rosyjskiego. W tamtym czasie dozwolone było zwalnianie uczniów „na wniosek rodziców” z nauki języka ukraińskiego. Oto jak zmieniała się ludność na Donbasie według spisów w ZSRR: — 1926 r.: Ukraińcy — 61,61 %, Rosjanie — 24,67 % (Ukraińcy i Rosjanie razem — 86,28 %, mniejszości narodowe — 13,72 %); — 1959 r.: Ukraińcy — 55,6 %, Rosjanie — 37,6 % (Ukraińcy i Rosjanie razem 93,2 %, mniejszości narodowe — 7,8 %); — 1979 r.: Ukraińcy — 51,9 %, Rosjanie — 43,2 % (Ukraińcy i Rosjanie razem — 94,1 %, mniejszości narodowe — 5,9 %); — 1989 r.: Ukraińcy — 50,75 %, Rosjanie — 43,65 % (Ukraińcy i Rosjanie razem — 94,40 %, mniejszości narodowe — 5,6 %). Zatem na Donbasie w czasach ZSRR liczba Ukraińców i mniejszości narodowych zmniejszała się, a liczba Rosjan zwiększała się. Tak okupanci, przymusowo kontynuując praktykę „moskwienia Ukrainy”, którą rozpoczął jeszcze car Piotr I w 1720 roku, łamali kręgosłup ukraińskości oraz mniejszościom narodowym na Donbasie. „Pomógł” też Hołodomor, któremu niektórzy „specjaliści” dzisiaj zaprzeczają. Równolegle z wyniszczaniem Ukraińców na Donbasie niszczono język ukraiński we wszystkich sferach życia społecznego, bo, jak wiadomo, narody same z siebie nie umierają — najpierw odbiera się im język. JĘZYK — DEFINIUJĄCY CZYNNIK ŚWIADOMOŚCI NARODOWEJ
WIADOMOŚCI. Innymi słowy, odbywało się niszczenie wszystkich organizmów narodowych, poza rosyjskim. Przymusowo narzucano rosyjski, okupacyjny język. Oto jak na przykład niszczono nauczanie w języku ukraińskim na Doniecczyźnie: w roku szkolnym 1932/1933 — 79% uczniów Doniecczyzny uczyło się w języku ukraińskim; w r. szk. 1945/1946 liczba szkół ukraińskich wynosiła już 66%; w Doniecku na przełomie lat 1960—1970 zamknięto ostatnią szkołę i przedszkole z ukraińskim językiem nauczania. Nie zatrzymała tego procesu nawet pieriestrojka — szkoły z ukraińskim językiem nauczania nadal przekształcano na rosyjskie. Oto jak zbrodniczo, bezkarnie asymilowano ludność ukraińską w naszym regionie. Proces rusyfikacji ustał dopiero wraz z uchwaleniem Ustawy USRR „O językach w USRR” w 1989 roku. Artykułem 2. Ustawy językiem państwowym w USRR ogłoszono język ukraiński. Rozpoczęło się niełatwe ukraińskie odrodzenie na Doniecczyźnie, które trwa do dziś, w 22. roku niepodległości Ukrainy! Według stanu na 1989 rok ze 1217 szkół Doniecczyzny z ukraińskim językiem nauczania pozostało tylko 105 (8,7%). Były to wiejskie, mało liczne szkoły, w których uczyło się zaledwie 2,3% uczniów. Ponad połowa uczniów Doniecczyzny była pozbawiona nauki języka ukraińskiego na „życzenie rodziców”. We wszystkich miastach regionu nie pozostała żadna szkoła ani przedszkole z ukraińskim językiem nauczania i wychowania. W wykonaniu Ustawy USRR „O językach w USRR” w 1990 roku uchwalono Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego i innych języków do 2000 roku, a w wykonaniu tego Programu Doniecki Obwodowy Komitet Wykonawczy 10 kwietnia 1991 roku nr 135 uchwalił obwodowy Program wprowadzenia języka ukraińskiego do wszystkich sfer życia na Doniecczyźnie na 10 lat. Na przykład, zgodnie z art. 18 tego Programu, należało przedstawić schemat placówek oświatowo-wychowawczych obwodu zgodnie ze składem narodowościowym ludności (w tamtym czasie 51% Ukraińców, 44% Rosjan). Ustawowe zabezpieczenie tego procesu wzmocnił art. 10 Konstytucji Ukrainy z 1996 roku oraz Orzeczenie Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w sprawie wykładni art. 10 Konstytucji z 1999 roku oraz inne ustawy Ukrainy. Jednakże ten program praktycznie zaprzepaściły okupacyjne władze Doniecczyzny: tylko 14% uczniów obwodu uczyło się w języku ukraińskim zamiast przewidzianych 51% w 2000 roku. W szczególności w Doniecku odsetek ten wynosił 7,6 zamiast 50. Wykonanie Programu zaprzepaściły właśnie organy władzy państwowej i samorządu lokalnego. Zamiast tworzenia odpowiednich warunków dla odrodzenia i rozwoju na Doniecczyźnie języka ukraińskiego jako państwowego, aktywnie trwa polityka rusyfikacyjna: prawie wszystkie rady rejonowe i miejskie podejmują na swoich sesjach antykonstytucyjne uchwały o państwowości rosyjskiego na swoich terytoriach. 27 marca 1994 roku Doniecka Rada Obwodowa przeprowadziła REFERENDUM, w którym należało odpowiedzieć na pytanie: „Czy zgadza się Pan/Pani z tym, aby na terytorium obwodu donieckiego językiem pracy, kancelarii i dokumentacji, a także edukacji i nauki był język rosyjski obok języka ukraińskiego?”. Także już po przyjęciu Konstytucji Ukrainy Doniecka Rada Obwodowa 21.03.1997 roku ponownie uchwaliła decyzję o państwowości języka rosyjskiego na terytorium obwodu, która została uchylona w 1998 roku na wniosek prokuratury obwodowej. I znów podczas wyborów Prezydenta Ukrainy w listopadzie 2004 roku podjęto taką samą decyzję (przewodniczący rady obwodowej w tamtym czasie Borys Kołesnikow, obecnie wicepremier Ukrainy), którą, przemyślawszy, sama rada obwodowa w grudniu 2004 uchyliła. I znów nowo wybrana Doniecka Rada Obwodowa na swojej pierwszej sesji 18 maja 2006 roku podejmuje decyzję „O stworzeniu warunków dla rozwoju języka rosyjskiego w obwodzie donieckim” (przewodniczący — Anatolij Blyzniuk, obecnie minister), którą zaskarżyła obwodowa „Proświta” w pozwie administracyjnym 23 maja 2006 roku i dopiero 30 września 2010 roku Wyższy Sąd Administracyjny potwierdził prawidłowość orzeczeń sądów pierwszej i drugiej instancji, którymi uchylono nielegalną, antykonstytucyjną decyzję Donieckiej Rady Obwodowej. A 16 sierpnia 2012 roku deputowani Donieckiej Rady Obwodowej, wybrani w 2010 roku, na nadzwyczajnej sesji zaimplementowali uchwaloną przez Radę Najwyższą Ukrainy ustawę językową autorstwa słynnych „filologów” Partii Regionów Kiwałowa (prawnika)—Kołesniczenki (agronoma) „O zasadach państwowej polityki językowej”, ogłaszając język byłego okupanta, rosyjski, jedynym(?!) językiem regionalnym na Doniecczyźnie. Chociaż działanie tej ustawy językowej rozciąga się na 18 języków, a na Doniecczyźnie są ukraińskie, greckie, tatarskie, niemieckie wioski, im chodziło głównie o „ochronę” tylko rosyjskiego, który teraz używany jest nie obok państwowego, jak w poprzedniej ustawie językowej, lecz zamiast niego. Oto taka realizacja Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych przez rządzącą Partię Regionów. Choć Doniecka Rada Obwodowa przez 21 lat niepodległości pracowała WYŁĄCZNIE w języku rosyjskim: strona internetowa rady, tabliczki na wszystkich gabinetach, wystrój przy wejściu, punkt kontrolny, dwie gazety rady obwodowej — wszystko to było sporządzane i drukowane tylko w języku rosyjskim wbrew ustawodawstwu i Konstytucji Ukrainy. Jednakże nie przeszkadzało to „przymusowo ukrainizowanym” deputowanym z Partii Regionów tworzyć sagę o przymusowej ukrainizacji Donbasu lub o gnębionych tutaj „ruskich”, opowiadać, jak „okrutnie gnębiony” i „strasznie prześladowany” jest ten język na Doniecczyźnie. Walka władzy przeciwko językowi ukraińskiemu doszła do absurdu, kiedy 20 maja 2008 roku Doniecka Rada Miejska swoją nielegalną decyzją zabroniła zwiększania w naszym regionie liczby szkół, klas i grup w przedszkolach z ukraińskim językiem nauczania i wychowania, chociaż od 1989 roku język ukraiński jest jedynym językiem państwowym na całym terytorium Ukrainy, a od 1996 roku ten jego status został zapisany w Konstytucji Ukrainy. Tę decyzję rada uchyliła na protest prokuratora. Oto w takich warunkach ciągłej agresywnej walki z językiem ukraińskim, pogardy i wyższości wobec tych, którzy są oddani ojczystemu językowi ukraińskiemu, braku ukraińskojęzycznego radia, telewizji, gazet, cerkwi, kina, prowadzenia festiwali, konkursów, imprez kulturalno-masowych w języku państwowym odbywa się ukraińskie odrodzenie. Władza na Doniecczyźnie robi wszystko, aby mieszkańcy regionu nie uwolnili się od rusyfikacji, nie zjednoczyli w jeden naród, nie zaprowadzili porządku na Ukrainie. Z wielkimi trudnościami 1 września 1990 roku w Doniecku otwarto dwie ukraińskojęzyczne placówki ogólnokształcące: szkołę nr 65 (od 7 stycznia 1990 roku do czerwca 1990 roku pracowała ona jako NIEDZIELNA w Donieckim Uniwersytecie Narodowym), podległą Ministerstwu Oświaty, oraz liceum przy ówczesnym Donieckim Uniwersytecie Państwowym. Z ogłoszeniem Niepodległości Ukrainy w 1991 roku nasz kraj uwolnił się nie tylko od 74-letniej polityki reżimu komunistycznego, ale także od ponad 300-letniego rosyjskiego panowania nad narodem ukraińskim. I już pierwszy spis ludności w niepodległej Ukrainie potwierdził wzrost w 2001 r. liczby Ukraińców (do 56,9%) na Doniecczyźnie i zmniejszenie liczby Rosjan (do 38,2%). A dalej paradoksy. Samodzielne państwo powinno stać się jedynym gwarantem wszechstronnego rozwoju narodu, jego ukraińskojęzycznych szkół, ukraińskojęzycznej prasy, cerkwi, rządu, organów porządku publicznego, placówek kultury itp. Ukraińska władza powinna rozpocząć pracę nad przerwaniem duchowej
Ciąg dalszy na str. 7
S. 7 · Originalseite ↗
Zakończenie. Początek na str. 3 okupacji Donbasu. W rzeczywistości wszystko robi się na odwrót. 1 września 2003 roku uczniów ukraińskojęzycznej szkoły nr 36 w Doniecku oraz ich rodziców witali przedstawiciele władz lokalnych, pracownicy systemu oświaty oraz… organów ścigania. Niestety, nie po to, by tradycyjnie życzyć dzieciom sukcesów w nauce, zdrowia i nowych osiągnięć. Zamiast tego przeprowadzono kolejną akcję starannie zaplanowanej operacji z zaangażowaniem wszystkich zasobów dostępnych samorządowi lokalnemu: żołnierze z sąsiedniej jednostki wojskowej pod kierownictwem dzielnicowego milicjanta i jego kolegów otrzymali rozkaz pilnego zwolnienia pomieszczeń szkoły do innych celów. Dzieciom i ich rodzicom, nauczycielom buntowniczej ukraińskojęzycznej szkoły, którzy mężnie stanęli do walki o przetrwanie rodzinnej placówki, zadano głęboką traumę moralno-psychologiczną i naocznie zademonstrowano cynizm oraz niekontrolowane samowolę władz lokalnych. Tak oto we wschodnim regionie Ukrainy władza na koszt państwa udoskonaliła technologie komunistów w zakresie dyskredytacji ukraińskiego odrodzenia narodowego, a „językowi państwowemu” wyznaczyła rolę „chochłackiego narzecza” na marginesie życia społecznego. Dzieci i dorośli przyszli, bo jako obywatele normalnego europejskiego państwa uwierzyli swojemu rządowi. Najpierw wicepremierowi Dmytrowi Tabacznykowi, który autorytatywnie zapewnił 246 delegatów i 77 wysokich gości VIII Światowego Kongresu Ukraińców z 28 krajów świata, że doniecka szkoła nr 36 będzie pracować. Potem premierowi Ukrainy Wiktorowi Janukowyczowi: 36-tki nie zamkną. Oszukali urzędnicy. Nie znaleźli rodzice wsparcia także w sądach, do których zwrócili się, aby obronić realizację konstytucyjnego prawa do nauki w języku państwowym w niepodległej Ukrainie! Donieccy działacze władzy tłumaczą likwidację szkoły nr 36 jedynie realizacją formułowego podejścia w kształtowaniu budżetu, co narusza ustawowe prawo podatników do otrzymania edukacji o równej wartości. W rzeczywistości główna przyczyna likwidacji 36-tej szkoły tkwi w tym, że rozwiała ona mit o „przymusowej ukrainizacji donieckich szkół”. Mieszkańcy naszego regionu — Rosjanie, Ukraińcy, Grecy, Azerowie i przedstawiciele innych narodowości — chętnie posyłali swoje dzieci do 36-tki, by uczyły się w języku ukraińskim. Czyż w Doniecku wolno, aby w ojczystym kraju zdobywać wykształcenie w języku ukraińskim? Ukraińskich obywateli dzisiaj nie zsyła się do GUŁAG-ów, nie rozstrzeliwuje w Sandarmochu, nie urządza się hołodomorów, a stosuje się inne, bardziej wyrafinowane metody. W rezultacie, według wyników spisu ludności z 2001 roku, liczba Ukraińców w Doniecku wynosiła 469 008 tys. osób. W porównaniu z poprzednim spisem z 1989 roku dane zwiększyły się o prawie 34,5 tys. osób (o 8%). Przy tym liczba Ukraińców, którzy uważają język ukraiński za ojczysty, w ciągu 12 lat zmniejszyła się prawie dwukrotnie. W 1989 roku — 189 635 tys. Ukraińców (43,6%) uznało język ukraiński za ojczysty, a w 2001 (kiedy ukraiński już od 10 lat funkcjonował jako państwowy) — tylko 108 004 osoby (23,0%). Według stanu na 1 września 2012 roku w Doniecku funkcjonowało 158 szkół, z których 18 było ukraińskojęzycznych, 70 — z dwoma językami nauczania (ukraińskim i rosyjskim). Pozostałe 70 szkół Doniecka do dziś pracuje w języku państwowym Federacji Rosyjskiej, w których ukraiński język państwowy wykłada się jako język mniejszości narodowej. Zatem to właśnie ukraińska władza państwowa kontynuuje bezlitosną polityczną rusyfikację i denacjonalizację. W języku ukraińskim uczy się tylko 28,3% uczniów. A 71,7% uczniów miasta Doniecka uczy się w języku rosyjskim. Tylko 26,5% pierwszoklasistów w Doniecku uczy się w języku ukraińskim. W obwodzie donieckim ogółem jest 1058 szkół ogólnokształcących. Język nauczania zmieniał się tu w ciągu ostatnich 5 lat następująco: 2008/2009: język ukraiński — 40,3%; język rosyjski — 59,7%; 2009/2010: język ukraiński — 43,3%; język rosyjski — 56,7%; 2010/2011: język ukraiński — 46,7%; język rosyjski — 53,3%; 2011/2012: język ukraiński — 48,4%; rosyjski — 51,6%; 2012/2013: język ukraiński — 50%; rosyjski — 50%. To znaczy, że dopiero w 2012 roku prawie wykonano Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego, który miał zostać wykonany w 2000 roku! Ale nawet te liczby, a mianowicie wzrost w ciągu 22 lat liczby dzieci uczących się w języku ukraińskim z 0 do 28,3% w Doniecku oraz z 2,3% do 50% w obwodzie, strasznie przestraszyły antyukraińską władzę kolonialną. I wtedy rządząca Partia Regionów na Donbasie opracowała program „optymalizacji” dopiero co odrodzonych ukraińskojęzycznych szkół: zlikwidowano odrodzone ukraińskojęzyczne szkoły nr 3, nr 27, nr 100 w Makiejewce, na których finansowanie brakowało zaledwie 1,8 mln hrywien rocznie, oraz nr 111 w Doniecku według tych samych formułowych obliczeń. Przy likwidacji tych szkół przez rady miejskie, tak jak w przypadku szkoły nr 36, uruchomiono cały aparat represyjny władzy: milicję, SBU, pełnomocników ds. rodziny, wydziały oświaty. Dzisiaj sprawy sądowe dotyczące obrony przed likwidacją tych szkół przez władze znajdują się w Wyższym Sądzie Administracyjnym Ukrainy! A w tym czasie na szkołę nr 34 w Jenakijewem, w której uczył się Prezydent Ukrainy, z budżetu państwa wydzielono 29 milionów hrywien! Oto takie formułowe podejście, oto takie równe prawa konstytucyjne i „brak” przywilejów. Żyjemy w sytuacji absurdu. Jeśli wcześniej język ukraiński zakazywała władza okupacyjna imperiów rosyjskiego, carskiego i bolszewickiego, to dzisiaj robi to Rząd Ukrainy, Rada Najwyższa, Prezydent, rady obwodowe i miejskie. Czyli mamy do czynienia z okupacją Ukrainy w ogóle, a Donbasu w szczególności, przez nieukraińską władzę państwową. A wyniki wraz z dojściem do władzy Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza i zainicjowanymi przez Partię Regionów wojnami językowymi nie kazały na siebie długo czekać: liczba pierwszoklasistów uczących się w języku ukraińskim zmniejszyła się z 55% według stanu na 1 września 2009 roku do 50,5% na 1 września 2012 roku. Chociaż według stanu na 1 września 2012 roku w języku ukraińskim w przedszkolach wychowuje się 74,8% dzieci. Zamiast przywrócić zniszczone prawa Ukraińców, którzy choć nie władają ukraińskim, chcą, aby ich dzieci bez walki i sądów w swoim państwie mogły swobodnie uczyć się w tym języku, i przestać masowo dyskryminować ukraińskich obywateli na Donbasie, ustawowo zatwierdza się jedyny państwowy język rosyjski o statusie regionalnego. A do uzasadnienia tego wykorzystuje się dane spisu ludności, w których utrwalono „osiągnięcia” carsko-bolszewickiej rusyfikacji na Donbasie z 1989 i 2001 roku, w rezultacie czego Donbas pod względem językowym stał się „wszechzwiązkowym krematorium”, a nie wydarzeniami z 1897 roku. Niestety, nie można liczyć na poprawę sytuacji, ponieważ do Rady Najwyższej Ukrainy weszli ci, którzy pałają nienawiścią do Ukrainy, do jej języka i kultury. Jak na przykład Mykoła Łewczenko, który przez 10 ostatnich lat zajmował stanowisko sekretarza Rady Miejskiej Doniecka i który walczy o jedyny język państwowy na Ukrainie — rosyjski. Tak więc konsekwentnie bronić utwierdzenia pełnowartościowego, europejskiego, zamożnego i sprawiedliwego społecznie państwa narodowego narodu ukraińskiego mieszkańcy Donbasu będą musieli sami za pomocą wieców, pikiet, sądów, prokuratury, oświadczeń, apeli do organizacji międzynarodowych. Efekt takiej pracy jest mały, ale jest.
Mimo wszystko rodzice uczniów ukraińskojęzycznej szkoły nr 111 w Doniecku zwyciężyli nad władzami urzędniczymi-likwidatorami w sądach pierwszej i drugiej instancji. Szkoła nr 111 kontynuuje swoją działalność, w odróżnieniu od szkół nr 36 w Doniecku oraz nr 3, 27, 100 w Makiejewce. Znikoma jest nadzieja na sprawiedliwe wyroki sądowe Wyższego Sądu Administracyjnego Ukrainy. Jeśli więc w naszym państwie trzeba mówić o ochronie i wsparciu jakiegoś języka, to przede wszystkim — ukraińskiego. Ponieważ skutki takiej sytuacji językowej są oczywiste. Młodzież wychowana w ukraińskich rodzinach, nawet w znienawidzonej przez ukrainofobów Zachodniej Ukrainie, wkraczając w dorosłe życie, zmuszona jest do rusyfikacji z powodu panowania w niepodległej Ukrainie rosyjskojęzycznego produktu informacyjnego — czy to w przestrzeni radiowo-telewizyjnej, czy w drukowanych mediach, na rynku książki i na rynku usług edukacyjnych, nie mówiąc już o sieciach informatycznych i Internecie. Faktycznie całkowicie rosyjskojęzyczne są sfery działalności zawodowej młodego Ukraińca, zwłaszcza te najbardziej atrakcyjne — biznes oraz branże naukowo-techniczne, produkcja przemysłowa i sfera usług oraz inne. A we wschodnich i południowych regionach Ukrainy skutkiem rosyjskiej sytuacji kulturowo-językowej jest to, że po ukończeniu ukraińskich szkół młodzież kontynuuje naukę w rosyjskojęzycznych szkołach zawodowych lub uczelniach wyższych. Przecież z 32 uczelni wyższych w obwodzie donieckim tylko w Donieckim Uniwersytecie Narodowym istnieją równoległe grupy ukraińskojęzyczne i rosyjskojęzyczne, które wprowadził usunięty przez obecną władzę rektor, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Wołodymyr Szewczenko. I młody człowiek, nawet urodzony i wychowany w patriotycznej ukraińskiej rodzinie, jest skazany w najlepszym razie na odczuwanie znacznego dyskomfortu psychicznego, a najczęściej — na wyrzeczenie się ojczystego języka ukraińskiego w rodzinnym ukraińskim państwie. To właśnie obserwujemy podczas spisów ludności w obwodzie donieckim. Język ukraiński, który był zakazany przez stulecia, przetrwał. I dzisiaj jest państwo, i jest jedyny język państwowy. Niech w ukraińskim państwie rozwijają się inne języki, okupacyjny rosyjski również, ale nie kosztem ukraińskiego. Marija OLIJNYK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
