Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 10Originalseite ↗

NAZYWANO GO „PROROKIEM EPOKI ATOMOWEJ”

Слово Просвіти, №67 за 2000 рік

Wołodymyr Wernadski to jedna z najwybitniejszych postaci w świecie nauki XX wieku, uczony-humanista o poziomie i zasięgu tytanów myśli epoki Odrodzenia. Jego odkrycia naukowe to, bez przesady, wizja przyszłości. Dlatego słusznie i zgodnie z prawdą akademika Wernadskiego uważa się za człowieka XXI wieku, a jego opracowania naukowe – za fundament nauki przyszłości, nauki trzeciego tysiąclecia... W intelektualnym arsenale każdego narodu są ludzie-samorodki, którzy, najwyraźniej przejmując jeszcze na poziomie genetycznym doświadczenie wypracowane przez całą ludzkość, stawali się nie tylko najwybitniejszymi uczonymi-światłami swoich czasów, ale także fundatorami nowych kierunków i całych gałęzi nauki, czyli o dziesięciolecia (a nawet stulecia) wyprzedzali teraźniejszość, w której byli zwiastunami przyszłości. Do tej kohorty uczonych-encyklopedystów, wybitnych intelektualistów-humanistów i w najszerszym rozumieniu filozofów-myślicieli najwyższego, nieziemskiego lotu, należy także jeden z najgodniejszych synów narodu ukraińskiego Wołodymyr Iwanowycz Wernadski. Słowo fundator, czyli założyciel, do imienia tego wielkiego człowieka o doprawdy tytanicznych osiągnięciach i nieogarnionych zainteresowaniach naukowych można bezbłędnie dodawać wielokrotnie: gruntowność jego opracowań, teoretyczna przewidywalność i dalekowzroczność, potwierdzona z czasem praktyką, wartość odkryć i skrupulatność ich uzasadnień stały się fundamentalnymi podwalinami takich nowych nauk, jak geochemia, biochemia, kosmologia w szerokim rozumieniu tego słowa, fundamentem rozwoju nauk o noosferze i biosferze... Idee Wołodymyra Wernadskiego legły u podstaw nowych kierunków rozwoju geologii w ogóle, a w szczególności mineralogii, petrografii, krystalografii, hydrologii i hydrogeologii, a także biologii, geografii, gleboznawstwa, radiologii, ekologii... Do kręgu zainteresowań uczonego wchodziły także zjawiska związane z radioaktywnością; wysunął szereg teoretycznych założeń z zakresu geochemii pierwiastków rzadkich i rozproszonych, poszukiwań minerałów radioaktywnych, nakreślił znaczenie i rolę żywych organizmów w procesach geochemicznych; jego opracowania legły u podstaw metodologii określania bezwzględnego wieku skał. Historia, metodologia, organizacja nauki, problemy etyki naukowej — to jeszcze jeden akcent w wykazie naukowych i po prostu ludzkich zainteresowań uczonego. Miarą odpowiedzialności przed społeczeństwem powinny być, jego zdaniem, przepełnione wszystkie czyny i wyniki działań naukowych mężów nauki: «Uczeni nie powinni zamykać oczu na możliwe konsekwencje ich pracy naukowej, postępu naukowego. Muszą czuć się odpowiedzialni za wszystkie skutki swoich odkryć. Muszą powiązać swoją pracę z lepszą organizacją całej ludzkości». Jak aktualnie brzmią te słowa-przestrogi człowieka, którego nazywano «prorokiem wieku atomowego», w naszym doprawdy atomowym, z już gorzkim doświadczeniem «czarnobylskim» wieku. Miejsce i rola człowieka w układzie współrzędnych świata i Wszechświata — te problemy od stuleci nurtowały zarówno uczonych-przyrodników, jak i teologów oraz przedstawicieli innych — w większości okołookultystycznych nauk. A jednak tak spójnej nauki, która wyprzedziła myśl naukową o całe stulecia, przed pojawieniem się opracowań uczonego nie było, a stała się nią nauka Wernadskiego o biosferze (termin wprowadził do obiegu naukowego w 1875 roku austriacki geolog E. Suess) oraz doprawdy rewolucyjna nauka o noosferze. W wąskim znaczeniu naukowym chodzi o powłokę kuli ziemskiej, w granicach której zachodzi interakcja przyrody i społeczeństwa ludzkiego. Temat ten był opracowywany w szczególności przez filozofa-bergsonistę i matematyka E. Le Roya oraz wybitnego geologa i paleontologa P. Teilharda de Chardin. (Niektórzy uczeni, w szczególności M. Hołubec, rozpatrują noosferę jako biosferę na nowym etapie jej rozwoju.) Różnica i postępowość, rewolucyjność nauki Wernadskiego polega przede wszystkim na tym, że do czasu opanowania natury atomu i jego głębi człowiek był rozpatrywany jako niemal ślepa zabawka w rękach przyrody z punktu widzenia naturalisty lub innych sił wyższych z punktu widzenia teologa czy okultysty. I odtąd po raz pierwszy w historii cywilizacji człowieka zaczyna się rozpatrywać jako potężną siłę geologiczną, zdolną wpływać na najbardziej globalne, planetarne procesy. (I jak zaświadczył nasz burzliwy wiek, nie zawsze pozytywnie.) «Widzę teraz, że to, co przeżywamy, wykracza poza granice naszego kraju. Po raz pierwszy 'światowy' charakter procesów społeczno-politycznych w toku historii ludzkiej wyraźnie wywodzi się z głębszego substratu historii ludzkiej, z geologicznego substratu, który leży u podstaw historii ludzkości, z nowego stanu sfery życia na naszej planecie — biosfery, noosfery, w której ludzkość staje się po raz pierwszy potężną planetarną siłą geologiczną, gdzie może geologicznie przejawiać się jego myśl, jego świadomość, jego rozum» (Wernadski W. Ze wspomnień). Nauka o noosferze — to złożona nauka, która znajduje się w stadium ciągłego teoretycznego odnawiania. Rozwój nauki Wołodymyra Wernadskiego śledzi się w pracach akademików B. Sokołowa, Je. Fiodorowa, O. Janszyna, K. Sytnyka, M. Hołubca. Zgodnie ze współczesnymi wyobrażeniami, noosfera stanowi «jednolity system człowiek—produkcja—przyroda, który rozwija się na podstawie praw przyrodniczo-historycznych, określających zorganizowanie biosfery i otaczającej przestrzeni kosmoplanetarnej zgodnie z interesami współczesnej i przyszłej ludzkości. Formuje się pod wpływem czynników kosmicznych w warunkach złożonych wzajemnych relacji i powiązań przyrody i społeczeństwa, coraz większego wpływu człowieka na otaczające środowisko, kiedy działalność umysłowa społeczeństwa staje się głównym czynnikiem określającym celowy rozwój». Zgodnie z nauką, ważnymi czynnikami tworzenia noosfery są społeczno-ekonomiczne warunki życia człowieka, w szczególności jego działalność produkcyjna i naukowa. Człowiek, poznając prawa przyrody i społeczeństwa, udoskonalając technikę i technologie, aktywnie wpływa na przekształcanie przyrody, której cząstką sam jest. Wpływ człowieka rozszerza się na wszystkie powłoki noosfery. Obok tradycyjnych składników noosfery — antroposfery (ogół ludzi jako organizmów), technosfery (ogół obiektów stworzonych przez celową działalność człowieka oraz obiektów naturalnych zmienionych przez ten proces), niektórzy uczeni oddzielnie wyróżniają jeszcze socjosferę. Ta ostatnia stanowi ogół czynników społecznych, charakterystycznych dla pewnego etapu rozwoju społeczeństwa w jego interakcji z przyrodą, rozum człowieka oraz osiągnięcia z nim związane. Do noosfery należy zmieniona przez człowieka przyroda ożywiona i nieożywiona, zasoby naturalne opanowane przez ludzkość oraz obiekty ochrony przyrody. Tak oto całkiem krótko i schematycznie, jak na publikację prasową, — o nauce, która w takim czy innym stopniu dotyczy niemal wszystkich znanych obecnie nauk. Trudno więc przecenić znaczenie tego impulsu, który dała nauka Wołodymyra Wernadskiego rozwojowi światowej nauki w ogóle, a krajowej w szczególności. Dotknijmy jeszcze jednego aspektu wielostronnej działalności naukowej uczonego i obywatela. Przez swoje długie, jak na ziemskie miary, życie — a urodził się 12 marca 1863 roku w Petersburgu i zakończył swoją ziemską drogę 6 stycznia 1945 roku w Moskwie — Wołodymyr Wernadski zarekomendował się nie tylko jako genialny teoretyk, ale także błyskotliwy praktyk, wielki organizator nauki. Dla nas, Ukraińców, znamienne jest to, że żyjąc w burzliwych latach 1917—1921 na Ukrainie, która była ojczyzną jego rodziców i źródłem wiecznej własnej inspiracji, Wołodymyr Wernadski był niestrudzonym organizatorem i inspiratorem stworzenia najważniejszej instytucji naukowej swojej praojczyzny — Akademii Nauk Ukraińskiej SRR oraz jej pierwszym prezydentem. Ta działalność mogłaby stać się przedmiotem naświetlenia nie tyle osobnego artykułu, co wielotomowej monografii. Doprawdy pozostaje tylko dziwić się wszechstronności geniuszu uczonego-przyrodnika. Zatem choćby skrótowo-chronologicznie zaznaczmy kamienie milowe jego działalności naukowej: w 1909 roku Wołodymyr Wernadski został wybrany akademikiem Rosyjskiej Akademii Nauk; w 1914 roku uczonego mianowano dyrektorem Muzeum Geologicznego i Mineralogicznego Petersburskiej Akademii Nauk; od 1919 roku jest akademikiem AN Ukraińskiej SRR; w latach 1919—1921 — prezydentem AN Ukraińskiej SRR; w latach 1922—1939 Wołodymyr Wernadski pracuje jako dyrektor założonego przez siebie Instytutu Radowego AN ZSRR w Leningradzie; w latach 1926—1930 kieruje Komisją ds. badania naturalnych sił wytwórczych, a od 1940 roku — Komisją ds. izotopów... Działalność dydaktyczna — to jeszcze jedno świadectwo tego, że prawdziwy naukowiec nie zamyka się w kręgu własnych wąsko-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn