Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 5Originalseite ↗

RELACJE MIĘDZYJĘZYKOWE WE WSPÓŁCZESNEJ UKRAINIE

Слово Просвіти, №71 за 2000 рік

Dla konfliktów międzyjęzykowych na Ukrainie nie ma podstaw. Językiem państwowym jeszcze w 1989 roku ogłoszono język ukraiński. W światowej praktyce rolę języka państwowego pełni język narodu rdzennego (w tworach państwowych jednonarodowych), język narodu panującego (w państwach typu imperialnego) lub język byłej metropolii (w znacznej części krajów postkolonialnych). Przez twory państwowe jednonarodowe należy rozumieć kraje, w których zdecydowaną większość stanowi jeden rdzenny etnos, niemający innej ojczyzny. Do takich państw należą na przykład Niemcy (gdzie oprócz Niemców, na terenach wschodnich żyją jeszcze dwa nieliczne rdzenne narody słowiańskie — górno- i dolnołużyczanie) lub Ukraina (gdzie drugi rdzenny naród — Tatarzy krymscy — zwarcie zamieszkuje tylko Krym). Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku powinno było rozpocząć się odrodzenie języka ukraińskiego, który przez ponad trzy stulecia doznawał zakazów i dyskredytacji. I takie odrodzenie rzeczywiście miało miejsce w pierwszych trzech latach istnienia niepodległej Ukrainy. Z czasem proces ten zahamowano. W pobliżu najwyższych urzędników naszego państwa pojawili się ludzie, którzy od czasu do czasu produkują wątpliwe teorie i koncepcje, z których najszkodliwszą była następująca: „Idea narodowa na Ukrainie nie zadziałała”. A skoro „idea narodowa nie zadziałała”, to wychodzi na to, że nie trzeba dokładać jakichś szczególnych wysiłków także do odrodzenia języka narodu tytularnego. UKRAIŃSKA WŁADZA ZACZĘŁA BIERNIE OBSERWOWAĆ PROCESY JĘZYKOWE W PAŃSTWIE ZAMIAST TEGO, BY REGULOWAĆ JE, KIEROWAĆ W NALEŻYTE KORYTO. Sytuacja z językiem ukraińskim nie poprawia się, a w wielu aspektach pogarsza w porównaniu z końcem lat 80. — początkiem lat 90. W wydawnictwach książkowych, w drukowanych i elektronicznych środkach masowego przekazu ustępuje on rosyjskiemu. W większości wyższych uczelni nauczanie nadal prowadzi się w języku rosyjskim. Wielu urzędników państwowych, występując w radiu, a jeszcze częściej w telewizji, pozwala sobie na oświadczenia w rodzaju „ja budu goworit po-russki, potomu czto mnie tak udobneje”. Nie zastanawiają się nad tym, że w takiej sytuacji niewygodnie, nieswojo czują się Ukraińcy na ojczystej ziemi, we własnym państwie. Różne organizacje międzynarodowe wysyłają licznych przedstawicieli w celu sprawdzenia stanu języków mniejszości narodowych na Ukrainie. I z jakiegoś powodu nikomu nie przyjdzie do głowy sprawdzić, na jakich pozycjach znajduje się język narodu ukraińskiego. A pozycje, jak już zaznaczono, nie są zbyt atrakcyjne. Jedną z przyczyn jest już wspomniana bierność ukraińskiej władzy. Ale są jeszcze przynajmniej dwie nie mniej ważne przyczyny. Pierwsza — duchowy poziom ukraińskiego społeczeństwa, wielu przedstawicieli którego nadal czuje się nie obywatelami niepodległego państwa, a średnioarytmetycznymi ludźmi radzieckimi. Przecież w czasach radzieckich na Ukrainie można było się urodzić, wyrosnąć, zdobyć wykształcenie, przepracować, przejść na emeryturę, umrzeć i zostać pochowanym — i nie odczuć żadnej potrzeby znajomości języka ukraińskiego. Radzieccy ideolodzy bardzo starannie wychowywali „internacjonalistów”, obojętnych na język ojczysty, historię, kulturę, na współczesność i przyszłość swojego narodu. Z powodzeniem tworzyli „nową wspólnotę historyczną — naród radziecki” z jednym — rosyjskim językiem. TAKI ILOŚCIOWO WIELKI NARÓD, JAK UKRAIŃSKI, TRUDNO BYŁO ZRUSYFIKOWAĆ CAŁKOWICIE, DLATEGO NARZUCONO MU TEORIĘ DWUJĘZYCZNOŚCI. DWUJĘZYCZNOŚĆ CZĘSTO PRZYBIERAŁA TAKĄ FORMĘ, ŻE RODZICE ROZMAWIALI W JĘZYKU UKRAIŃSKIM, A DZIECI — W ROSYJSKIM. NASTĘPSTWEM TEJ POLITYKI STAŁO SIĘ OGÓLNE OBNIŻENIE DUCHOWEGO I KULTURALNEGO POZIOMU UKRAIŃCÓW, bo „jeśli język narodu nie rozwija się, to nie może rozwijać się i intelekt narodowy, siły twórcze narodu umierają” (O. Potebnia). Znany ukraiński pisarz, folklorysta, leksykograf i pedagog B. Hrinczenko oświadczał: „Jaki język, takie i nasze myśli będą: moskiewski język — moskiewskie myśli”. Więc wielu Ukraińców nadal żyje z moskiewskim językiem, z moskiewskimi myślami. Są oni, w najlepszym razie, obojętni, w gorszym — wrodzy wobec wszystkiego, co ukraińskie. Druga przyczyna — bezbronna działalność antyukraińskich sił na Ukrainie. Oprócz dwóch wspomnianych rdzennych narodów, w naszym państwie mieszka wielu przedstawicieli innych etnosów, którzy mają swoje historyczne ojczyzny. Wszyscy oni, oprócz Rosjan, w Związku Radzieckim doznali większej lub mniejszej niwelacji narodowo-językowej, asymilacji; jak Ukraińców, ich też próbowano przekształcić w „nową wspólnotę historyczną”. Teraz ukraińscy Grecy, Bułgarzy, Węgrzy i inne narody odradzają swoje języki. Zadaniem państwa ukraińskiego jest wspieranie duchowego odrodzenia mniejszości narodowych. Wszystko byłoby w porządku, gdyby nie agresywni przywódcy najliczniejszej mniejszości narodowej — rosyjskiej. Powtarzam — przywódcy, bo większość ukraińskich Rosjan, jak i innych narodów, uświadamia sobie, że korzystając z prawa do rozwijania swojego języka i kultury, nie można zapominać też o obowiązku — znajomości języka państwa, którego obywatelami są. Ci przywódcy (pośród których wielu jest zdenacjonalizowanych Ukraińców) postawili sobie za cel zachowanie wszystkich „zdobyczy” moskiewskiego imperium czasów carskich i radzieckich w dziedzinie narodowej degradacji narodów nierosyjskich. Cały czas musują temat nadania językowi rosyjskiemu statusu oficjalnego na Ukrainie. Jak tylko państwo ukraińskie zaczyna okazywać, choćby spóźnioną, troskę o odrodzenie języka ukraińskiego, wodzowie „rosyjskojęzycznej ludności” aktywizują działalność antyukraińską. 14 grudnia 1999 roku Sąd Konstytucyjny Ukrainy (na podstawie art. 10 Konstytucji Ukrainy) orzekł, że język ukraiński jako państwowy „jest obowiązkowym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego, a także w innych sferach życia społecznego”. Odbyło się posiedzenie Rady ds. Polityki Językowej przy Prezydencie Ukrainy, gdzie omówiono projekt postanowienia Gabinetu Ministrów „O dodatkowych środkach rozszerzenia funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Wszystkie te środki ze zrozumieniem przyjmują zarówno obywatele Ukrainy, jak i społeczność światowa. Nie mogą (właściwie nie chcą) tego zrozumieć jedynie inspiratorzy i kierownicy wszelakich „towarzystw” i „gmin”. Językowi rosyjskiemu na Ukrainie nic nie zagraża. Ale jego funkcje, bez wątpienia, muszą się zawęzić, jak każdego języka metropolii w byłych koloniach. KIEDY MOWA O ZACHOWANIU JĘZYKÓW MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH, TO MA SIĘ NA MYŚLI, ŻE Z JĘZYKIEM PAŃSTWOWYM WSZYSTKO JEST W PORZĄDKU (JAK W ANGLII Z ANGIELSKIM LUB WE WŁOSZECH Z WŁOSKIM, POWIEDZMY). UKRAINA PÓKI CO DO TAKICH PAŃSTW NIE NALEŻY. Jak każdy kraj postkolonialny, ma ona wiele problemów właśnie z językiem ukraińskim. Współczesną Ukrainę należy porównywać pod tym względem nie z obecnymi Niemcami, Francją czy Anglią, a z Grecją z 1829 roku, z Włochami z 1870, z Polską z 1917, z Czechami z 1918, z Izraelem z 1948 roku, kiedy ich narody zaczęły budować własne niepodległe państwa i miały problemy z językami państwowymi. Teraz w Grecji panuje język grecki, we Włoszech — włoski, w Polsce — polski, w Czechach — czeski, w Izraelu — hebrajski (odrodzony język hebrajski), wypierając rozpowszechnione niegdyś języki zdobywców. Wyobraźmy sobie, że podczas walki o odrodzenie języków narodowych ktoś zaproponował w Czechach uczynienie językiem państwowym, obok czeskiego, języka niemieckiego, a w Izraelu, obok hebrajskiego, arabskiego. Wyobrazić to sobie jest po prostu niemożliwe. WSZYSCY OBYWATELE UKRAINY MAJĄ UŚWIADOMIĆ SOBIE, ŻE PRZYWRÓCENIE JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W JEGO PRAWNYCH PRAWACH NA RODZIMEJ ZIEMI W ŻADNYM WYPADKU NIE OZNACZA POGARDY DLA JĘZYKÓW MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH. PAMIĘTAJMY, ŻE BEZ JEDNEGO JĘZYKA PAŃSTWOWEGO NIE MOŻE BYĆ SILNEGO PAŃSTWA UKRAIŃSKIEGO. Ołeksandr Ponomariw, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy powinni przede wszystkim tak zwani działacze społeczni, którzy zawodowo posługują się językiem literackim — swoim chlebem powszednim. Tutaj należy podkreślić, że ważniejszy od jakiegokolwiek prawa jest głęboki wewnętrzny stosunek do swojego języka jako odziedziczonej wartości kulturowej. Nie tylko szkoła, chociaż ona przede wszystkim powinna wychowywać poczucie takiego stosunku. Dla obywateli Republiki Słowackiej, narodowości słowackiej, język słowacki jest oznaką przynależności etnicznej. Spełnia on ważną funkcję reprezentacyjną i narodowo-integracyjną. Jakość oznaki przynależności etnicznej uznają za językiem literackim wszyscy Słowacy, niezależnie od stopnia opanowania skodyfikowanego języka słowackiego. Tej jakości język literacki nabrał w ciągu swojego rozwoju historycznego, zaczynając od końca XVIII wieku, w jakościowo nowej sytuacji społecznej, w której język literacki (jedyny, wspólny, początkowo przede wszystkim — język pisany narodu, który formuje się w nowym wieku) nabiera funkcji MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn