Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 8Originalseite ↗

Borys OLEKSANDRIW-HRYBIŃSKI (1921—1979) Radość w żalu, ciepło w smutku

Слово Просвіти, №52 за 2012 рік

Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI …Jest radość i w żalu. I w smutku jest ciepło ludzkiego serca. B. Oleksandriw-Hrybiński to liryk bez pretensji do oryginalności. Formalnie i intonacyjnie niewymyślny. Wśród nauczycieli, których wpływ daje się zauważyć — Rylski, Sosiura, Płużnyk. Tym, kim byliśmy i kim jesteśmy dzisiaj — jutro nie będziemy nigdy! Owidiusz Czas Dzień zgasł w oparach zmierzchu. Wpadła w morze kropla. Cisza. W niebycie kosmicznego zjednoczenia Ty jedna — jedna — jedna — jedna… Ty jedna, człowieku. I smutny Krąg — i dusz odwieczny ból. Cicho wieje wiatr przemijający Jasnookim nam, co przeminą… * * * Chodzi jesień po ługu… P. Tyczyna Wszystko to przyjdzie szybciej, niż się zdaje. Odjaśnieje, osypie się dzień. Smutno promień ukośny odbije się Na brunatnej korze czereśni; Pozłotą pryśnie po polu Na jesienne pociemniałe tło I zgaśnie. I wyraźnie do bólu Poczujesz, że wszystko odeszło; Poezji Oleksandriwa właściwy jest rozumny liryzm. Liryzm powściągliwy, podległy rozumowi. W odróżnieniu od żywiołowego, spontanicznego, impulsywnego. Tracąc coś na bezwzględnej szczerości, poeta kompensuje straty stosowną miarą jej ujawnienia, co ratuje wiersz od infantylności, braku smaku, nadmiaru słów. Ten przejaw samoorganizacji, podporządkowanie uczuć pewnemu nadzorowi, który sprowadza do minimum ryzyko rozminięcia się ze zdrowym rozsądkiem, odróżnia lirykę Oleksandriwa od liryki Sosiury. To poeta języka autologicznego, u którego próżno szukać niespodziewanych tropów, rzadkich metafor czy obrazów. Jego możliwości wyrazowe są skromne w tym sensie, że w żadnej mierze nie pretendują do odchylenia od normy. W tej poezji brak czarujących nieprawidłowości, które nierzadko pracują na reputację poetów. Jak, na przykład, pointa u Płużnyka. I ta jesień, nieproszona, wczesna, Ta żałosna przyciszoność rzek — Niby widmowe łodzie nadziei, Co zachwiały się — i znikły na wieki… 10. 10.1969 Znalezisko Ciało księcia spróchniało dawno, Ale kości w rudym sarkofagu I w glazurowanym dzbanie wino Pozostały. Ulegać pragnieniu Martwy książę już, oczywiście, nie mógł, Ale dzban położono — z hełmem, I wołowy posrebrzany róg, Co w bitwach rozbrzmiewał gromem. Czy nad nim szlochała żona Czy córka, czy kochanka — nie wiedzieć. Ale rycerzy ciemna ściana Okuci w kolczugi stanęła na straży. “Już z tobą nam, książę, nie iść W wyprawy, w boje zbrojne…” I jarzyły się pod słońcem tarcze W nietkniętych traw kołysaniu. Błysnęły włócznie na tratwach, Tasaki zagrzmiały żelaznie… Podnieśli na śniadych rękach I na urwisko wstąpili groźnie. Ciało księcia spróchniało dawno, Ale kości zostały do dzisiaj. I stare pociemniałe wino W kamiennej rudej trumnie. Czarna smuga między łukami brwi, Niby zapis — o sieczy szalonej. Kim on był? Zapytajcie borów, Zapytajcie wiatrów Borystenu… 1.06.1974 Petrarka (1304—1374) On przeżył ją o całe dwadzieścia siedem, O dwadzieścia siedem smutkiem krytych lat. I w samotności, w zaciszu niemym, On słyszał echo jej ostatnich kroków Po awiniońskich płytach kamiennych, Rozdzwonienie słów, małe urywki zdań, I w świątyni, między ukwieconymi świętymi, B. Oleksandriw (Hrybiński — to jego autonim) — poeta poprawny. Otwarty, jasny, czysto mówiący, bez fonicznych “zaciemnień” (zbiegu spółgłosek), co zauważył I. Kaczuriwski. Wiersze jego dobrze czytać na głos. Są szczere i melodyjne, dziesiątki tekstów poety stały się pieśniami. Pieśni te u nas są nieznane, jak mało znana jest też poezja Oleksandriwa, ponieważ on jest z emigracji politycznej, wyemigrował w latach II wojny światowej. Śpiewnością jego tekstów zachwycał się J. Klen. Liryzm, władanie wierszem, kulturę języka odnotował J. Szewelow. Wypominał za mechaniczność melodyjności, automatyczne używanie trójsylabowych miar, zwłaszcza anapestu, wąskość tematyczną i formalną. Zarzuty rezonalne: poetyka Oleksandriwa znaczona pewną inercyjnością. Nie jest rezonalny zarzut — jakoby on, Oleksandriw, nie władał sztuką rozrywania frazy. Gdyby on nią władał, ukraińska poezja miałaby innego poetę. I ten poeta raczej nie zainteresowałby kompozytorów. Poezję Oleksandriwa Szewelow zaadresował czytelnikowi “przeciętnej inteligencji”. Podsumował: “Przyszłość Oleksandriwa jako poety zależy od tego, czy zdołał wyjść poza granice tego wąskiego kręgu, w którym jego poezja przebywa, czy zdoła on Drżące słowa próśb i sprzeciwów. Kanon. Prawo. Zakazana granica. Trwożny sen w wczesnym świcie… O czarująca, jedyna i obca, Dla mnie ty — jedyna w całym świecie! Jedna, jedna… oświetlonym czołem, Oczami, głosem, postawą — na zawsze! On tak i umarł w sutannie, za stołem, Na książkę wierszy głowę położywszy. Lipiec, 1974 Na buddyjskim cmentarzu Dwaj Japończycy stali, wziąwszy się za ręce, i płakali Nad otwartą jamą. Ktoś u Japończyków umarł. Dzień był dziwnie prosty. Gdzieś nad gałęziami wrony krakały, Podszedł starzec i, wzdychając, łzy otarł. I w wyobraźni wypłynęły: Kamakura, Kioto, kimono, Lotnicy-kamikadze, co znali i sławę, i grozę, Nie roniąc łez… Coś kapłan czytał monotonnie. Dzień był dziwnie prosty. I Japończycy stali we łzach. 1973 Pożegnanie z księciem (Na śmierć Jewhena Małaniuka, 16 lutego 1968 r.) Odarła się nić. Zatrzymało się serce kozackie. Tylko chmury i błękit. I ta sama gorzka obczyzna. A za milami mil, tam, gdzie step wichrami płacze, Nabrzmiewa ziemia. Zaczyna się wczesna wiosna. I grzmi dal. Otrząsa się z lodu Synucha, Wyrywa się w step, gdzie legendy i scytyjskie bogi. Przypływa z wysokości, z nieznanych granic widnokręgu, Niepokonany cień, by na rodzime położyć się brzegi… znaleźć swoje, niepowtarzalnie swoje oblicze”. Poza uwagą pozostała kultura tego, według samocharakterystyki, czystego serca, skłonnego do elegijności i zadumy. Przeczuwając zarzuty o pesymizm, Oleksandriw przypominał prawdopodobnym oponentom: wszystkie wybitne dzieła sztuki w planie światopoglądowym są pesymistyczne. I zauważył, że byłby “bardziej zaniepokojony”, gdyby go oskarżono o nieszczerość. Rzecz jasna, znał formułę Płużnyka: “Być szczerym — nie wszystkim się uda”, i — zdołał. Zwłaszcza w liryce intymnej, gdzie jego zdyscyplinowana szczerość odbiła się najwyraźniej. Dni, ognie, przejścia, pochody, wyjścia, Słońcojarne pożary — i serce poety, bojownika. Z podniesionym czołem, niby książę, on przechodził niepogody Z piórem i mieczem — nieugięcie twardy do końca. Zakończyła się droga. Niby pieśń — surowa i sławna. Odpływa poeta — zostawia chwałę i chulę. I zatęskni, zapłacze za nim Jarosławna, Ukraina zapłacze na dawnym kozackim wale. Pamięci T. Osmaczki Przyjdź… jestem samotny… nie słyszałem tego lata ani kukułki, ani słowika, i moje serce ma krzywdę do kogoś wielkiego, na którego nie ma ani sądu, ani sprawiedliwości… Przyjdź! …Wiem, że jesteś potężniejsza od mojego wielkiego krzywdziciela: dźwięki twojego głosu zmuszą zaszumieć moją duszę wszystkimi przelewami pieśni wszystkich ptaków ze wszystkich ogrodów wiosennej Ukrainy… T. Osmaczka Grób Todosia Osmaczki, w odróżnieniu od innych grobów obok niego, jest całkowicie zaniedbany, zachwaszczony… Z listu Ten szary płaszcz. I kapelusz. I bujne brwi. Czoła jasnego linia kręta. Tak, to Todos… Gardłowy śpiew mowy, I sarkastycznie złożone usta. Jakiż on inny, niezgłębiony! Wszystko niby tak — i niby wszystko nie tak. Poeta, nędzarz. Bezdomny i szalony, Co po światach błądził, jak wilkołak. I nie było nigdzie mu spokoju. Cały biały świat wydawał się czarnym snem. I oto teraz — ten kamień nad tobą, Nad grobowcem, co pokrył się chwastem. „Nikt, nikt nie będzie nas żałował, Gdy skrzydłem owieje nas ciemność…” Cóż, chwast. On też — niby kwiaty, Gdy niczego innego nie ma.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn