Seite · S. 15Originalseite ↗
Spojrzenie na twórczość Wałerija Kikty
Слово Просвіти, №73 за 2000 рік
Los kompozytora Wałerija Kikty jest podobny do losów wielu wybitnych osobistości, które urodziły się na ziemiach pozbawionych słowa, ziemiach, które na barwnej, politycznej mapie świata przez kilka wieków nie miały ani własnego koloru, ani własnej nazwy. Każde imperium, przesuwając granice swoich posiadłości, przede wszystkim pozostawiało w historii ludzkości ślady ekspansji kultury macierzystej: rzymskie, oprócz akweduktów, teatrów i cyrków, pozostawiło jeszcze prawo rzymskie; francuskie, zastępując lekkomyślny styl rokoko ciężką gilotyną, poszło budzić Marsylianką światowy proletariat; Austro-Węgry stały się prawodawczynią wiedeńskiej mody zarówno w polityce, jak i w kulturze: w czasie gdy panowie wraz z chłopami, korzystając z wolności i swobód starej Austrii, wywalczali miejsca w sejmach i parlamencie, cała Europa krążyła w wiedeńskim walcu. Imperium Rosyjskie zaś przypominało dinozaura — to, według słów J. Ortegi y Gasseta, — «wielka masa ludowa, nad którą trzęsie się drobniutka głowa», głęboka prowincja europejskich cywilizacji, trafnie nakreślona przez liryczno-ironicznego Chagalla. W tej «prowincji» z romantycznych idei rewolucji francuskiej pozostał tylko terror, a z niemieckiego monarchicznego centralizmu — żołnierska musztra. Pod wpływem wpojonego agresywnego mesjanizmu pozbawieni macierzystej kultury «zbieracze cudzych ziem» zaczęli zbierać jeszcze cudzych ich koczowniczej naturze nosicieli europejskich kultur. Los Wałerija Kikty w połowie XX wieku podlegał tym samym skamieniałym imperialnym cyrkularzom, co losy wielu geniuszy ukraińskiej kultury, poczynając od Teofana Prokopowicza, a kończąc na Ołeksandrze Dowżence. Zgodnie z tą samą trzystuletnią tradycją, chłopiec ze wsi Wołodymyriwka w powiecie donieckim został zabrany, jak niegdyś D. Bortniański i M. Berezowski, do «dworskiej» kapeli chóralnej A. Swiesznikowa. Po ukończeniu szkoły chóralnej, w 1960 roku wstępuje do Konserwatorium Moskiewskiego, na wydział kompozycji, gdzie uczy się w klasie S. Bogatyriowa, a po jego śmierci — u T. Chrennikowa. Za rekomendacją D. Szostakowicza został przyjęty na aspiranturę, którą ukończył w 1967 roku. Osobliwość muzycznego geniuszu polega na tym, że on, mimo wszystkich janczarskich szkoleń i musztr, nigdy nie może zdradzić natury swojego pierwotnego jestestwa — to jak instrument: jeśli został stworzony jako skrzypce, to już nie może stać się bałałajką. Niezaprzeczalnym jest to, że podstawa składowa całej twórczości kompozytora, wniknąwszy z mlekiem ziemi, na której rodziły się liczne pokolenia jego dalekich przodków, mocno i na zawsze zapisała się w jego genach. Jaskrawym przykładem tego służy twórczość P. Czajkowskiego, której niewyczerpany melodyzm wypływa z ukraińskich źródeł. Fenomen twórczej indywidualności Wałerija Kikty zaświadcza, że nawet będąc przeniesioną w młodym wieku na obcy teren, wykazała ona wszystkie oznaki silnej rasy, która, zdaniem francuskiego antropologa Marcela Izrela, — «jest także zespołem ludzi, którzy mieli długą przeszłość ze wspólnymi tradycjami, zwyczajami i wspólnymi myślami. Zatem rasa różni się od siebie nie tylko cechami fizycznymi, ale przede wszystkim duchową osobliwością. Rasie w znaczeniu antropologicznym przeciwstawiamy rasę w znaczeniu historycznym». Przekonującym dowodem potwierdzenia, — według definicji J. Łypy, — «rasy państwa kijowskiego» jest twórczość Wałerija Kikty, są jego symfoniczne i oratoryjne «kroniki», z jasnym do odczytania, współczesnym językiem muzycznym, stworzone w znacznej mierze dzięki nieomylnemu, intuicyjnemu wyczuciu i przeniknięciu w przestrzeń czasową najgłębszych pokładów pamięci historycznej, gdzie w rdzeniu tysiącleci odbywało się zlanie trzech pierwiastków: trypolskiego, helleńskiego i gockiego. Właśnie «pierwiastek trypolski», stawszy się ziarnem ukraińskiej kultury pieśniarskiej, jej rytuałów i zwyczajów, ujawnił się już we wczesnych utworach koncertowo-symfonicznych: Pierwszym koncercie fortepianowym (1965), koncercie na wielką orkiestrę symfoniczną «Ukraińskie kolędy, szczedriwki i wiosnianki» (1967) oraz kantacie «Pieśń o matce» na tenora, chór dziecięcy, flet, harfę, organy i dzwony (1972) i stał się światopoglądową podstawą twórczości Wałerija Kikty; poprzez pieśń powraca on do tradycji, poznając i nieomylnie odczytując ich symbole składowo-tonalne. Dążenie kompozytora do antycznego ideału «czystego piękna» wymaga ciągłego poszukiwania, eksperymentowania w celu wzbogacenia kolorystycznych i technicznych możliwości poszczególnych instrumentów. Tak niespodziewanie otwierają się ukryte możliwości harfy, która w utworach Wałerija Kikty z niegdyś salonowego, a później wąskofunkcyjnego instrumentu orkiestrowego przekształca się w instrument-rapsod, który, rozwijając swoją epicką opowieść, jest zdolny prawdziwie oddać lament bandury nad tragicznym losem ukraińskiej matki (kantata «Pieśń o matce») i wznieść się do oświeconego patosu malinowych dzwonów Sofii Kijowskiej (koncert na harfę z orkiestrą «Freski»).
Sofii Kijowskiej», 1973). Dla harfy napisane są cztery poematy «Osiana», gdzie instrument staje się uosobieniem legend i mitów młodości ludzkości, które tak, jak i starzec-harfiarz Osjan, stopniowo zamieniają się w ruinę... Lecz oratorium na chór, solistów i orkiestrę czterdziestu harf do tekstów współczesnych włoskich poetów kompozytor wchodzi w polemikę z niszczycielską siłą czasu, całym swoim kochającym życie jestestwem potwierdzając niezniszczalność i niewyczerpalność twórczej fantazji na drodze do ideału «czystego piękna». Znajomość z kulturą muzyczną ukraińskiego zachodu wyprowadza młodego kompozytora na orbitę bezkompromisowego w życiu i twórczości Stanisława Ludkiewicza. Natchniony prometejską wolą kantaty «Kaukaz», W. Kikta staje się ideowym towarzyszem, uczniem i przyjacielem mądrego starca świata muzycznego. Nie zważając na odległość (Lwów — Moskwa), on ani na krok nie odstępuje od drogi samookreślenia ukraińskiej kultury muzycznej, wskazanej mu przez wielkiego maestro. Na tej drodze, poznając siebie jako mikrokosmos, jako nieodłączną komórkę wielkiej całości, Walerij Kikta tworzy «Romantyczne wariacje na temat Stanisława Ludkiewicza» na harfę solo (1976). Ten romantyzm kozackiego ducha wymaga ciągłego wypróbowywania siły i wytrwałości swojego powołania; ferment niepokory i wolności, głęboki indywidualizm i, wraz z tym, poczucie wewnętrznej dyscypliny i organizacji, które pozostawili w naszej krwi Goci, niespodziewanie wybucha w «Rozbójniczych balladach Zakarpacia» na chór męski, dzwony i flet podłużny (1976). Wydobyta na światło dzienne pamięć minionych wieków, która sprasowała się w kulturowych warstwach podświadomości, szuka wcielenia w, wydawałoby się, paradoksalnych, ale przez to jeszcze bardziej przekonujących ruchach kompozytorskiej myśli. Pisze on koncert na trąbkę z orkiestrą (1974); właśnie tembr helikonu, jego zrównoważona siła i pewność wywołują u kompozytora obraz starokijowskiego Bojana, który w trzech częściach koncertu prowadzi «Staroruski rozśpiew», «Bylinę» oraz «Pochód przebierańców». Jego pióru należy się także koncert na trzynaście trąbek solo (1971), wreszcie sonata na kotły solo «Groźne hymny sławnego Wojska Zaporoskiego» (1997). Główna idea, na którą pracuje kompozytor, to idea państwa sobornego, idea Ukrainy. Ariadnową nicią wyprowadza ona go z misternych splotów form, nadając najbardziej skomplikowanym konstrukcjom jasną treść i smukłość budowy. Wydaje się, że wszystko, czego dotknęłaby ręka twórcy, zaczyna napełniać się brzmieniem tej idei. Wziąć choćby utwory organowe: «Chorałowa preludia pamięci S. Ludkiewicza», «Ukraińska passacaglia» — koncert na organy, szósta suita na organy «Karpackie medytacje»; do tego rzędu można jeszcze dołączyć rozbudowane płótna wokalno-instrumentalne, wspomnianą już kantatę «Śpiew o matce» oraz kantatę «U mnie koło chaty kalina stała» na tenora, chór, harfę, organy i instrumenty perkusyjne — te utwory otwierają nam organiczny, żywy oddech instrumentu, wyrwanego niegdyś z przyrody naszej kultury muzycznej; zastanawiając się nad tym, z jakiegoś powodu od razu przed oczami wyłania się jedna z fresków Soboru Sofijskiego, na której przedstawiony jest organista, a także przypominają się słowa dawnej ukraińskiej kolędy, gdzie dziewczyna «na wirganach gra, lepiej śpiewa...» Być może główną przyczyną tak przejmującej jasności języka muzycznego i rzadkiego, jak na nasze czasy, zaznaczonego przez wielu krytyków muzycznych, melodyzmu jest adoracja ojczystego słowa, jego, dana do tworzenia modlitwy, magiczna siła i jeszcze to, że sam kompozytor od wczesnego dzieciństwa rósł i rozwijał się w ośrodku nieskazitelnie czystego, akademickiego śpiewu chóralnego — w chórze chłopców (zenit sławy tych chłopięcych chórów pozostał w epoce baroku ukraińskiej kultury). Właśnie ten śpiew chóralny prowadzi W. Kiktę do rycerza Duszy i Honoru, słynnego Iwana Kozłowskiego. Tam, na obczyźnie, talent młodego kompozytora nieprzerwanie podsycała nostalgia geniusza, który niegdyś również zaczynał swoją życiową drogę jako mały śpiewak, tylko nie w «chórze dworskim», a w chłopięcej kapeli Kijowskiego Złotokopułowego Soboru Michajłowskiego. Za życia wybitnego śpiewaka myśl Iwana Semenowicza zawsze była dla W. Kikty najwyższą próbą szczerości i prawdziwości. I. Kozłowski stał się pierwszym wykonawcą kameralnego cyklu wokalnego «Płacz za utraconym sercem» do słów Isikawy Takuboku (1967), który pod względem dramaturgii, lakonizmu i siły muzycznych charakterystyk przyrównuje się do najlepszych kameralnych utworów wokalnych F. Schuberta, M. Musorgskiego, D. Szostakowicza. O tym, dedykowanym I. Kozłowskiemu cyklu, sam śpiewak powiedział, że on «odzwierciedla tragedię człowieka, który nie jest w stanie trafić w ogólny rytm; utwór przyciąga głębią myśli i nowością brzmienia. Poszukiwanie nowych form dźwiękowych u W. Kikty jest bardzo harmonijne i naznaczone subtelnym rozumieniem wokalu». Po śmierci śpiewaka W. Kikta pisze «Ukraińską Boską Liturgię Jana Złotoustego, pamięci wielkiego śpiewaka Iwana Kozłowskiego» (1994); po raz pierwszy była wykonywana w Moskwie, w języku ukraińskim. Być może dlatego, że natura kompozytora jest bliska naturze nieustraszonej «kozackiej czajki», przesiąkniętej solą ziemi, która ją zrodziła, on tak samo łatwo i swobodnie przecina sztormowe, światopoglądowe oceany z północy na południe, z zachodu na wschód i pewnie przybija do brzegów bogatych kultur; szczerze zachwycając się nimi, ani razu nie został «wzięty w ich niewolę», nie podpadał pod ich wpływ, nie jest ich epigonem, a, jak każda silna osobowość, mając o wszystkim własne zdanie, tworzy własny, niepowtarzalny obraz Świata. Twórczą fantazję W. Kikty pobudza poezja Japończyka I. Takuboku, polskiej poetki J. Kontkowskiej, A. Puszkina, do których wierszy pisze cykle wokalne; tworzy on «Diptych według rzeźb Bourdelle'a» na harfę, a także «ANTYCZNE wizje» na harfę i klarnet, «Poematy według obrazów Wasniecowa» na recytatora z orkiestrą instrumentów ludowych, wariacje koncertowe
Leonid Hrabowski (kompozytor, USA), Sofija Majdanśka (pisarka, skrzypaczka, Ukraina), Virko Baley (kompozytor, USA), Walerij Kikta, Rosja)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
