Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 2Originalseite ↗

WSPÓŁCZESNA SYTUACJA JĘZYKOWA W UKRAINIE

Слово Просвіти, №71 за 2000 рік

To temat niezbyt nowy — od bardzo dawna. Może się wydawać, że to wyłącznie nasz, ukraiński, beznadziejny przywilej w dobie wysokich technologii, klonowania i studiów nad genderem. Ale w rzeczywistości tak nie jest. Cała historia ludzkości jest pełna konfliktów i tragedii na gruncie językowym; odnotowuje bezliczne zarówno heroiczne, jak i bezsensowne, i heroicznie-bezsensowne czyny oraz formy postępowania zarówno poszczególnych ludzi, jak i większych lub mniejszych grup społecznych. A we współczesnym świecie ogniska wielorakiego napięcia językowego można zobaczyć na przestrzeni wszystkich kontynentów, z wyjątkiem chyba Antarktydy. Racjonalistyczna świadomość skłonna jest tłumaczyć to zjawisko żywotnością archaicznej psychiki, zbiorowym egoizmem, duchową niedojrzałością i innymi przejawami humanistycznej niedostateczności. Złudne i niebezpieczne wyjaśnienie! Wypływa ono z absolutyzacji komunikatywnej funkcji języka — jako środka porozumiewania się między ludźmi. Tymczasem język jest zjawiskiem nieporównywalnie głębszym i ważniejszym; nie sprowadza się on do żadnej z wielu swoich funkcji. W języku koncentruje się sama istota ludzkiego bytu człowieka, historycznego bytu narodu. To MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK przekonująco dowiodły filozofia, psychologia, socjolingwistyka XIX, a zwłaszcza XX wieku. Stąd fundamentalna wartość języka jako podstawy samoidentyfikacji człowieka i narodu. Stąd też jego prowokacyjna rola w konfliktach samoafirmacji na poziomie jednostkowym i na poziomie wspólnot narodowych. Rzecz jasna, ludzka myśl zawsze szukała wyjścia z labiryntu kolizji językowych. Proponowano zarówno paliatywy, jak i radykalne recepty. Do tych ostatnich należą przede wszystkim rozmaite projekty osiągnięcia jedności językowej ludzkości. Mimo zasadniczej możliwości użycia sztucznego lub naturalnego języka międzynarodowego w specjalnej, wąskoinformacyjnej funkcji — w szerszym, egzystencjalnym rozumieniu wszystkie te projekty okazywały się utopiami, a próby ich przymusowej realizacji nierzadko prowadziły do nieodwracalnych strat duchowych i stawały się skoncentrowanym wyrazem ucisku narodowego. Obecnie humanistyczna świadomość ludzkości szuka innych podejść do tego światowego problemu. W podstawie poszukiwań musi leżeć zasada akceptowalna dla wszystkich. Ona istnieje. Jest to zasada absolutnej wartości każdego języka i każdej kultury, odpowiednio do absolutnej wartości każdego człowieka i każdego narodu. Lecz od ogólnej zasady, nawet akceptowalnej dla wszystkich, droga do konkretnych rozwiązań konkretnych problemów jest trudna, zawiła i czasem nie do pokonania. Obiektywną złożoność kwestii, podobnie jak jej subiektywne komplikacje, możemy dostrzec na przykładzie Ukrainy. Zacznijmy od oczywistości. Oczywiste w naszej ukraińskiej sytuacji jest to, że język ukraiński może w pełni rozwijać się wyłącznie na Ukrainie, podczas gdy język rosyjski swoją główną „bazę” ma nie na Ukrainie, lecz w Rosji, jak węgierski — na Węgrzech, polski — w Polsce itd. Oczywiste jest również i to, że na Ukrainie język ukraiński — język tzw. „tytularnego”, rdzennego i najliczniejszego narodu — nie jest w pełni obecny w życiu społecznym. Został zepchnięty na peryferie środków masowego przekazu, życia naukowego, a nawet miejskiej codzienności — z wyjątkiem miast Zachodniej Ukrainy. „Zdolność do funkcjonowania” języka ukraińskiego jest paraliżowana, a w ten sposób hamowany jest także jego wewnętrzny rozwój, zawęża się przestrzeń komunikacji narodu. W konsekwencji wyżyny dominujące zajmuje — lub, aby uniknąć skojarzeń związanych ze słowem „dominujący”, — przeważnie w wielu sferach życia jest język rosyjski, kultura rosyjska, oczywiście nie w ich naturalności, lecz w specyficznej zredukowanej formie zapożyczenia. Rodzi się kilka pytań: czy to jest normalne; czy to jest sprawiedliwe; jak to się tłumaczy; jak ta sytuacja może rozwijać się dalej? Istnieje tu czysto pragmatyczne podejście — pragmatyczne z punktu widzenia interesów komfortowo urządzonych grup: skoro mamy do czynienia z pewną rzeczywistością, trzeba ją usankcjonować i z niej wychodzić. Jednak to pozornie proste i zrozumiałe podejście w istocie jest zasadniczo konfrontacyjne i zasadniczo bezperspektywiczne: bo nie każda rzeczywistość jest rozumna i moralnie uprawniona, a z tą rzeczywistością wielu Ukraińców — właściwie wszyscy Ukraińcy, którzy zachowali swoją tożsamość narodową i językową, nigdy się nie pogodzą. Nie mówiąc już o tym, że ta rzeczywistość przeczy samej idei państwa ukraińskiego. Zanik tożsamości językowo-kulturowej to przecież zanik narodu. Istnieje przeciwstawne podejście, uwarunkowane ostro dyskomfortowym samopoczuciem innych grup społecznych: używo-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn