Seite · S. 10Originalseite ↗
Wołodymyr Wojt: „Nie niszczmy bandury show-biznesem”
Слово Просвіти, №52 за 2012 рік
Naszym gościem jest zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Wojt, laureat międzynarodowych konkursów jako bandurzysta i kompozytor. Z solowymi koncertami odwiedził Litwę, Niemcy, Polskę, Turcję, Izrael, USA, Kanadę. Pan Wołodymyr uważa, że bandura stworzona jest dla ukraińskiej pieśni i są jej przeciwwskazane konstrukcyjne innowacje, tym bardziej, że odmian bandur jest bardzo wiele. — Panie Wołodymyrze, po co stworzono bandurę? Co powinno się na niej grać? — Bandura stworzona jest dla ukraińskiej pieśni. Wprawdzie istnieją rozbieżności. Powiedzmy, katedra instrumentów ludowych kijowskiego konserwatorium od dawna odrzucała dorobek wykonawstwa ludowego. Głównym celem jest czysto instrumentalna gra, która odgradzała instrument od ukraińskiego słowa. — A co oznaczało pojęcie „bandurzysta” 50 lat temu? — Powiedzmy, Wołodymyr Kabaczok, uczeń Hnata Chotkewycza, założyciel Połtawskiej Kapeli Bandurzystów, jednoznacznie nie odpowiada na to pytanie. W swojej książce o grze na bandurze, wydanej w 1958 roku, pisze: „Gra na bandurze towarzyszy śpiewowi samego bandurzysty, dlatego dość trudno powiedzieć, kim jest bandurzysta: czy to muzyk, który gra na bandurze i śpiewa, czy to śpiewak, który sam sobie akompaniuje. Wiekowa historyczna tradycja kobzarskiej sztuki połączyła w naszym wyobrażeniu pojęcie bandurzysty-śpiewaka i bandurzysty-instrumentalisty w jedną nierozerwalną całość”. Kluczowe słowa to „śpiew” i „gra”. Unikalną formą wykonawstwa na bandurze jest kapela bandurzystów, gatunek, który przez swoją wieloletnią historię stał się twórcą tradycji chóralnych. Wykonawcy w kapeli bandurzystów są jednocześnie chórzystami i orkiestrantami, a podejście, w którym przeważa jedno skrzydło (chóralne lub instrumentalne), jest skazane na utratę gatunkowości. Ukraiński Ludowy Chór imienia H. Werowki to również w dużej mierze bandurowy ośrodek Ukrainy. Kiedy w 1943 roku w Charkowie założono Państwowy Ukraiński Ludowy Chór, w jego skład w całości wlała się Myrhorodzka Kapela Bandurzystów. Zatem kolektyw imienia Werowki kojarzony był jako chór, któremu towarzyszą bandury. Wszystko. Żadnych bajanów, żadnych cymbałów, niczego. Dlatego tradycja bandury w chórze ludowym była utrzymana jak dobre wino czy koniak. Wiadomo, że ukraińska pieśń z żadnym innym instrumentem nie brzmi tak dobrze, jak z bandurą. Dowodem na to jest pragnienie śpiewania przy akompaniamencie czy to kapeli bandurzystów, czy to chóru ludowego, orkiestry instrumentów ludowych, czy po prostu z bandurzystą, najwybitniejszych śpiewaków przeszłości i współczesności. Dmytro Hnatiuk, na przykład, prosił ojca, by akompaniował mu do pieśni na koncercie… Można także wspomnieć Iwana Kozłowskiego, Borysa Hmyrię, Mychajła Hryszkę, Andrija Kikotia, Petra Bilynyka, Mykołę Kondratiuka, Dianę Petrynenko, Iwana Patorżynskiego, Anatolija Koczerhę, Anatolija Sołowjanenkę, Marię Stefiuk oraz wielu innych. — Na jakie ryzyka, wyzwania jest Pan gotów jako bandurzysta? — Dla mnie najważniejsze jest, by nie mylić kultury z show-biznesem, w tym tkwi nasza największa katastrofa. Oto przykład. Na kolejne tele-show przychodzi człowiek, który rzekomo jest znanym muzykiem. Nie opowiada o kulturze, sztuce, o czymś ważnym. Artysta występuje jako ekspert w dziedzinie barszczów: „Tutaj czuję pomidorki, dużo soli. A to pewnie Niemiec robił, bo bardzo starannie wszystko pokrojone. Hm… ten pachnie piecem, babcia na pewno gotowała…”. W rezultacie wychodzi tania rozrywkowa zupa. Rozumiem, kiedy na taką audycję przychodzi produkt show-biznesowy, powiedzmy, Witalij Kozłowski. Rozpoznają go bez pieśni, po „twarzy”, która miga na ekranach telewizorów. Kozłowski nie opowiada o swojej twórczości, on próbuje potraw i wypowiada się na ten temat. A przedstawiciela kultury w sferach show-biznesowych zazwyczaj nie rozpoznają, dlatego w telewizji bierze instrument, żeby go przynajmniej z nim kojarzono. Wszystko to jest upokarzające i jeśli artysta paple o barszczykach, to już całkowita profanacja kultury. Największa bieda w tym, że my, bandurzyści, bardzo chcieliśmy przebić się do show-biznesu i tym niszczymy bandurę. Kiedyś występowała grupa „Szpylasti kobzari” w „Chwilinie sławy” w Moskwie. Ołeksandr Maslakow zapytał: „Do jakiej granicy można zgrywać głupka, trzymając w rękach bandurę?”. Powiedział niby żartem, ale tak naprawdę kryje się za tym głęboki ból. Jednak i Rosja potrzebuje błaznów, którzy zabawiają za pomocą ukraińskich symboli narodowych. Obecnie sytuacja jest taka, że ludzie są gotowi z bandurą robić cokolwiek. Półnagie dziewczyny we francuskim kabarecie coś grają na bandurze, tańczą wokół niej (jest filmik). Boli mnie, kiedy bandurę wykorzystuje się w jakichś akcjach PR-owych, a one, wydaje się, zajmują obecnie 95% tego, co dzieje się w przestrzeni artystycznej. To, niestety, można obserwować także w muzyce autentycznej. — Ile autentyczności jest w branży bandurowej? — Wśród autentycznych bandurzystów są wybitni przedstawiciele, oddani sprawie. Ale i oni podzielili się na pewne klany, które są przywiązane do miast. To Kijów, Charków, Lwów. Wprawdzie i w Kijowie jest jakaś rozdrobnienie. Ostatecznie można wskazać dwie wielkie tendencje z wieloma odchyleniami, zależnymi od osobistych poglądów lidera tego czy innego ośrodka. Jedni starają się trzymać jak najbliżej tradycji wykonawstwa ludowego. Drudzy pragną realizować się dla zabezpieczenia materialnego. Jedni wytwarzają bandury, które odpowiadają standardom ludowych, uczą się repertuaru drogą ustną itd. Drudzy używają dużych (pod względem rozmiaru) instrumentów, metalowych części dla głośniejszego, potężniejszego dźwięku, śpiewają ustawionymi głosami, stosują teatralne ruchy, które przyciągają uwagę publiczności, używają plastikowych paznokci, elektronicznych stroików, uczą się repertuaru z nut itd. A są wykonawcy, którzy łączą te dwie tendencje. I przy okazji nie zapominają szkalować ludzi, którzy grają na bandurze wzoru Iwana Sklara, twierdząc: „To bandura sowietikus”. Zatem pytań jest wiele, nie można ich rozpatrywać jednoznacznie, ponieważ prawda jest tu, tu i tu. I tak samo nieprawda jest obecna. Potrzebna jest rozwaga, trzeźwe spojrzenie na przeszłość.
— Zatem, nie zobaczymy Pana w popowej, błyszczącej otoczce? — Próby zaprezentowania się były, ale nie w aż tak popowej otoczce. Za młodu również chciałem wskoczyć na najwyższy stopień, zwłaszcza popularności. I później były próby. Jakoś zadzwonił Milosz Jelić (uczyłyśmy się razem w konserwatorium), klawiszowiec i aranżer zespołu „Okean Elzy”. Mówi: „Teraz nagrywamy piosenkę, potrzebna jest bandura. Zagrasz nam?”. Następnego dnia spotkaliśmy się w studiu, nagraliśmy piosenkę „Weseli, brate, czasy nastaly”. Zdobyła ona niezwykłą popularność, chociaż ją zakazywano, zdejmowano z anteny. To był projekt społeczny „Okeanu Elzy”, dlatego moje nazwisko nie figurowało. Najciekawsze jest to, że producent i chłopaki doskonale rozumieli, czego chcą — tradycyjnego brzmienia tego instrumentu, który w szczególności otulał głos Wakarczuka. Żadnych pseudogitarowych riffów na bandurze czy konceptualnych improwizacji. Próbowałem grać i rocka, i jazz, który kojarzy się z muzyką intelektualną. Czasami banduryści zaczynają spekulować na tym: powiedzmy, gram jazz, więc jestem poważnym muzykiem! Ale, powtórzę się, bandura, moim zdaniem, stworzona jest do pieśni ludowej, właśnie pieśni. Dla mnie wymowna jest twórczość Hnata Chotkewycza i jego ucznia Leonida Hajdamaki. Całkowicie zniszczone, zatarte imię, jakby nie było człowieka. Dopiero niedawno to imię powróciło z zapomnienia, bo bandurzysta Wiktor Miszałow napisał dysertację, obronił w Charkowie. Chodzi o odrodzenie wykonawstwa na bandurze charkowskiej, za którą, właściwie, Chotkewycza rozstrzelano. L. Hajdamaka, pierwszy w historii ukraińskiej muzyki bandurzysta z wyższym wykształceniem profilowym, profesjonalny wykonawca, pedagog. Człowiek, który po Chotkewyczu wniósł znaczący wkład w rozwój sztuki bandurowej. L. Hajdamaka błyskotliwie grał instrumentalnie, ale wybitnych warunków głosowych nie miał, dlatego Chotkewycz stworzył dla niego melodeklamacje, podkreślając nierozerwalność ukraińskiego słowa i bandury. — Nie jest Pan tylko orkiestrantem, ma Pan numery solowe, gra Pan w trio. A za tym idzie określony repertuar, aranżacje. — Początkowo grałem solo z orkiestrą. Lecz do zespołu przyszli absolwenci kijowskiego konserwatorium — Tymofij Starenkow i Ołeksandr Mykoluk. I stworzyliśmy trio, jak to mówią, pod konkretny projekt, dni szewczenkowskie. — Kto w tej sprawie gra pierwsze skrzypce? — Ponieważ jestem koncertmistrzem grupy bandur, dlatego pierwszeństwo nawet nie było dyskutowane. Daną nam swobodę wyboru w kwestii repertuaru, wspierają nas, za co jestem wdzięczny kierownictwu. Chce się jak najwięcej zrobić, spróbować połączyć bandury kijowskie i charkowskie, tradycyjne instrumenty, w pewien sposób ograć wszystko. Chłopaki są utalentowani, dlatego współpracujemy twórczo. Ale jeden problem mimo wszystko istnieje. Jesteśmy bardzo zależni od producentów instrumentów. Czernihowska fabryka instrumentów muzycznych już nie pracuje. W każdym razie głównym producentem był… Iwan Sklar, on stworzył model instrumentu, którego używamy. Sklar — pierwszy kierownik grupy orkiestrowej w chórze imienia Werykiwskiego, i nie ma chęci przejść na bandury Lwowskiej fabryki, choćby nie wiem jak wspaniałe były. Nasze instrumenty wymagają odnowienia, renowacji. — Muzyczna wizytówka waszego trio? — Bardzo trudne pytanie o repertuar. Utworów jest mało, a te, które były zaaranżowane na trzy bandury, musieliśmy zaadaptować pod nasz zespół. Zaczęliśmy od fantazji „Nic jaka misiaczna” Ihora Marczenki. To też zapomniane imię. Utalentowany Ihor Sawycz Marczenko kierował orkiestrą bajanistów w konserwatorium, pisał wiele aranżacji dla orkiestry radiowej, którą kierował Andrij Bobyr. Zwróciłem się do swoich przyjaciół za granicą: w Kanadzie, USA, Argentynie, otrzymałem utwory Hryhorija Kytastego, przeznaczone dla nieco innego tembru — bandur charkowskich roboty Ołeksandra Honczarenki. Są one niezwykle efektowne w tych utworach. Trochę przegrywamy w brzmieniu właśnie w tych sztukach, a to skłania do szukania własnego repertuaru. Staramy się grać utwory Chotkewycza. Dla nas napisała sztukę „Strumoczky” młoda kompozytorka z Niżyna Ołena Spilioti. Utwór nowoczesny, o bardzo przyjemnym brzmieniu. Rozmawiał Wołodymyr KOSKIN
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
