Seite · S. 11Originalseite ↗
Akademik M. I. Szkil
Слово Просвіти, №77 за 2000 рік
Wydawał mi się nieskończony. Byłem przepełniony wrażeniami. Ale z czasem wszystkie szczegóły żartów, piosenek, dowcipów jakoś powoli się oddaliły, a w pamięci pozostało to, co najskrytsze — opowieść Mykoły Iwanowycza o sobie, o swoim dzieciństwie, młodości, rodzicach. I oto, po latach, przeglądam książkę prozy matematyka Mykoły Szkila (teraz już akademika wielu uniwersytetów świata, rektora Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia M. Drahomanowa), wczytuję się w jego poruszone mikronowele, powiązane w jeden snop bólu przeszłości, poświęcone najdroższej osobie — matce. Nie — „Mamie Chrystii Wasyliwnie”, mamie! Czas, lata, wysokie tytuły, odznaczenia i godności nie rozmyły tego dziecięcego i najdroższego imienia — mama. Uważnie wczytuję się w nowele książki „Niedowiezione słoneczniki”, a przed oczami stają żywe obrazy, które pojawiały się przede mną jeszcze w tamtym niezapomnianym dniu... W kalejdoskopowym obrocie stają okrutne godziny życia nie Mykoły Iwanowycza Szkila, a całego pokolenia, pokolenia jego rówieśników, którego dotknęło ostrze kosy głodowego czterdziestego siódmego roku, nieszczęścia niedawnej wojny, która pozostawiła niezagojone rany w duszach milionów. To spowiedź za wszystkich, bo czyż ktoś, przeżywszy tamte straszliwości, nie pamięta siebie w stepie w drodze do szkoły, kiedy dreszcze przenikają nie tylko ręce, ale i duszę, czyż ktoś zapomniał wiosnę czterdziestego pierwszego, czterdziestego siódmego, czyż nie staje przed oczami nieopalana chata i chora matka na zimnym jak lód piecu, czyż nie wyłania się, jak w przerębli, dziecięce marzenie o owej tajemniczej „harmonii”, która w zręcznych rękach ożywa, kwitnie, rozwesela zasmucone ludzkie serce i którą tak, no już tak, chce się mieć i dla siebie?.. Wszystkie góry zielenią się, tylko jedna czarna, Ta, gdzie sieje wdowa biedna... Tak, właśnie ta piosenka brzmiała przez drżącą łzę Mykoły Szkila o matce zza bujnego kwiecia bzu w moją duszę palącym bólem owego niezapomnianego dnia naszego pierwszego spotkania. Już wtedy on, zapewne, tworzył strony swoich nowel, z których przezierała mądrość wujka Tymofija, z którym prowadzili na targ ostatniego byczka na sprzedaż, aby kupić bratankowi owo jego marzenie — harmonię, której tak i nie przyszło mieć chłopcu, bo on całą drogę rozmyślał nad ciężkimi zawiłościami życia, rozwiązując, po dziecięcemu naiwnie i prosto, najtrudniejsze równanie z wieloma niewiadomymi: czy kupić harmonię, czy niememu starszemu braciszkowi i sobie — buty na srogą zimę. I wybrał — drugie, bo już wtedy zaczynał rozumieć nie tylko życiowe trudności, ale i to, że „nic człowiek u nas nie znaczy... Choć w czas pokoju. Choć w wojenny. Wyżej ludzkiego życia, wyżej ludzkiego zdrowia nasi rządzący zawsze z jakiegoś powodu stawiają jakieś zadania”. Tak było i tak jest i dzisiaj. Zrozumienie czasu, wartości ludzkiego bytu przychodziło do dziecięcego serca powoli. Może właśnie dlatego, kiedy matka otrzymała zawiadomienie o śmierci ojca, on nie mógł dojść do siebie, jak to tak, żeby gdzieś, ktoś miał prawo zabić jego ojca. „W tamtej chwili jeszcze nie płakał”, a matka „wiła się w chwastach i wznosiła ręce do nieba. Głosila i głosiła...” Proza Mykoły Iwanowycza Szkila jest prosta i czysta, jak prawda, jak świeża bruzda na wiosennym polu, jak ciepło naszego dzieciństwa, zaćmionego wiecznymi nędzami, tułaczkami, tragediami... Dlatego, czytając te krótkie, ale obszerne pod względem bólu nowele, w wydawałoby się niedostrzegalnych epizodach widzisz przede wszystkim — siebie, czujesz swoją obecność. Może właśnie dlatego krajan Mykoły Iwanowycza, poeta Borys Olijnyk, powiedział, że nie można czytać tej książki bez łzy i skurczu w gardle. Huczała zła zima. Mama umierała na lodowatym piecu w nieopalanej chacie, odlatywała w zimowy wyraj wieczności najdroższa na świecie osoba, a w zamian przychodziły do chaty do dwóch małych sierot nędza i bieda powojennych lat. I jedyne słowo „mama” kontynuowało żarzyć się jak nieostygłe jeszcze ognisko wiary, zacisza i smutku. Teraz rodzicami stali się dla chłopców bogowie w na wpół wyblakłym kąciku pochylonej starej chaty... Czytając palącą prozę Mykoły Iwanowycza Szkila, śledzimy tragedię całego ukraińskiego narodu, jego planowe wyniszczenie, jego krzywdę. Wielki ród Szkilów został wyniszczony przez satanistyczny system socjalistyczny, który niektórym chce się jeszcze dzisiaj, pod koniec drugiego tysiąclecia reanimować, zawrócić, zagnać batami nowożytnych poganiaczy w bagno. Chciałoby się owym rączym działaczom odrodzenia socraju na naszej Ukrainie wysłać po egzemplarzu tej strasznej książki akademika Szkila, żeby obudzić przytępioną pamięć o przeszłości i powiedzieć owym janczarom — zatrzymajcie się, chłopcy, my znamy naszą przeszłość, może trochę lepiej, aniżeli wy, wczorajsi pasierbowie sekretarek komitetów rejonowych i przewodniczących kołchozów oraz wszelakich wodzików i wodzów. Zatrzymajcie się! Wasza przeszłość — jest potworna i straszna! I im dalej my od niej się oddalamy, tym bardziej odrażającym wydaje się ten moloch. Przeczytawszy jeszcze i jeszcze raz tę okrutną prawdę o naszej przeszłości, wczytawszy się w proste i wyważone słowo Mykoły Szkila, wyczuwam w nim i echo bólu Archypa Tesłenki, i Mychajła Sytnyka z jego „Słonecznikiem” na cudzoziemskim nieużytku, i rozdartą duszę „Kłymka” Hryhora Tiutiunnyka... Książka Mykoły Szkila stała się dla mnie i ochroną, i schronieniem. Jego prawdziwe słowo o okrutnej prawdzie ciężkiego życia nie zagubiło się w wirze życia, a pozostało na zawsze. Ono jest w drodze, do czytelnika...
Hryhorij Bułach życiem nie drażni, nikomu nie kole w oczy wiecznie przerażone demaskatorskim krokiem historii. Jednak zgódźmy się, że jego dwie najważniejsze powieści — „Ludzie ze strachu” (1966) i „Do domu nie ma powrotu” (1976) — do dziś stoją w naszej literaturze na uboczu. A jej — literatury — tłum jak był, tak i pozostaje do tej pory nomenklaturowy. Przy tym — jeszcze radzieckiego wyszkolenia, z jednomyślnym nastawieniem na tematy i idee, których poziom intelektualny utknął na podstawach najbardziej trywialnej wiedzy politycznej. Ja nawet teraz nie mogę pojąć największego dla mnie cudu nad cudami: jak w tej literaturze mógł narodzić się i przetrwać człowiek, który ani jednego wiersza nie poświęcił (nawet spod cenzorskiego bata) partii, nie używał przyjętych, a nawet miłych dla „nowej historycznej wspólnoty” słów w rodzaju: sekretarz, komitet partyjny, rząd, kołchoźnik, robotnik, socjalizm, plan, współzawodnictwo, walka o zbiory? Nie mówię już o słownictwie literacko bardziej tradycyjnym, w którym szczególnie szanowane są: miłość, ukochany (a), ojczysta ziemia, ojczysta pieśń, ojczysty naród, teraźniejszość, przyszłość, przeszłość... Doprawdy potężny był to człowiek. Który jeśli się czymś truł, to chyba wódką, która jednak powalać go z nóg tak i nie zdołała: znosił ją na nogach tak samo wytrwale, jak i wszystkie inne socjalistyczno-literackie i pozaliterackie świństwa. Które też skróciły mu życie. Nie tylko, nawiasem mówiąc, życiowe: pisał mało i długo też nie z własnego pragnienia, wiedząc, że ani on, ani jego utwory w naszej wszechlaureackiej prozie nie są potrzebne. Ale te utwory pisał! Dając upust duszy chyba na grafomanach, których w „Radzieckim pisarzu” redagował, mało powiedzieć, bezlitośnie — z okrutną rozkoszą, przepisując czasem nieudolną jakąś powieść niemal od nowa. Mówię o tym, w pełni odpowiadając za swoje słowa, bo on te „powieści” do mnie przynosił. Po co dokładnie, do tej pory nie wiem. Może dla przestrogi, wiedząc, że i ja w tamtym czasie zabrałem się już do prozy. Żegnaj, drogi i trudny (niejednokrotnie — całonocny) mój rozmówco. Ukraina, o której marzyłeś, kiedyś się narodzi. A wraz z nią i jeszcze jeden ty. Niekoniecznie przez nas znany. Kto z nas do niej (nawet pośmiertnie) dożyje, temu, może, i otworzy się Andrijaszyk prawdziwy. Rycerz własnego stylu, własnych tematów, własnego światopoglądu. No i, oczywiście, własnego literackiego zachowania, które obejmuje wiele rzeczy. A co tam wiele — całego człowieka, który każdego dnia i w każdej chwili walczy i z sobą, i ze światem, któremu o wiele milsza jest nasza przeciętność. Dla Andrijaszyka (i żywego, i wiecznego) nieakceptowalna i nieznośna. Hryhorij Sztoń LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · Maschinelle Übersetzung
