Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

SKĄD BIERZE SIĘ TRAGEDIA MARKA PRZEKLĘTEGO? Feminizm jako możliwa metoda analizy kultury ukraińskiej

Слово Просвіти, №68 за 2000 рік

Zacznę od razu od dwóch fundamentalnych kwestii. 1. Istnieje mnóstwo wariantów definicji samego pojęcia „feminizm”, wokół którego od wielu dziesięcioleci toczy się polemika, ale można w pełni przystać na ogólnie sformułowaną fundamentalną ideę, że „kobieta cierpi z powodu systematycznej niesprawiedliwości społecznej ze względu na swoją płeć” (Janet Radcliffe Richards. The Sceptical Feminist. A Philosophical Enquiry. Penguin Books, 1980. — s. 13—14) i uznać ją za podstawę licznych współczesnych teorii feministycznych (liberalnej, marksistowskiej, radykalnej, psychoanalitycznej, socjalistycznej, egzystencjalnej, postmodernistycznej) (Rosemarie Tong. Feminist Thought. A Comprehensive Introduction. San Francisco, 1989. — s. 1). 2. Feminizm jako zjawisko lub dojrzały nurt intelektualny na Ukrainie nie istnieje ani w życiu społecznym, ani kulturalnym, a tym bardziej w analizie naukowej. Feminizm to fenomen „innej” zachodniej cywilizacji i chociaż na Ukrainie w ostatnich dziesięcioleciach minionego wieku zrodziła się pewna tradycja feministyczna (reprezentowana przede wszystkim przez Natalię Kobryńską, Ołenę Pczilkę, Ołhę Kobylańską, Iwana Frankę, Mychajła Pawłyka i częściowo Mychajła Drahomanowa), jej źródła również wywodziły się z Zachodu — od idei socjalistycznych, przede wszystkim znanych prac Fryderyka Engelsa, traktatu „Poddaństwo kobiet” Johna Stuarta Milla, sztuk Henrika Ibsena itd. Odrodzenie feminizmu na Ukrainie można wyjaśnić na dwa sposoby. Jest ono logiczne w czasie, gdy społeczeństwo zwraca się ku wolności i jednocześnie ku źródłom własnej kultury intelektualnej, bada narodową historię intelektualną. Ale, tak jak sto lat temu, idee feministyczne wywołują w dzisiejszej Ukrainie niejednoznaczną reakcję. Najczęściej jest to pobłażliwy uśmiech lub agresywne zaprzeczenie. I chociaż w istocie feminizm ujawnia się na razie w ustnych debatach ludzi z wąskiego kręgu akademickiego, a sprzeciwy wobec niego mają charakter potoczny, obniżono-wulgarny, to jednak znany polityk-demokrata niby żartem w jednym wystąpieniu rzuca frazę, że feminizm to takie samo zagrożenie dla Ukrainy jak komunizm, a zachodni doktor-Ukrainiec, absolwent dobrego amerykańskiego uniwersytetu, z irytacją unosi brwi: „Co? Feminizm? Na Ukrainie? Absurd”. Wyjaśnienie podobnego negatywizmu leży znacznie głębiej niż niechęć ukraińskich mężczyzn do podzielenia się z kobietami władzą i odpowiedzialnością. Leży ono w podświadomym dążeniu do zachowania pewnego bardzo drogiego, wręcz sakralnego dla bezpaństwowych Ukraińców ideału, związanego z ideą narodową, a co za tym idzie — z kulturą narodową, wspólnotą, mentalnością, świadomością zadań narodowych itp. Odrodzenie i powrót — to dwa pojęcia, które dominują dziś w narodowo świadomej ukraińskiej periodyce, debatach literaturoznawczych i pierwszych postzastojowych publikacjach akademickich. Za pojęciami kryje się głębokie pragnienie przywrócenia sprawiedliwości dziejowej, odrodzenia, zwrócenia tego, co zabrane i utracone. Powrót i odrodzenie dość często towarzyszy idealizacja. Dochodzi do idealizacji (która najczęściej bazuje na nieznajomości faktów historycznych lub na jednowymiarowości spojrzenia na jakieś zjawisko) dalekiej przeszłości historycznej, epok kozaczyzny i hetmanatu, wcześniej zakazanych postaci historycznych różnych czasów, ludowego ładu życia, zwyczajów, narodowego kościoła, wreszcie samej kultury narodowej w tej formie, w jakiej istniała i istnieje dzisiaj, ta ostatnia jest przede wszystkim prawdziwie ludową i patriotyczną. Te nowe ideały, romantyczne i heroiczne, powstały jako swoista negatywna reakcja na długą epokę zakazów i prześladowań. (Są one naturalne i uzasadnione choćby dlatego, że cała ukraińska historia, zarówno realna, jak i intelektualna, była historią takich zakazów. Mają one budować naród i wychowywać go do finałowego zrywu ku wolności. Jednak mało kto zadaje sobie pytanie, na ile pozytywne, czyli uniwersalne, humanistyczne, egalitarne są nasze obecne romantyczne i heroiczne ideały? Czy u podstaw przynajmniej niektórych z nich nie leżą struktury patriarchalnej subordynacji, ucisku, na przykład mężczyzn przez kobiety? Co więcej, to ostatnie może mieć nie tylko formalny, powierzchowny charakter, ale być głęboko zamaskowane podwójnym standardem — na powierzchni zachwyt, adoracja, w istocie — głęboka pogarda, spychająca na drugorzędne role społeczne, a w literaturze na rolę bohaterki dla mężczyzny. Dzisiejszy etap ukraińskiej kultury to etap szoku po wolności. Oficjalne wartości tak zwanej kultury radzieckiej, „socjalistycznej w treści, narodowej w formie”, z wielu powodów okazały się niewydolne. Próżnia kulturowa szybko wypełniła się „przywróconym” i „odrodzonym”. Zrozumienie, że mamy historię i kulturę, przyniosło pewną ulgę. Jednak przezwyciężenie szoku nie może odbywać się jedynie poprzez powrót do „starego”, „swojego”, „rodzimego”, konieczna jest intelektualna i kulturowa reorientacja, rezygnacja z części starych punktów odniesienia i formowanie nowych. W przeciwnym razie realnym staje się zagrożenie konserwatyzmem nowego rodzaju. Oto na przykład znany etnograf pisze książkę o Berehyni, w której wzywa do powrotu do prawdziwych, utraconych, ludowych ukraińskich wartości i ideałów, które w ostatecznym rozrachunku sprowadzają się do tego, że kobiety kiedyś znały wiele pieśni, umiały wyszywać wspaniałe ręczniki, strzegły domu i właśnie w tym widziały swoje jedyne powołanie. Ta książka stanowi część demokratycznego odrodzenia. Zanim zaczniemy odradzać, warto zbadać, przemyśleć i przeanalizować. Do analizy potrzebny jest nowy instrumentarium, nowe spojrzenie. Nie musi być ono jedno, może i powinno być ich przynajmniej kilka. W tym sensie spojrzenie feministyczne, czy dokładniej, kompleks spojrzeń feministycznych, jest tylko jedną z możliwości, ale moim zdaniem jedną z najbardziej produktywnych. A teraz zwrócę się do literatury (w której skoncentrowane są ideały społeczne i kulturowe, stereotypy, mity, nadzieje narodowe choćby dlatego, że literatura na Ukrainie zawsze była i pozostaje nie tylko literaturą, ale także metaforycznym wyrazem polityki) i do możliwości analizowania jej z zasad feministycznych. Zatem, co jest przedmiotem feministycznej lektury? Mogą nim być wszystkie teksty artystyczne, a mianowicie: 1) literatura z akcentem na to, jak jest napisana przez autorów-mężczyzn (męskie fantazje o rolach kobiecych, w których ucieleśnione są głębokie struktury psychologiczne); 2) literatura napisana przez pisarki, która, według trafnej definicji Virginii Woolf, pokazuje „odmienność spojrzenia, odmienność standardu”, wreszcie 3) sposób czytania literatury pięknej przez kobiety (przecież, jak udowodnili amerykańscy krytycy nurtu feministycznego, czytając, kobieta często przejmuje wartości, poglądy i system myślenia narzucany jej przez autora-mężczyznę i w takim czytaniu niejednokrotnie traci własną istotę). Dalej takie w całości ideologiczne podejście może i powinno łączyć się ze współczesnymi metodykami analizy tekstualnej — psychoanalityczną, strukturalną, poststrukturalną (dekonstrukcja), nawet neomarksistowską, jeśli ta ostatnia komuś odpowiada. Jakie mogą być rezultaty? Przede wszystkim zostaną argumentowanie zburzone liczne mity o położeniu kobiety w literaturze ukraińskiej, a co za tym idzie — w społeczeństwie. Pierwszy z nich — o tym, że kobieta zajmowała w niej jakąś szczególnie wybitną, wręcz decydującą rolę. Z reguły za takimi twierdzeniami stoi mieszanie epok historycznych (w epoce kozaczyzny kobiecie przypadała jedna rola, hetmanatu — druga, w XIX wieku w Imperium Rosyjskim — trzecia, w tym samym czasie w Austro-Węgrzech — czwarta, w Radzieckiej Ukrainie — piąta). W debatach o kontekście kulturowym z reguły przytacza się nazwiska pierwszorzędnych ukraińskich klasyków: Marka Wowczka, Łesi Ukrainki, Ołhy Kobylańskiej, a także innych wybitnych pisarek — Hanny Barwinok, Ołeny Pczilki, Natalii Kobryńskiej. Można dodać jeszcze kilka nazwisk z XX wieku — Ołena Teliha, Dokija Humenna, Lina Kostenko. Ale czy liczba wybitnych nazwisk może przekreślić ten fakt, że literatura i sztuka były jedyną sferą, gdzie kobiety mogły się wykazać? W XIX wieku wszystko inne było dla nich zamknięte, w XX — formalnie otwarte, chociaż statystyka udziału kobiet w wyższym zarządzaniu państwem, partiami, instytucjami rządowymi, nauką wymownie dowodzi ich minimalnego wpływu i wkładu. Drugi mit — kultura ukraińska jest kulturą kobiecą, sfeminizowaną, odpowiednio stąd pochodzą wszystkie jej biedy i problemy. Swego czasu Mykoła Chwylowyj analizował stan kultury ukraińskiej przez pryzmat dylematu „Europa — Proświta”. Nie będę wdawać się w analizę treści, którą wkładał w sam dylemat Chwylowyj, a zaznaczę, że odrodził się on i znów znalazł w centrum debat literackich. Odpowiednio przeciwstawiane tezy nabierają nowych interpretacji, jak na przykład: „Oczywiście, większość, jeśli nie każda z tak zwanych „zagrożonych” kultur staje przed dylematem „Proświta czy Europa”, i te skrajności uosabiają męską, „osiową” („Europa”) oraz kobiecą, peryferyjną („Proświta”) zasadę każdej, zarówno profesjonalnej, jak i narodowej kultury. I typową cechą każdej zagrożonej kultury można uznać rozchwianie, w wyniku którego górę bierze zasada kobieca...”, — pisze Wołodymyr Dibrowa (Wołodymyr Dibrowa. Problem zachowania tożsamości narodowej w warunkach totalitaryzmu // Słowo i czas. — 1991. — nr 3. — s. 17—18). Tutaj rzuca się w oczy pragnienie sprowadzenia przyczyn zagrożenia kultury ukraińskiej do tak zwanej zasady kobiecej — słabej, nieintelektualnej, nieracjonalnej itd. (Szeregu określeń można nie kontynuować, przecież to stary, dobrze znany i dawno odrzucony na każdym naukowym poziomie, niewydolny zestaw tak zwanych cech kobiecych.) Trzeci mit — kobieta jest prawdziwą bohaterką poezji i prozy, jest ideałem, obiektem kultu, adoracji, inspiracji. Jednym z pierwszych przedstawicieli takiej tradycji był Pantełejmon Kulisz, który w wierszu według motywów Puszkina pisze: Tak, żyłem na ziemi, i ty z niebios przyszłaś, Na skrzydłach młodości do starości zstąpiłaś; Ty z raju wonności ze sobą przyniosłaś, I światłem bóstwa dusza twoja świeciła... Minęło czterdzieści dni od dnia tragicznej śmierci Sołomii Pawłyczko, która odeszła w wieczność w ostatnich godzinach 1999 roku. Bez wątpienia czas zaliczy ją do najsłynniejszych osobowości tworzących naród końca XX wieku, gdyż właśnie przez nią zrobiono niezwykle wiele dla rozwoju i kształtowania się współczesnego społeczeństwa ukraińskiego. Ci, którzy znali Sołomię, nazywali ją pracoholiczką. Tym, którzy czytali jej liczne przekłady, studia literaturoznawcze, fundamentalną, właśnie wydaną monografię „Dyskurs modernizmu w literaturze ukraińskiej”, słyszeli o jej działalności wykładowej i wydawniczej, pozostawało tylko zachwycać się tą celową energią i błyskotliwym, ostrym, światłonośnym umysłem. Każda śmierć jest nieoczekiwana i przedwczesna. Ale odejście Sołomii Pawłyczko dotkliwie rani nas wszystkich — to, co robiła ona, mogła zrobić tylko ona. I mówiąc „Wieczna jej pamięć”, uświadamiasz sobie, że ta pamięć jest naprawdę wieczna... W archiwum czasopisma „Pjata pora”, które przestało się ukazywać z powodu trudności materialnych, zachował się artykuł Sołomii Pawłyczko (którego podstawą jest tekst jej wystąpienia w Urbana-Champaign, Illinois, czerwiec 1991), który dzisiaj proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty”. Napisany w latach dziewięćdziesiątych, brzmi on dzisiaj awangardowo, jak wszystko, co pisała i robiła Sołomia Dmytriwna. Publikujemy go, aby ci, którzy nie czytali prac doktor nauk filologicznych Sołomii Pawłyczko, zainteresowali się nimi i pomnożyli swoją wiedzę za pomocą jej precyzyjnego, wyważonego słowa, znaleźli jej książki. Bo odtąd stała się słowem, stała się książką...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn