Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 7Originalseite ↗

Oles HONCZAR

Слово Просвіти, №70 за 2000 рік

* * * Sucha trawa bez wody W gorącym konaniu legła. Nad stepem, od słońca rdzawym, Dźwięczna przelatywała strzała. Wszystko zagłuszyła na chwilę Siła strzały młoda. Powietrze wokoło aż kipi, Jak słoneczna jasna woda. Śpiewna strzało! Jak i ty, Przeżyć bym chciał życie. Naprzód błyskawicą iść, Nie znać powrotu w tyle. 1940 UKRAINIE Plądrowane są twoje sady, Twoje cudzoziemiec pole kraje. Już rycerzy twoich ślady W polu wiatr zamiata. Lecz mimo wszystko kocham cię, jasna, Jak wygnany syn nieszczęsną matkę. Tobie po kropli, całą, do dna Gotów krew swoją oddać. I nie straszy mnie Sybir, I nie straszą kajdan dzwony. Wielka Ukraino, wierz: Za ciebie powstaną jeszcze miliony. I hipokryzja upadnie, I sławosłowienie zginie. Rozprostuje skrzydła młode Nieśmiertelne plemię Ukrainy! 1941, Charków ŁABĘDZIE Na krwawej wieczornej wodzie Białe jęczą łabędzie. Wietrze burzliwy, powieje, Jeziora porusz spokój. Ciszy jasnej niewolnicy, Nie znaliśmy wiek walki. Czegośmy pragnęli, dokąd płynęli? Po co na świecie żyli? Na krwawej wieczornej wodzie Białe jęczą łabędzie. 1941, Charków * * * Młody wiosenny grzmot, Sine jego rokotanie Budzi w sercu moim Tęskne czekanie, Kiedy już znękany lud, Usłyszawszy wiosenne burze, Nie pomyśli: to płyną, Znowu płyną bombowce. 15 października 1941 r. WIĘZIENIE CHŁODNOGÓRSKIE Bramy tutaj szerokie, A stąd i szczelinki nie ma. Wzniosło się w niebo wysokie Chłodnogórskie więzienie. Z wysokich jego pięter Patrzę na miasto moje. Słońce nad nim, jak nieśmiertelność, Wolne i różowe wstaje. Przystojny Derżprom bieleje Po pas w zielonym sadzie. Serce kiedyś tam spotkałem, Którego więcej nie znajdę. Wszystko najdroższe straciłem, Co miałem w życiu przed wojną. Nie mam ani przyjaciela, ani brata, Tylko mam cztery ściany. 1942 Pisać o Olesiu Honczarze jest trudno i łatwo zarazem. Trudno, bo nad tobą, jakimkolwiek byś był szczerym i otwartym, panuje poczucie dystansu — osobistego i literackiego; jego postać chroniona jest tym polem siłowym wielkiego talentu, które odrzuca jakiekolwiek pobratymstwo, fałszywość, przymilną służalczość, tak samo jak i zuchwalstwo ignorantów, zdolnych nawet samego Boga klepać po ramionach... Łatwo, bo dla uważnego czytelnika utworów Honczara jest co przeczytać między jego wierszami o nim samym, warto tylko jasno postawić swoje pytania i nie lenić się poszukać na nie odpowiedzi w tekstach. Więc kiedy Walentyna Daniłowna Honczar, wdowa po pisarzu, dała mi do rąk niedrukowane wcześniej poezje lat wojennych i ja je kilka razy przeczytałam, nie powstrzymawszy się od pokusy jeszcze cytowania wierszy młodego Olesia Honczara (oczywiście nie nazywając autora) ludziom „poetycko piśmiennym”, moja i ich reakcja były równoznaczne: wiersze porażały młodą siłą postrzegania świata, filozofią serca, sumiennością słowa. Moi słuchacze próbowali zgadnąć autora: „Bahriany?! Małaniuk? Kost’ Herasymenko?!”. Czyli poezje Olesia Honczara z lat czterdziestych niosą tę samą otwartą energetykę (energiczność, natchnienie, mięśniową siłę wersu), co wiersze jego literackich rówieśników, znanych ukraińskich poetów. Bezspornym staje się przypuszczenie: gdyby Oles Terentijowycz nie wybrał sobie twórczej drogi prozaika, ukraińska poezja miałaby wyrazistego i nieprzeciętnego poetę Olesia Honczara. Nie moglibyśmy dzisiaj z pewnością powiedzieć, dlaczego Oles Honczar nie śpieszył się z poetyckim debiutem w powojennych latach, gdyby o tym nie mowa była w jego przedmowie do zbioru „Poezje frontowe”, który ujrzał światło dzienne w wydawnictwie „Dnipro”. Skromnie oceniając swoje dawne wiersze, autor wyjaśniał czytelnikowi: „Poetycki punktownik pochodu” — tak było kiedyś nazwane utwory tego frontowego cyklu i, wydaje się, i dzisiaj z taką definicją można się zgodzić. Człowiek, jak wiadomo, przebywał na froncie w warunkach wyjątkowych, do granic surowych, okoliczności układały się tak, że nawet naturom z artystycznymi skłonnościami bardzo rzadko wypadała możliwość twórczego samowyrażenia. A dusza przecież pragnęła wypowiedzieć swoje uczucia, odpowiedzieć na otoczenie, chociażby naprędce utrwalić — dla siebie, dla przyjaciół — swoje przeżycia. Oto tak to się rodziło. Jakieś skupiska młodzieńczych wrażeń tutaj znajdzie czytelnik, szkice intymnych nastrojów, tych czy innych stanów duszy jednego z uczestników pochodu. ...„Konspekty uczuć” — jeszcze tak mówiono o tych wierszowanych miniaturach. Ten, kto zna „Sztandarowców”, zapewne zauważy, że „Poezje lat wojennych” autora czasem już niosły w sobie zarodki, embriony tych obrazów, które z czasem otrzymują swój rozwój w trylogii. Marzyło się wtedy autorowi, że ta książka u niego będzie pierwszą, a wychodzi drukiem po wielu latach. Zatem, jeszcze jeden głos stamtąd, z daleka... Teraz, kiedy Olesia Honczara od nas oddalają nie tylko wiorsty wojny, ale i niebieskie doliny, „głos stamtąd, z daleka” brzmi szczególnie wyraziście: echem ziemskich dróg i echem jego niebieskich myśli, które on zanotował — też wierszowanym wersem — 14 marca 1974 roku: Jeszcze kwieciem wzejdę ja W polach Ukrainy, Jeszcze wam będę zwiastować Radości dzień. Kraju kochany, Ludzie kochani! Dobra wam będę modlić, Słońca i pieśni... Zatem, czytając pierwsze wiersze, my znowu wychodzimy na czasową i twórczą oś wielkiego świata Olesia Honczara, punktem wyjścia którego zawsze była miłość do wszystkiego żywego, naturalnego, niezapomnianego, a co za tym idzie — jego słowo zawsze miało konkretnego adresata: Ten — mamie, a ten — żonie, Ten — siostrom, a ten — braciom. A ja napiszę — Ukrainie! Słońcu jej i stepom... 1944 Wiersze, które mamy zaszczyt po raz pierwszy wydrukować, każdy czytelnik odbierze po swojemu. Możliwe, tak, jak i spodziewał się autor: „Ci, za których plecami fronty, bezmierne dali wyzwoleńczego pochodu, mam nadzieję, znajdą w tych młodzieńczych ufnych zapisach coś bliskiego swojemu sercu; a możliwe, czymś dotkną te wersy i duszy tych, komu wypadł inny los, kto wyrastał i formował się już po tej stronie złotego równika Zwycięstwa...”. Jeszcze dokładniej zrozumiemy źródła tych poezji, zwracając się do posłowia w zażywotnym wydaniu „Człowieka i broni”, dokonanym „Ukraińskim pisarzem” w 1994 roku, i przeczytajmy napisane ręką Olesia Terentijowycza słowa o jego w znacznej mierze autobiograficznej powieści: „To, o czym mowa w tej książce, można by jeszcze nazwać opowieścią o idealistycznej czystości młodzieńczych porywów, patriotycznym poświęceniu tego pokolenia, które w najbardziej dramatycznym okresie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej świadomie i bezwzględnie stawało w obronie swojego narodu jako nacji, jego kultury, jego przyszłości”. Młody Honczar był jednym z tych, o których powiedział dokładnie i rozważnie po pół wieku: „W groźnym czasie prób nie mogli pozwolić sobie na wątpliwości i refleksje, ich przekonaniom odpowiadał tylko ten, jedyny możliwy najsurowszy wybór”. Pamiętajmy, że to posłowie zatytułowane jest „Słowo do uważnego czytelnika”. Czytając uważnie utwory Olesia Honczara, a zwłaszcza „Człowieka i broń”, byłam poruszona dziesiątkami artystycznych detali w tej powieści, które z punktu widzenia dzisiejszej lektury są niezwykle wyraziste, wymowne. Wspomnę tylko o jednym z nich: „W oknach mieszkań czyjeś ręce od wewnątrz oklejają szyby paskami papieru na krzyż, wszędzie bieleją one jak cyfry „XX” — dwudziesty wiek...”. Czyli jeszcze w 1941 roku młodzieniec Honczar myślał i czuł to, co czujemy dzisiaj my, nazywając nasz czas „przełomem epok”, „przełęczą tysiącleci”, wreszcie „rubieżą wieków”. Wiersze Olesia Honczara bezsprzecznie zawierają w sobie to, co nazywają prawdą okopową. Ale melodyka ich dyktowana jest duszą, która nigdy się nie „okopywała”, raczej jego wersy to urywany oddech żołnierza przed atakiem lub po nim. Wiersze, napisane między dwoma atakami, być może na tej płycie moździerzowej, którą poniósł Oleś Honczar na swoich barkach przez całą Europę. On zawsze był atakującym żołnierzem i atakującym pisarzem: Zgrzyta żelazem okolica, Śmiercią powietrze furczy. Znam ten stopień napięcia, Gdy już nic nie przeraża. Święte szaleństwo ataku W tobie pochłania wszystko. Przez jary i parowy Nieznana siła niesie. Nie ma ani bliskich, ani drogich, Nie ma ani żalu, ani trwogi. Obojętnym stajesz się na zgubę, Potężnym stajesz się, jak bóg. ATAK, 1942 Tak, jego młode wiersze były pieśniami młodego boga, narodzonego dla miłości i w imię niebiańskiej miłości, ale posłanego do piekła XX wieku, w wir wojny, w świat, gdzie „wirusy oszczerstw i plotek powinny być przeciwwskazane zdrowej ludzkiej naturze, wszak płodzi je zło, dlatego aż dziwne, że one mimo wszystko bywają tak żywotne...”. Młoda pieśń młodego Honczara przed wami. Usłyszcie ją, oto ona, z tych szeregów, z nieskończonej kolumny „studentów-ochotników, którzy pod spojrzeniami żegnających wybijają rytm na charkowskim bruku, nagle — jednym oddechem, jednym duchem! — zrywa się pieśń, rozległa, pożegnalna... Nigdy nie zapomnisz tego śpiewu, porywczego, zgodnego, jakiegoś aż zuchwałego, który studbaciści, niby znak nadziei, na koniec darowali swoim matkom, narzeczonym, swojemu rodzinnemu uniwersytetowi... Wokoło całe życie było naelektryzowane trwogą, wszystko, co zwykłe, łamało się, jednak nigdy, zdaje się, jak wtedy, tak pełno nie okazywała się w młodzieńczych sercach gotowość do poświęcenia, wzniosłość ducha ludzkiego” („Słowo do uważnego czytelnika”). Młoda pieśń młodego Honczara — jednym oddechem, jednym duchem — dotyka naszych serc, przekazana nam rękami tej, która zawsze była mu Żoną, Siostrą, Matką, komu też dane było przeczytać te wiersze, które i przed nami, jak dalekie żołnierskie listy, co długo szukały swojego adresata... Najpierw przeczytała je Wałentyna Danyliwna Honczar. Teraz czytamy my. Z czasem, kiedy wyjdzie książka poezji Olesia Honczara, czytać ją będzie wielu ludzi. Bądźmy uważnymi czytelnikami. Pamiętajmy jego oczy — smutne, uważne, widzące, oczy kwiatu i oczy ptaka, oczy młodej pieśni. Pamiętajmy „pożegnalne błaganie w oczach, krzyki, jęk, kanonada i żal matczyny, — oto teraz twój głos, Ukraino” („Człowiek i broń”). Pamiętajmy Tego, kto ponad wszystko kochał życie — jak Ukrainę z jej stepami i Dnieprem, z jej ludźmi, językiem i pieśnią, o kim możemy powiedzieć dzisiaj wykutymi wersami jego ulubionego poematu Franki „Mojżesz”: Wszystko, co miał w życiu, on oddał Dla jednej idei, I płonął, i jaśniał, i cierpiał, I pracował dla niej... Lubow HOŁOTA Ciąg dalszy na s. 8

S. 8 · Originalseite ↗

* * * W mękach, w bitwach ja, sercem wrażliwy, Cały wszechświat pojąłem. Dlatego chodzę po ziemi jak jurodiwy, Przeklinam-złorzeczę wojnie. Bezsens jej przeklinam wielki, Furię herostratów nowego czasu. Uciekłszy z niewoli, na wiecznej zieleni Ja, bosy apostoł, cielęta pasę. Dość! Zmęczyłem się krwawą pracą! Znowu błękitem zachwycę się dniem! Deklamuję w stepie Horacego. Czytam cielętom: carpe diem*. 1943 * * * Huczą dnieprowe porohy, Jedwabne śpiewają trawy: Nie zawsześmy padali do nóg Pokornie, jak psy łagawie. Nie zawsze nas znieważali I rządzili nami kretyni. A teraz osłami się stali Dumni synowie Ukrainy! 1943 MARZENIA To było gdzieś — Obojętne pożary, noc, kanonada. Dzielność jak epos. I zdrada. I las, przesiąknięty kulami cały. To było gdzieś. Przemknęły w drzewach obce sylwetki, Błysnęło, świsnęło ostrze bagnetu. A okrzyk, jak rakieta, wił się do niebios. To było gdzieś. Ryczała, dudniła śmiertelna ciemność. Gdzie spadła gwiazda — narodziła się sława W drżeniu rozjaśnionych rodzinnych brzóz. To było gdzieś. 7 stycznia 1943 r. * Horacy: chwytaj dzień (łac.) BĘDĘ SZEDŁ ŚCIGANY... Przyjaciele byli — rozbiegli się po świecie, Siły były — na frontach pogubiłem. Krwią i moją te niwy polano, Lecz, chyba, mnie nie doczekać żniw. Będę szedł ścigany, będę szedł wyśmiany, Nie w sile niczego zapomnieć, wyrzec się. Daremnie obcymi wiatrami owiany, Wciąż wierny temu, w co wierzyłem kiedyś. 1943 MÓJ DUCH BUNTOWNICZY... Powiedz, jaką, Judaszu, zapłatę Za głowę moją bierzesz, Za ile znaczonych, przeklętych Srebrników ty sprzedajesz Moje życie twoim panom W tchórzliwym liście? Żeby w cierniu zajaśniał Ja ukrzyżowany na krzyżu! Ja znałem wojnę, nie znałem pokoju, Za prawe moje słowa Niech, może, legnie pod topór Moja czubata głowa. Jej, wycenionej w metalu, Dzisiaj, może, do słupa W krwawym wilgotnym podziemu Standartenführer odrąbie. Lecz oszukanymi będą Przez ciebie cieszeni kupcy. Czyż ty poprowadzisz do sądu Niepokorne myśli moje? Ja wolnym byłem, takim i będę, Jednakowym we wszystkie czasy. Mój duch buntowniczy, ty, Judaszu, Z ciałem im nie sprzedasz! 1943

S. 10 · Originalseite ↗

Dlatego, że twój sprzedajny ślad Aż w Berlin się wdarł, Dlatego, że chce inwalida Beznożny własnych nóg. Dlatego, że skręcone mosty W Dunaj spadły z urwisk. Uciekając, niedawno ty Zerwałeś je własnoręcznie. Wiruje miasto — trybunał, Z ruin, jak prokurator, Powstawszy, ogląda salę Rozgniewany sobór. I sad, gdzie głód zasadził, Zamiast kwiatów — bób, I dzieci, którym uszyłeś Z erzacu już torby, — Dzisiaj wszystko krzyczy: sądzić, Spal przeklęty ślad, Co, jak żmija czarna, legł Z Dunaju na Berlin! Spal, by nigdy nie mógł Już powrócić on, Żeby nie schły matki, Żeby nie umierał tu śmiech. 1945, Budapeszt ZDEMOBILIZOWANY On swojego nie zapomniał jeszcze pułku, Pułkowych jeszcze podeszew nie starł. Zasalutować jeszcze chce ręka, Gdy obok idzie oficer. On nie zrzucił kufajki jeszcze tej, Która widziała trzysta diabłów. Wczoraj widziałem go na moście — W liny się zaplótł. Już na dźwigarach zawisł i klepie, Podwiązawszy się na nich wznak. Zamieć miecie, jak i w tych stepach, Gdzie on bił się do obcych stolic. Gdzie brnęli po kolana bojcy W śniegach od wsi do wsi. Rozpuszcza się śnieg na ręce — Więc niemało jeszcze w niej ciepła. Jeszcze gorąca zabije krew W wysokim głuchym moście. To gospodarz, nie gość, przyszedł, Doprowadzi on wszystko do ładu. Dzień od dnia on dźwigary zszywa, Jak zszywali go lekarze. Nad nim dźwigar, niby żywy, Zastęknąwszy, drży w górze. Stukot-klekot wstaje nad Dnieprem. To wróciły ptaki wiosną I klekoczą nad rodzimym gniazdem, Niezapomnianym w obcej stronie. Nie szkodzi, że taki wietrzysko, Śnieg leci, jak pachnący rumian, Jak rakieta wesoła, mruga, Błysnąwszy w mgle, autogen. Bo ten mistrz wielu rzeczy Nauczył się, a co znał — nie zapomniał. I rośnie w śnieżnym dymie Most ażurowy, lepszy, niż był. 1945 9 MAJA Poemat (tylko rozpoczęty) Dźwięcznie asfalt łopoce, Jak deszcz o zielony liść. Nienacka, jak pieszczota dziewczęca, Przez wiatru błękitny świst. Ranek w drodze dogania, Śmieje się i płacze: stań, Zdejmuj frontowe pagony, Świadkowie twoich tułaczek! Zatrzymaj się, żywy i szczęśliwy, Zatrzymaj się w pełnym skoku. Nieraz przy ciepłej grzywie Tyś marzył o chwili takiej! Konia, co paruje w pianie, Uwolnij od tęgich popręgów. Puść w zielone fale, Puść na zielony ług! Z kopyt w chłodnych trawach Kurz niech zmyje rosa. Patrz, gasną łuny, Patrz, błękit zmartwychwstaje! Patrz, jak świat ożywa Na naszych oczach tutaj, Jak każde źdźbło posyła Zielony tobie salut. W zmarzłej ziemi zdrętwiałej Byłeś ty ogrzewany przez kogo? O tym ranku majowo-białym, Który wyobrażałeś takim. Dokładnie takim, jak dzisiaj, Jedynym w tysiącu lat, Kiedy w jednej minucie Wcielił się cały świat. Kiedy przeryta metalem Ziemia w tysiącach ran, Ożyła, powstała, zagrała Niby żywy organ. 1945 CUDZOZIEMCY I. W nocy cię ukradnę przed wschodem słońca, Powierzę cię chłopakom z taboru. Będziesz śpiewać Czarnomorca, Który wyprowadził na mróz ciebie, bosą. Pojedziemy przez góry, przez doliny, Zapomnisz swoją willę na Dunaju. Zadnieprzańskie tam zielone pole O rodzicach twoich ciebie nie zapyta. Czemuż płaczesz, czemu łamiesz ręce, Będziesz tam śpiewać, nie szlochać. Tam nie pójdziesz z tęsknoty i rozpaczy Szczęścia pod oknami prosić. Nie spadnie tam biały śnieg zawczasu Na te błyszczące czarne włosy. Nie tęsknij, nie płacz, moja piękna, Uśmiechnij się, moja rozczochrana! II. Pytasz, czy jestem bogaty, Czy mam ziemię. Miła! Będziesz miała Więcej, niż u króla. Pytasz, gdzie moja chata, Czy surowa u mnie matka, Czy płodna moja ziemia? ...Lepsze ja mam pałace, Aniżeli u twojego króla. U mnie całe niebo świeci I wszędzie przepych, blask. Płoną w futerale klejnoty, Nabity złotem dysk. W ciężkiej, w śmiertelnej pracy Półplanety ja pieszo przeszedłem. Nie ma ani ras, ani nacji, Nie ma ani państw, ani języków. Jest uśmiech, są oczy, jest powab, Piękno jest ludzkiego ciepła. I nad Dunajem trawy Takie same, jak u nas na Dnieprze.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn