Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

Kiedy modlę się językiem obcym, modli się mój duch, ale mój rozum nie przynosi owocu!.. W Kościele wolę powiedzieć pięć słów zrozumiałych, aby pouczyć innych, aniżeli dziesięć tysięcy słów językiem obcym! (1 Kor. 14, 14)

Слово Просвіти, №70 за 2000 рік

Nasza dramatyczna historia zaświadczyła o niespotykanej dotąd zbrodni — próbie odebrania narodowi języka, zgubienia jego duszy, aby nie pozostawić mu nadziei ani w tym świecie, ani w innym. Wina zaś za tę zbrodnię niezmywalnymi plamami matowieje na mundurach moskiewskich imperialistów i ich komunistycznych lizusów, których potomkowie i dziś bezwstydnie jedzą ukraiński chleb, ale jednocześnie nawet w murach parlamentu bezczelnie szydzą z naszego języka i otwarcie plują w naszą duszę… Pragnąc ukryć własne niedorozwinięcie, Moskwa odwiecznie z pozycji wyniosłości i religijnego fanatyzmu marzyła o zrusyfikowaniu Ukrainy, jej Cerkwi, na którą rozdzierała swoją paszczę jak żak. A sojusznikiem samowładztwa w tej polityce występowała Moskiewska, czy oficjalnie «Rosyjska» Cerkiew Prawosławna (RPC), przy której wsparciu przyjęto setki antyukraińskich ukazów. Utożsamiając różnice obrzędowe i kanoniczne z różnicami w dogmatyce, zuchwali moskale nierzadko rozpatrywali naszą Cerkiew jako heretycką, a zatem dokładali wszelkich starań do jej «naprawienia». Podstępy wobec Ukraińskiej Cerkwi rozpoczęły się jeszcze przed niesławną ugodą perejasławską, od końca XVI — początku XVII w., czyli od czasu «złotego wieku» naszego piśmiennictwa. Konserwatywne moskiewskie duchowieństwo na czele z patriarchą Filaretem (1619—1633), ojcem cara Michała (1613—1645), pierwszego cara z dynastii Romanowów, poruszyło kwestię tego, czy można wpuszczać do ich cerkwi przyjezdnych Ukraińców. Ostatecznie sobór w 1620 roku zezwolił, ale postawił wstępny warunek — powtórny chrzest naszych przodków. Jeszcze bardziej nie podobało się północnym sąsiadom ukraińskie piśmiennictwo, które różniło się od moskiewskiego nie tylko językiem, ale i dobroczynnymi wpływami zachodnimi, których moskale nigdy nie lubili. Więc kiedy nasz pisarz Ławrentij Zyzanij-Tustanowski, tłumacząc swój «Katechizm» na język cerkiewny, przyjechał w 1626 roku do Moskwy, aby go tam wydrukować, moskiewscy diacy oświadczyli, że rzekomo ta część książki, która zawierała astrologię, wzięta jest «od wołchwów helleńskich i bałwochwalców i z prawowiernością naszą nie jest zgodna» [1, s. 270]. Kiedy jednak książka mimo wszystko ukazała się drukiem, astrologii w niej już nie było — moskiewscy «cenzorzy» wyrzucili ją. I to nie było wyjątkiem. W 1627 roku wyższe moskiewskie duchowieństwo potępiło książkę innego naszego pisarza, Cyryla Trankwiliona (Stawrowieckiego), «Ewangeliarz pouczający» za to, że w niej, proszę bardzo, «odnalazły się liczne herezje i sprzeczności». W tym samym 1627 roku w Moskwie wydaje się pierwszy antyukraiński ukaz. Pragnąc, «aby w przyszłości nikt żadnych książek litewskiego druku (ukraińskich. — I. M.) nie kupował», patriarcha i car zabronili rozpowszechniać w Moskowii książki, które zostały wydrukowane na Ukrainie. Ukaz wymagał «te książki zebrać i na stosach spalić, żeby ta herezja i zamęt w świecie nie istniały». Po ustaleniach perejasławskich klimat duchowy na Ukrainie znacznie się pogarsza. Już w swoim manifeście o ugodzie z hetmanem Bohdanem Chmielnickim (1648—1657) car Aleksy (1645—1676) nakazywał Ukraińcom: «Rozdzielenie z Polakami uczyńcie zarówno w wierze, jak i w obyczaju; chochoły, które macie na głowach, ostrzyżcie…». I chociaż moskale mówili przeważnie o «chochołach», ale mieli na myśli właśnie duszę. W 1686 roku drogą przemocy, łapówek i zdrady metropolię kijowską wzięto pod jurysdykcję patriarchy moskiewskiego. Moskiewscy konserwatyści próbują jednocześnie ograniczyć ukraiński samorząd, zakończyć ukrainizację moskiewskiego życia i nadać nowy obrót antyksiążkowej kampanii. Dlatego w 1672 roku postanowiono «we wszystkich miejscach ludziom wszelkich stanów wydać surowy zakaz z wielkim wzmocnieniem, aby ci ludzie polskich i litewskich (ukraińskich. — I. M.) druków książek nikt u siebie w domach potajemnie i jawnie nie trzymał, a przynosili by i oddawali wojewodzie». Nie ograniczając się do tego, patriarcha-ukrainofob Joachim (1674—1690) nakazuje w 1677 roku wyrywać z ukraińskich książek karty, «niezgodne z księgami moskiewskimi». Tak została zapoczątkowana «cenzura». Minęło kilka lat. I w 1689 roku wychodzi nowy ukaz, który zabrania Ławrze Kijowskiej drukować książki bez patriarszego zezwolenia. Czarna tłuszcza na czele z patriarchą Joachimem postanowiła pod koniec XVII w. wydać generalną bitwę wszystkiemu, co ukraińskie. «Broniąc» prawosławny lud «przed pokusą łacińską, którą kijowskie nowe księgi utwierdzają», moskiewscy hierarchowie na swoim soborze w 1690 roku nałożyli «przekleństwo i anatemę, nie tylko podwójnie i potrójnie, ale i wielokrotnie» na «polskie i litewskie druki książek» wybitnych działaczy Ukraińskiej Cerkwi — Stefana Zyzanija, Cyryla Stawrowieckiego, Piotra Mohyły, Symeona Połockiego, Innocentego Gizela, Joannicjusza Galatowskiego, Łazarza Baranowskiego, Antoniego Radywiłowskiego i innych, podczas gdy pierwszy tom książki «Czetii-Minei» Daniła Tuptały patriarcha w ogóle nakazał spalić [1, s. 266]. Ale realizacja decyzji soboru skomplikowała się, bo moskale nie mogli obejść się bez naszej kultury. Dlatego przy braku własnych książek w Rosji kontynuują służbę według zanatematyzowanych ukraińskich ksiąg. Tak, sam patriarcha kontynuował rozsyłanie po innych miastach utworów Epifaniusza Sławineckiego «Obiad duchowy» (1681) i «Wieczerza duchowa» (1683), które były wydane w Rosji i jednocześnie przeklinane. W 1692 roku arcybiskup Atanazy, bliski współpracownik patriarchy Joachima, odprawiał służbę według «Trebnika» Piotra Mohyły, na który dwa lata wcześniej nałożono anatemę. Car Piotr I Krwawy (1689—1725) pragnie nie tylko wykorzystać duchowość Ukraińców, ale i przejmuje nasze osiągnięcia, aby przy ich pomocy «ukulturalnić» Moskowię. Przy tym nowy etap totalnego zmoskwiczenia zapoczątkowuje tragedia połtawska 1709 roku, po której ingerencje dają się zauważyć nawet w błahych kwestiach. Tak, w przedmowie do «Rozmów» Jana Złotoustego (1709) moskiewscy wydawcy oświadczali, że utrzymują «ortografię czyli pisownię i prawowierność wielkorosyjską, poprawną według nauki gramatyków i filozofów, w szkołach od dawna i do dziś utrzymywaną, a małorosyjskie mroczne wyrażenia wyjaśniliśmy zwyczajnymi». Takie tłumaczenie «mrocznych wyrażeń» dotyczyło wszystkich książek — tych, które szły do Moskowii, i tych, które zostawały na Ukrainie. W 1721 roku przez cara został stworzony wyższy organ cerkiewny — Świątobliwy Synod na czele z «człowiekiem dobrym z wojskowych», który wydał bitwę wszystkiemu, co szło z Ukrainy. Łajano naszą reformę cerkiewną i śpiew, ubiór i architekturę, nowe kaznodziejstwo w cerkwi i filozofię, a nawet samą wiarę. Synod nakazywał przesyłać mu do cenzury nawet tak zwane «konkluzje» — programy uczonych dysput w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, «aby w takich konkluzjach pobożności naszej nie zostało wydane coś przeciwnego» [1, s. 269]. Synod wymagał, aby, zgodnie z carskim ukazem, z Ukrainy do Rosji corocznie kierowano czołowych uczonych i najzdolniejszych w nauce «osoby», przede wszystkim «studentów» Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Wśród nich byli tak utalentowani działacze kultury cerkiewnej, jak Arseniusz Satanowski, Epifaniusz Sławinecki, Symeon Połocki, Daniło Tuptało (Dymitr Rostowski), Stefan Jaworski, Teofan Prokopowicz i wielu innych. Tak, zubożając pod względem duchowym Ukrainę, te «ptaki przelotne» rusyfikowały się i pracowały na korzyść Moskowii, której kultura dzięki nim stanęła na nogi. Ale Moskwa nie zważała na to i plu-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn