Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 12Originalseite ↗

Rozmowa autorki z redaktorką powieści «Andrzej Pierwszy Powołany» o przyczynach wyboru właśnie tego tematu, o czasie i o sobie

Слово Просвіти, №71 за 2000 рік

Natalia Dziubenko, laureatka nagrody imienia Olesia Honczara Lubow Hołota: Natalio, redagując twoją powieść, ośmieliłam się wróżyć jej szczęśliwy los. I nie pomyliłam się: od czasu jej wydania pojawiło się około dwudziestu pozytywnych recenzji, utwór został wyróżniony prestiżową nagrodą Olesia Honczara, i, co najważniejsze, «Andrzej Pierwszy Powołany» zdobył masowego czytelnika. Zatem stałaś się popularną autorką popularnej powieści historycznej... Natalia Dziubenko: Wielu recenzentów określiło moją powieść jako historyczną. Ja tak nie uważam: dla mnie jest ona współczesna. Bo te problemy, które starałam się poruszyć, wcale nie są odległe w czasie. One bolą, pieką dzisiaj. Wykorzystałam historyczną kanwę do stworzenia pulsującego, energetycznego płótna, całą swoją problematyką, a nawet stylistyką zanurzonego we współczesności, gdzie przez pryzmat historii, w różnych perspektywach rozpatrywane są nasze biedy, nasze niepowodzenia, nasza droga w przyszłość. Bo czyż cierpiętnicza ostatnia droga metropolity Wołodymyra to przeszłość, czy w przeszłości okrutna wojna religijna o «prawdziwego» Boga między wiernymi różnych ukraińskich wyznań? Owszem, przyczyny naszych bied, naszego rozdwojenia, roztrojenia, agresywności szukałam przede wszystkim w przeszłości – w sprzecznym świecie Apostołów. Wyszukiwałam pierwociny tych konfliktów, które krzyżowały i do dziś krzyżują Chrystusa. W procesie poszukiwań nagle przekonałam się, że główna przyczyna tkwi w nas. Bo nam przecież dano, dano znać historię, przed nami drzwi bibliotek, świątyń, muzeów. Mimo wszystkich bied i nieszczęść współczesności – nie ma nad nami nacisku, nie ma dyktatu. Myśl, czytaj, pisz. Inna sprawa, kto cię wydrukuje? Ale mimo wszystko nie ma szpicli w twoich szufladach, obecni łowcy dusz nie są tak wykształceni, komu przyjdzie do głowy czytać twoje tysiące umęczonych stron? Obecni łowcy dusz polują na pieniądze i tylko tyle. Po co im więc zbiedniały ukraiński pisarz w zapadłej chacie na Trojeszczynie? A skoro nam wreszcie dano, to nie możemy we wszystkim winić tylko przeszłości. Bo nam przecież dano ją poznać. Komuś w świętym tworzeniu powideł śliwkowych, komuś w pędzlu, komuś w obrazach, w pieśni. Nam – w słowie. I tym osobiście nie jestem zbiedniała – jestem wzbogacona, chociaż nie mam tego, czym zwyciężają – częstochlubstwa, sławolubstwa. Cały czas wątpię. L. H.: Tak, przekonałam się o tym... N. D.: Pamiętasz, jak gotową książkę poezji wycofałam z produkcji, książkę, której redaktorką byłaś ty, w której nieomylny gust święcie wierzyłam. Ale zwątpiłam w siebie. Lecz cóż za dziw – dzisiaj puszczają w radiu moje wiersze i wszyscy mówią – są dobre, ale zbyt skomplikowane – to co, znowu wracamy wstecz, do «prostoty»? Ale przecież wtedy były jasne i przejrzyste, teraz zaś brzmią, jakby językiem kosmitki. Dziwne – nawet dla mnie. Dlatego, że tamta, dawna stylistyka i ten ogólny, sprzed dziesięciu lat, poziom leksykalny i stylistyczny jakby został utracony i jakbyśmy zaczynali wszystko od nowa, od początku. Ale przecież i ty, Lubow Wasyliwno, swoje poezje wydrukowałaś dopiero po dziesięciu latach. A one wtedy już były: «Przyszłam i nie zastałam ciebie, Ukraino». I miałaś możliwość opublikować tomik poetycki, który był prawie gotowy. Co nas wtedy zatrzymało? Nie MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK oddzielnie, ona nie zniszczy się sama, trzeba było ją zniszczyć w pierwszej kolejności. I trzeba ją zniszczyć. L. H.: Właśnie dlatego zabrałaś się za powieść «Andrzej Pierwszy Powołany»? N. D.: Zaczęłam powieść o Apostole właśnie w tym czasie, kiedy zrozumiałam: trzeba się zatrzymać. Trzeba pomyśleć. Za dużo ludzi, za dużo nacisku, za dużo emocji. Trzeba coś zrobić, aby zatrzymać samounicestwienie i siebie, i tych, których kocham. Bo to życie na dwie dusze – z jednej strony głosić ukraińską niepodległość, z drugiej – kłaniać się czerwonemu mamonie, który do dziś leży na moskiewskim czerwonym placu, i dwóm flagom, które powiewały na Radzie Najwyższej – żółto-niebieskiej i czerwono-niebieskiej. Wtedy odeszłam z «Głosu Ukrainy», uwierał mnie nowomodny oficjalizm. A poza tym nijak nie mogłam pojąć, dlaczego wszyscy tak nagle, na łeb na szyję chcą całkowicie wyprzeć się swojej przeszłości. Nagle zadeptać to, co dobre, prawdziwe, co niejedno pokolenie z taką troską niosło i z taką cierpliwością wywalczyło, płacąc wysoką cenę. Bo jedną sprawą jest zrzucić krwawych idoli z ich nagrzanych postumentów, a zupełnie inną – powyrzucać i zniszczyć dzieła Lenina, Karola Marksa, Chruszczowa, Szczerbyckiego. Sama ciągnęłam do domu ich pełne wydania z jednego niegdyś poważnego instytutu marksistowsko-leninowskiego, który nagle stał się bardzo «patriotyczny» i postanowił pozbyć się swojego «haniebnego» dziedzictwa. Ale przecież bez studiowania tych książek jak zrozumiemy, co się z nami stało? I czy można zabić potwora, nie znając jego mocnych i słabych stron? Przecież tego czerwonego świerzbu dekretem czy aktem nie odwołasz, antidotum z reguły tworzy się na bazie samej trucizny. I już zupełnym intelektualnym barbarzyństwem jest przejść deptakiem po całej poradzieckiej ukraińskiej literaturze, która nigdy nie była jednorodna, bo nie zawsze i nie wszyscy byli zarażeni trucizną totalitaryzmu. Przypomnijmy sobie, jakie drwiny zostały wyrządzone przez niektóre gorące głowy nad świetlanymi imionami Mychajła Stelmaha, Pawła Tyczyny, zwłaszcza Olesia Honczara. Wtedy dla wielu nagle przestał brzmieć złoty głos jego „Tronki”. I w patriotycznym porywie zaczęto ganić absolutnie wszystko, co dobre i szlachetne, co zrobił. «Do podstaw, a potem...» Wtedy przypadło mi szczęście spotkać się z Olesiem Terentijowyczem. Ale jak gorzkie było to spotkanie, jak wstyd mi było patrzeć mu w oczy. Dzisiejsza moja powieść – to spóźnione przeprosiny za nas wszystkich. I tych, którzy mówili, i tych, którzy milczeli. A wtedy falą ruszyła do literatury masa krzykaczy: przesuńcie się, my przyszliśmy! My – czyści, nas tam nie było! My – z odległej Galaktyki, a nie z tej krwią i potem napojonej ziemi. Nie chcę wymieniać ich imion, mimo wszystko w swojej masie nastąpiła pewna przewartościowanie wartości, przynajmniej się dokonuje. Pojawiają się wspaniałe poezje i proza, które przebijają się do serca czytelnika nie krzykiem, a myślą. Ale tak wiele utracono. Obecnie ledwo wegetują biblioteki i muzea, zginęły lub dogorywają nasze czasopisma, gazety. W zamian za wspaniałe zespoły chóralne i taneczne – wachanalia niskoprocentowych tak zwanych szlagierów, w których ze wszystkich dźwięków jest tylko: bezkońcowe la-la-la. ludzi. Godzinami siedząc na jakiejś ławeczce, przyglądałam się ludziom i szukałam w nich tego rzadkiego blasku, którym odznaczają się poszukiwacze Boga. Nie fanatyków, nie kaznodziejów, po prostu ludzi. Samo pisanie było chwilą, długą była droga zbierania, wsłuchiwania się, faktycznie podsłuchiwania ludzkich dusz. L. G.: Ale chcę zauważyć, że właśnie „poszukiwacze Boga” zapytają ciebie: czy rzeczywiście Apostoł Andrzej był na Ukrainie? N. D.: W swoim czasie poczułam, że nie mieszczę się w ramach poezji. Musiałam porozmawiać. Wygadać się. Każdy ma swoje momenty wewnętrznego upadku i zwątpienia, i we mnie wtedy zniknęło wewnętrzne oczekiwanie cudu, z którym przeżyłam całe swoje życie i z którego, w końcu, rodziły się wszystkie moje rymy. Przestałam czekać na święto od ludzi. Euforia pierwszych dni niepodległości zmieniła się w jakąś głęboką wewnętrzną urazę. Oto wreszcie — Ukraina, i status mojego języka jest już państwowy. A na każdym kroku: „mówcie po ludzku”, „jak ja nienawidzę tego języka”. Za co? Za to, że nie wszystkich dobili albo nie wszyscy wymarli? Że nie wszystkim artystom połamano ręce, że nie wszystkim poetom wyrwano serce? Przecież ty wiesz to wszystko. Myślę, że w „Słowie Proświty” macie o wiele głębszą i szerszą informację o prawdziwym stanie zarówno języka ukraińskiego, jak i drukarstwa, i ogólnie naszej kultury. Na początku wszyscy mnie powstrzymywali: przecież poeta nie może stać się prozaikiem, przecież nie było tu Andrzeja Pierwszego Powołanego. I niemożliwe jest napisanie o św. Andrzeju tutaj, na Ukrainie. Zaprawdę, głęboko zakorzenił się w nas moskiewski nahaj. Powiedział profesor Je. Hołubnycki, zwątpił Karamzin, że nie było, znaczy nie było. I mało kto interesował się świadectwami biskupa Cezarei Palestyńskiej Euzebiusza z Cezarei (zmarł w 340 roku), gdzie pisze on, że Andrzejowi przypadł los iść do Scytii, aby głosić Słowo Boże. Później powstawały inne przekazy, grecki Kościół z szacunkiem je zbierał. Mnich Epifaniusz (koniec VIII — początek IX w.) wykorzystał pisma kościelne dawnych pisarzy kościelnych, sam obszedł całe wybrzeże Morza Czarnego, był w Bosforze, Chersonezie i Teodozji i wszędzie wysłuchiwał miejscowych opowieści o Apostole Andrzeju, widział cerkwie, obrazy i krzyże św. Andrzeja. Zapisał nawet imiona pierwszych biskupów, uczniów św. Andrzeja. Ale przecież Grecy wchodzili Dnieprem daleko w głąb naszej ziemi, o czym świadczą znaleziska archeologiczne. Istnieją w greckich kronikach także opowieści o trzech męczennikach, którzy byli „rodu ze Scytii”: Inna, Rima i Pinna, uczniach Apostoła Andrzeja. W końcu istnieje porażający fakt, że próg Nienasyciec na Dnieprze w zamierzchłej starożytności nazywano Andrzejowskim. O tym pisze metropolita Iłarion. A toponimika — to nauka, z którą nie podyskutujesz. Imieniem Apostoła Ukraiński Kościół bronił swojej niezależności zarówno od Greków, jak i od Moskwy, bronił swojego prawa do posiadania swoich metropolitów, swoich biskupów. Swojego prawa do apostolskiej ziemi, apostolskiego Kościoła. Przeciwko prawdziwości pobytu Apostoła Andrzeja szczególnie zaciekle walczyła Moskwa wszystkimi dostępnymi środkami. Od niszczenia ukraińskich ksiąg cerkiewnych i zakazu zajmowania się przepisywaniem przez mnichów (była nawet zaka-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn