Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
Seite · S. 15Originalseite ↗

DRUGIE NARODZINY ARTYSTY

Слово Просвіти, №75 за 2000 рік

pod różowym abażurem» również oświetlona jest tylko część wnętrza, wszystko inne utonęło w zmierzchu. Tym bardziej przekonujące jest wrażenie spokoju, rodzinnego szczęścia. A obraz «Przy czytaniu listu» wypełniony jest niczym niezmąconym światłem, radością. A ileż skromnego i cichego szczęścia jest w postaci kobiety, która czyta list... Oto bezludne wnętrze. Odsunięta firanka, — ktoś przed chwilą wyglądał przez okno. Odsunięte również krzesło, — ktoś w nim siedział i wyszedł, może tylko na chwilę. Ten intymny świat pełen jest oznak subtelnej duchowości, wykwintnego smaku. Na ścianach niewielkie, ładnie oprawione etiudy, na stole na werandzie ze smakiem ułożony bukiet kwiatów, który tak pasuje do żółto-zielonego koloru liści drzew, widocznych przez okno. A ileż spokoju w postaci człowieka, który siedzi niedaleko, na ławeczce. Perspektywa osiągana jest nie tylko kompozycją rysunku, ale i kolorem w głębi, znacznie bledszym niż barwy bukietu i lampy na werandzie na stole. Poszczególne detale rysunku «Wnętrze z fortepianem» — lampa stołowa, fortepian, lustro w cudownej oprawie — drżąco migoczą w półmrocznym pokoju. «Wnętrze z fortepianem» wykonane jest w powściągliwej tonacji: czerń mebli i biel światła za oknem; obraz mieni się nieskończonymi przejściami srebrzystych tonów w aksamitnie ciemne, złocisto-różowych — w zielonkawo-ochrowe, chłodno-błękitnych — w ciepło-żółtawe. Światło, które przebija się przez przezroczyste firanki, srebrzystą plamą kładzie się na błyszczącej podłodze, na lustrze, a od niego odbija się także na fortepianie. Czy przed Lewczenką znani byli mistrzowie wnętrz? Niewielu. I wśród nich przede wszystkim należy wymienić Niemca Menzela (XIX w.) i Holendra Vermeera z Delft (XVII w.). W «domowych» obrazach tego ostatniego również czuć oddech wielkiego świata za oknem, którego częścią jest także niewielki pokojowy zaciszny kącik. Ale istnieje również istotna różnica między wnętrzami Lewczenki a jego poprzednika z dalekiego XVII wieku. Wnętrza Vermeera z Delft to arystokratyczne salony, a u Petra Lewczenki widzimy skromne mieszkanie zwykłych ludzi. Vermeer ciągnie ku francuskiemu uroczystemu klasycyzmowi, a Lewczenko zdołał połączyć najlepsze ideały pieriedwiżników z niepretensjonalnym impresjonizmem. Chyba najjaskrawiej widać to we wnętrzu «Przy samowarze». Przedstawiono na nim kobiecą postać, ale to nie Matylda, a służąca. Fioletowy wieczorny zmierzch. Kuchnia. Przy samowarze, oświetlonym gasnącymi promieniami słońca, niczym w półśnie, siedzi dziewczyna. Złożywszy ręce, odpoczywa, może po raz pierwszy w ciągu całego zabieganego dnia... O obrazach wspomnianych, Zasnęłych w piersiach na wieki, Marzą, marzą, Wpatrując się w zmierzch. M. Semenko P. Lewczenko. Wielkanocny stół. Lata 1900. Olej na płótnie P. Lewczenko. W kuchni. Lata 1900. Olej na tekturze UZNANIE Petro Lewczenko nigdy nie gonił za sławą. Czasem wydawało się, że świadomie unika hałaśliwego sukcesu. Uznanie przyszło do niego samo. Szczególnie wielu wielbicieli twórczości artysty pojawiło się na początku naszego stulecia. Jego prace eksponowano w Moskwie w znanej w tamtym czasie galerii Lemercier. Chwalono go na stronach petersburskiego czasopisma «Apollo». Niewielkie malarskie poezje Lewczenki, — jak inaczej je nazwać? — chętnie wystawiał w swoim «Salonie» Wołodymyr Izdebski. A on wystawiał najbardziej utalentowanych, najnowocześniejszych artystów. I obok rysunków Heorhija Narbuta oraz Ołeksandry Ekster zajaśniały słoneczne pejzaże Lewczenki. Uznawali go przedstawiciele różnych kierunków w sztuce. Pewnego razu małżeństwo Lewczenków przyjechało do Odessy. Zatrzymali się w hotelu. Następnego dnia rano ktoś zapukał do drzwi. Na progu stał nieznajomy. Uprzejmie się kłaniając, przedstawił się: — Kiriak Kostandi. Przyszedłem wyrazić wam swój szczery podziw i szacunek. Kostandi — przywódca odeskich artystów. Przyjaciel Kramskiego i Riepina, obrońca maluczkich tego świata. Jakże ludzka jest jego «Wczesna wiosna»: grzeje się na ławeczce stare małżeństwo. Tak niewiele im trzeba — być razem i odrobina słońca. Czyż nie o takich powiedziano: Na świecie jestem nikim. A ty? Ty też nikim, chyba. Więc pomilczmy we dwoje. A bo nas wygonią. Ten odesita jest bliski jemu, Lewczence, duchem. Wystawiać się z nim zgadza, z nim i jego kolegami z «Towarzystwa południoworosyjskich artystów». Jeszcze w 1899 roku założono «Kijowskie towarzystwo artystów». Z sukcesem wystawiał się tutaj także Petro Lewczenko. W tamtych latach z żoną często zatrzymywali się w Kijowie. Zaprzyjaźnili się z byłym nauczycielem Wołodymyrem Donatowyczem Orłowskim, który powrócił z Petersburga na Ukrainę, oraz jego zięciem — znanym artystą Mykołą Pymonenką. Lewczenko z żoną osiedlili się na ulicy Wielkiej Żytomierskiej, niedaleko Soboru Sofijskiego. W wolnym czasie lubili posiedzieć w skwerku, który zielenił się obok jego białych ścian. Właśnie tutaj narodził się zamysł obrazu «Sofia»: małe podwórko obok majestatycznej starodawnej budowli. Złote kopuły — i niepozorne prozaiczne życie w cieniu historii. Rokiem 1915 datowany jest obraz «Skwer przy Złotych Wrotach». Barwność, bogactwo kolorystyczne i tonalne tego rysunku, koronka i jego delikatna graficzność są bezbłędne. To czas rozkwitu kunsztu utalentowanego artysty. W sztuce ożywienie. Młoda generacja artystów przejmuje się młodzieńczym duchem odnowy malarstwa. Z szacunkiem odnoszą się do Petra Lewczenki jego młodzi wielbiciele — artyści O. Muraszko, A. Manewicz, M. Buraczek. Później, kiedy Lewczenki zabrakło, jeden z najbardziej utalentowanych impresjonistów Kijowa Mykoła Buraczek napisze: «Aby uzupełnić historię zmagań ukraińskich artystów w kierunku stworzenia najnowszej fizjonomii naszej sztuki, wspominam takiego wspaniałego pejzażystę, jak nieżyjący już Lewczenko. Szczególnie piękne jego prace przypadają na ostatnie lata jego życia. Artysta porzucił nieco manierę swoich wcześniejszych prac, stał się bardziej kolorowy i elegancki». Stało się to w połowie niełatwych lat 30. XX wieku. Mieszkał wtedy w Charkowie student fakultetu robotniczego Mykoła Bezchutryj. Większość jego towarzyszy zamierzała przebudowywać wszechświat, nie mniej. Mykoła pragnął tylko jednego: zostać historykiem sztuki. Jeszcze jako student był dobrym znawcą malarstwa. Pieniędzy Mykoła prawie nigdy nie miał. Mimo to często bywał w antykwariatach. I choć tam wiedziano, że niczego nie kupuje, witano go przyjaźnie: potrafił udzielić słusznej rady. Pewnego razu Mykoła, jak zawsze, wpadł do ulubionego sklepiku. Siwowłosa kobieta o smutnej, wycieńczonej twarzy przyniosła na sprzedaż niewielkie obrazy. Spojrzawszy na nie, Mykoła o mało nie skamieniał. To były zdumiewające rzeczy. Antykwariusz zaoferował za nie grosze. – Przecież ja za takie pieniądze niczego nie kupię. Potrzebuję choć trochę mąki i sacharyny... – żaliła się kobieta. – Zbyt są małe, pani obrazy, jak pani chce – obojętnie wzruszył ramionami antykwariusz. Wtedy Bezchutryj nie wytrzymał, prawie krzyknął. – Co wy wygadujecie! Patrzcie, małe! Przecież one są bezcenne! Spójrzcie, jakim szlachetnym nastrojem są przepełnione. Artysta jakby przypomina nam o czymś takim, czego zapominać nie wolno. Jaka rozświetlona melancholia... I nagle, spojrzawszy na kobietę, zamilkł: ona cicho płakała, nie wstydząc się łez. – Wybaczcie – rzucił się do niej Mykoła. – Kim jesteście? Kto namalował te wspaniałe pejzaże? Kobieta cicho odpowiedziała: – Niewiele lat minęło, odkąd go nie ma, a już przez wszystkich zapomniany... Jestem wdową po Petrze Łewczence. A kilka dni później do skromnego mieszkania Matyldy Josypiwny Bezchutryj przyprowadził Pawła Tyczynę, Mykołę Bażana, Leonida Perwomajskiego. Wkrótce częstymi gośćmi w jej domu stali się Petro Pancz, Iwan Marjanenko, Semen Sklarenko. Prace Łewczenki wkrótce zajęły honorowe miejsce w ich kolekcjach. O zapomnianym artyście przypomniano sobie, zaczęto o nim mówić. Powszechny zachwyt jego twórczością wyraził Paweł Tyczyna: – Toż to muzyka barw, sonety miłości do przyrody! Tak zaczęło się drugie narodzenie artysty. OBOK NA ZAWSZE Lata płynęły. Przyjaźń dwóch charkowian, Łewczenki i Wasylkiwskiego, trwała. Nie znali zazdrości, rywalizacji. Zestarzawszy się, z taką samą ciepłotą odnosili się do siebie nawzajem. – Serhij ma astmę, jest mu coraz gorzej, a on swoje, maluje. I cały czas oddycha farbami – niepokoił się Łewczenko. – Nie podobają mi się rumieńce Petra. Przecież od dawna choruje na płuca – mówił Wasylkiwski przyjaciołom. Spotykając się, coraz częściej wspominali przeszłość. Zimowe zaułki Charkowa, którymi spieszyli do gimnazjum, sfinksy przy Akademii Sztuk Pięknych, gwarne ulice i bulwary Paryża. A jeszcze częściej przypominały się drżące światełka zapomnianych chutorów, które obu oświetliły ich życiową drogę. Obaj zmarli w Charkowie w 1917 roku, pozostawiając potomnym, jako drogocenne dziedzictwo, swoje dzieła. Ich obrazy są zawsze obok – w muzeach i galeriach sztuki. WRZESIEŃ, NR 9 (75), 2000 ROK

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn