Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

O NIEZAPOMNIANYM NAUCZYCIELU

Слово Просвіти, №52 за 2011 рік

Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Kiedy wspominam swoją studencką młodość, uniwersyteckich przyjaciół, wykładowców, przede mną staje Kijów lat 50.—60. ubiegłego wieku. Czysty, zielony, spokojny. To o tym Kijowie amerykański artysta Rockwell Kent powiedział, że po raz pierwszy widzi tak wielki park, pośrodku którego położone jest tak wielkie miasto. Wśród uniwersyteckich wykładowców było wiele wyrazistych osobowości, ale najdroższymi dla mnie stali się Andrij Biłecki i jego żona Tetiana Czernyszowa, którzy bardzo wiele zrobili dla ukształtowania mnie jako filologa i jako człowieka. Jesienią 1958 roku, kiedy byłem studentem trzeciego roku wydziału filologicznego uniwersytetu im. Szewczenki, u nas, oprócz języków angielskiego, francuskiego i niemieckiego, zapoczątkowano naukę nowogreckiego i rumuńskiego. Tetiana Czernyszowa na zebraniu roku tak entuzjastycznie opowiedziała o Grecji i o języku greckim, że uczyć się go zgłosiło się niemal pół roku. Była dość surowa selekcja, bo grupa miała składać się tylko z ośmiu osób. Miałem szczęście: znalazłem się w „greckiej” grupie. Od tamtej pory moje życie studenckie stało się ściśle związane z rodziną Biłeckich-Czernyszowych. Początkowo kontaktowaliśmy się tylko podczas wykładów i ćwiczeń. Andrij Ołeksandrowycz wykładał literaturę starogrecką i historię Grecji, Tetiana Mykołajiwna — język nowogrecki i literaturę. Tetiana była o jakieś dziesięć lat starsza od nas; szanowaliśmy ją, staraliśmy się spełniać jej dość surowe wymagania dotyczące nauki języka nowogreckiego, ceniliśmy wytrwałość, z jaką zmuszała nas do opanowania zawiłości greckiego akcentowania, wymowy i zwłaszcza pisowni (dość skomplikowanej). Ale nie baliśmy się. Z Andrijem Ołeksandrowyczem było trudniej. Był uznanym autorytetem w różnych dziedzinach językoznawstwa (i nie tylko językoznawstwa), kierownikiem katedry językoznawstwa ogólnego i filologii klasycznej. I o wiele starszym od nas. Oprócz wymienionych dyscyplin, które profesor czytał dla „Greków”, wykładał on dla całego roku językoznawstwo ogólne. Trzeba powiedzieć, że wśród studentów-filologów są przyszli literaturoznawcy i pisarze (takich jest zdecydowana większość) oraz przyszli językoznawcy (jest ich mniejszość). Głębokie i treściwe wykłady profesora Biłeckiego były dość skomplikowane pod względem sposobu wykładania, dlatego odbierali je w większości tylko „językoznawcy”. „Literaturoznawcy” odnosili się do tych wykładów w pewnym stopniu uprzedzeni. Wszystko to początkowo wywołało pewną nieufność do profesora, kiedy przyszedł uczyć nas literatury starogreckiej i historii Grecji (choć w naszej greckiej grupie prawie wszyscy byli „językoznawcami”). Im bliżej poznawaliśmy Andrija Ołeksandrowycza, tym bardziej zaczynaliśmy postrzegać go nie tylko jako erudytę, poliglotę, ale i jako człowieka. Oprócz zajęć na uniwersytecie, Tetiana Mykołajiwna starała się stworzyć nam atmosferę greckości, zapraszając do domu. Tam rozmawialiśmy w języku greckim, prowadziliśmy dyskusje o literaturze greckiej, o przekładach tekstów greckich na język ukraiński. Andrij Ołeksandrowycz pracował w swoim gabinecie, ale z czasem dołączał do nas. Początkowo byliśmy nieco skrępowani jego obecnością. Ale profesor coraz bardziej podbijał nas swoją wiedzą we wszystkich dziedzinach życia, a jednocześnie demokratycznością, dowcipem, zdolnością do wygłaszania i przyjmowania humoru, umiejętnością swobodnego, nienachalnego i prostego wyjaśniania skomplikowanych kwestii filologii (i nie tylko). Wtedy w dni świąteczne wykładowcy musieli chodzić po akademikach, sprawdzać, co robią studenci w czasie wolnym od wykładów i ćwiczeń. Jedni wykonywali te funkcje tak niezdarnie, że studenci starali się unikać spotkania z nimi; inni (do których należał też Andrij Ołeksandrowycz) zachowywali się delikatnie, z nimi przyjemnie było porozmawiać. Pewnego razu moi koledzy z roku poszli świętować rocznicę przewrotu październikowego w różnych towarzystwach. Ja tego dnia miałem minorowy nastrój, nigdzie nie poszedłem, siedziałem sam w pokoju w akademiku i przeglądałem zbiór tekstów z epoki bizantyjskiej. Natrafiłem na epos o życiu czworonożnych zwierząt i postanowiłem go przetłumaczyć. Tłumaczyło się ciężko, bo tekst był w języku średniogreckim. A my dopiero zaczęliśmy uczyć się nowogreckiego. Nagle ktoś zapukał do drzwi. Otworzyłem i do pokoju wszedł Andrij Ołeksandrowycz. Przywitał się, zapytał, dlaczego jestem sam, co czytam. Powiedziałem, że oto próbuję zgłębić tekst z pożyczonej z jego biblioteki książki, chcę go przetłumaczyć. Profesorowi bardzo się to spodobało, poświęcił mi dość dużo czasu, dał kilka cennych rad i w ten sposób skierował na ścieżkę translatorską. Z czasem „Bizantyjski epos zwierzęcy” ukazał się w „Wseswicie” z przedmową Andrija Ołeksandrowycza, a następnie także jako osobne wydanie w „Weselce”. Latem 1959 roku my, studenci grupy greckiej, na czele z Andrijem Biłeckim i Tetianą Czernyszową, pojechaliśmy na ekspedycję dialektologiczną do Greków-Rumejów nadazowskich, by badać ich gwary i folklor. Andrij Ołeksandrowycz nie tylko sprawował ogólne kierownictwo nad ekspedycją, ale brał też aktywny udział w zapisywaniu tekstów, w ich interpretacji i wyjaśnianiu. Był wesoły i towarzyski, bezpośredni podczas odpoczynku. Rozumiał żarty i sam potrafił żartować. Wiadomo, że w byłym Związku Radzieckim było wiele różnych problemów, w tym z artykułami spożywczymi: wszystko trzeba było „zdobywać”. Zapisywaliśmy twórczość ludową Rumejów w dwóch wsiach pod Mariupolem — Sartanie i Czermalyku (w tamtym czasie nazywano je po radziecku bezbarwnie — Prymorske i Zamożne; teraz, dzięki Bogu, przywrócono historyczne greckie nazwy). Pewnego razu Andrij Ołeksandrowycz zebrał się, by jechać do Mariupola (wtedy jeszcze Żdanowa) w sprawach ekspedycyjnych. Ja i jeszcze jeden uczestnik ekspedycji, mój kolega Wadym, zaproponowaliśmy, że pojedziemy razem z profesorem i „zdobędziemy” cukier, który nam się kończył. Tetiana Mykołajiwna nie bardzo chciała nas puszczać, bo wcześniej narozrabialiśmy: mieliśmy starcie z miejscowymi chłopakami o miejscowe dziewczyny. Andrij Ołeksandrowycz zaczął ją namawiać; w końcu powiedziała: „Jedźcie, ale nie ważcie się wplątać w coś jeszcze”. W drodze rozmawialiśmy na różne tematy. Ja wtedy przyuczałem Wadyma do języka ukraińskiego, który wcześniej miał w zasobie biernym. Po moim kolejnym przypomnieniu powiedział: „Wszystko, teraz będę rozmawiał tylko na języku ukraińskim!”. Słysząc to, Andrij Ołeksandrowycz zauważył: „Jeśli na języku ukraińskim, to to już nie jest język ukraiński, rozmawiać trzeba w języku ukraińskim”. I oto jesteśmy w Żdanowie. Profesor poszedł w swoich sprawach, a my stanęliśmy w kolejce po cukier. Trzeba było długo stać. Wadym miał aparat fotograficzny i postanowiliśmy sfotografować się nawzajem na tle długiej kolejki. Zauważywszy to, kobiety w kolejce o czymś szeptały, jedna z nich gdzieś poszła, a inne zaczęły głośno, tak żebyśmy usłyszeli, wykrzykiwać: „A u nas jest i cukier, i masło, i wszystko, co potrzebne!” „I kolejek u nas nie ma, to ludzie po prostu tak się zebrali i stoją!” Podczas gdy słuchaliśmy tych patriotycznych gadanin, pani, która gdzieś zniknęła, przyprowadziła milicjanta. Podszedł do nas, zasalutował, zapytał, czyj to aparat, i powiedział do właściciela: „Prajdiomtie!”. Poszli z Wadymem. Stoję dalej w kolejce, kiedy widzę — idzie Andrij Ołeksandrowycz. Pyta, gdzie Wadym? Odpowiadam: „Zabrali go na milicję”. Myślę, profesor zaraz powie: „Nie możecie nie wpakować się w coś! Co wy narobiliście?”. Zamiast tego usłyszałem od profesora: „No cóż, pójdziemy ratować”. Okazało się, że damy w kolejce wzięły nas za amerykańskich szpiegów, którzy chcą oczernić szczęśliwy radziecki kraj, gdzie rzekomo całą żywność trzeba zdobywać w kolejce. W końcu milicjant nas wypuścił, radząc ostrożniej wybierać obiekty do fotografowania, bo Żdanow, jakoby, to otwarty port. Później nagraliśmy na taśmę dowcipny reportaż „O czujności mariupolskich niewiast, albo O tym, jak zdobywaliśmy cukier”. Andrij Ołeksandrowycz brał czynny udział w tworzeniu i udźwiękowieniu tego reportażu. Następstwem moich badań ekspedycyjnych był artykuł „Odmiana rzeczowników w gwarze sartańsko-czermalickiej dialektu rumejskiego języka nowogreckiego”. Przygotowując go do druku, powiedziałem Andrijowi Ołeksandrowyczowi, że nazwę go właśnie tak, choć wsie nazywały się Prymorske i Zamożne. Profesor zgodził się: „Słusznie. Nie nazwiesz przecież tej gwary prymorsko-zamożną!”. Studiując język nowogrecki, zauważyłem w nim wiele wspólnego z ukraińskim w dziedzinie semantyki leksykalnej, składni i frazeologii, i postanowiłem wybrać te zjawiska jako materiał do swojej pracy dyplomowej. Konsultowałem się ze swoimi wykładowcami-hellenistami. Andrij Ołeksandrowycz bardzo pomógł mi w określeniu struktury i treści pracy, która później została opublikowana pod tytułem „O leksykalnych i frazeologicznych paralelizmach w językach nowogreckim i ukraińskim”. Jeszcze w latach studenckich przygotowywaliśmy tłumaczenia dosłowne utworów Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Franki po to, aby greccy poeci we własnych wersjach artystycznych zapoznali z nimi czytelników swojej ojczyzny. Andrij Ołeksandrowycz nie tylko kierował tą pracą, ale i sam tłumaczył. Jak dziś widzę napisane jego wzorowym kaligraficznym pismem tłumaczenie dosłowne sceny dramatycznej Łesi Ukrainki „Ifigenia w Taurydzie”. greckich autorów, w szczególności fragmenty „Odysei” opublikowano w chrestomatii literatury antycznej, która wyszła w 1938 roku i była wznowiona w roku 1968. Chrestomatię ułożył ojciec profesora, akademik Ołeksandr Biłecki. W 1986 roku ujrzała świat „Historia w dziewięciu księgach” Herodota w ukraińskim tłumaczeniu i z niedoścignionymi komentarzami Andrija Ołeksandrowycza. Profesor Biłecki był redaktorem i autorem przedmów do wielu tłumaczeń utworów dawnej i nowogreckiej literatury. Z jego artykułem wstępnym i przypisami w 1978 roku wyszła „Iliada” Homera w tłumaczeniu Borysa Tena. W tym artykule A. Biłecki między innymi pisze: „Kiedy więc osiedlił się Homer na Ukrainie? Na terytorium współczesnej Ukrainy „Iliadę” Homera recytowano z pamięci już w pierwszym wieku n. e. Okrutny despota na tronie wielkiego państwa antycznego świata rzymski cesarz Domicjan (81—96 rr. n. e.) bezlitośnie prześladował chrześcijan, żydów i filozofów. Jego niełaska rozciągnęła się i na błyskotliwego stylistę swoich czasów Diona Kokkejosa, który za swoją elokwencję otrzymał od współczesnych zaszczytny przydomek Chrysostomos, co można przetłumaczyć w naszym języku jako Złotousty. Został wygnany z Rzymu na daleki północny wschód imperium i wśród innych krajów przyszło mu przebywać na północnym wybrzeżu Morza Czarnego i w szczególności w mieście Olbii… Chrysostomos był zdumiony w szczególności tym, że olbiopolici wysoko cenili Homera jako twórcę „Iliady” i bezbłędnie cytowali z pamięci jego utwór”. Ten egzemplarz „Iliady” (jak i niemało innych wydań, do których był przychylny Andrij Ołeksandrowycz) mam z jego dedykacją. Kiedy na zamówienie wydawnictwa „Dnipro” przetłumaczyłem powieść znanego greckiego pisarza Stratisa Myriwilisa „Życie w grobie”, to w 1991 roku wyszła ona z przedmową A. Biłeckiego. Przedmowa profesora zdobi również „Słownik mitologii antycznej” (autorzy Iwan Kozowyk i Ołeksandr Ponomariw), który doczekał się trzech wydań — 1985, 1989, 2006. Człowiek szerokich horyzontów naukowych, znawca wielu języków, autor głębokich prac naukowych i artykułów encyklopedycznych, znany u siebie w ojczyźnie i daleko poza jej granicami Andrij Ołeksandrowycz Biłecki nie był należycie oceniony i godnie uhonorowany przez władze Radzieckiej Ukrainy, choć pracował w jej najbardziej prestiżowym uniwersytecie prawie czterdzieści lat. Wychował kilka pokoleń studentów, którzy pracują teraz na niwie ukraińskiej kultury i duchowości. Dla nas był, jest i pozostanie na zawsze Nauczycielem przez duże „N”. W tym roku minęło 100 lat od narodzin człowieka encyklopedycznej wiedzy, naukowca, który pracował w dziedzinie filologii, hellenistyki, historii, archeologii, epigrafiki, paleografii Andrija Ołeksandrowycza BIŁECKIEGO. W Kijowskim Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki odbyła się międzynarodowa konferencja poświęcona tej dacie. Drukujemy wspomnienia jednego z uczniów profesora A. Biłeckiego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn