Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

«SŁOŃCA I GWIAŹDZISTEGO NIEBA życzą ukraińscy astronomowie w nowym roku

Слово Просвіти, №01 за 2011 рік

Zwyczajny stołeczny adres — ulica akademika Zabołotnego, 27. Tam znajduje się Główna Obserwatorium Astronomiczne NAN Ukrainy. Jechaliśmy tam po raz pierwszy, więc chciało się jak najszybciej dotrzeć, aby znaleźć odpowiedzi na najbardziej skryte „Dlaczego?” dotyczące naszego bytu, wszak jest on związany z gwiazdami, z dalekimi nieznanymi światami. Ale żeby trafić do obserwatorium, musieliśmy iść kilka kilometrów zaśnieżonym Lasem Hołosijiwskim. Czarująca, wcale nie miejska przyroda jakby współbrzmiała z Kosmosem. Nasz rozmówca — Iwan Pawłowycz KRIACZKO — kierownik działu informacji naukowo-technicznej Głównego Obserwatorium Astronomicznego NAN Ukrainy, autor „Kieszonkowego atlasu rozgwieżdżonego nieba”, „Atlasu rozgwieżdżonego nieba”, podręcznika metodycznego dla nauczycieli „Astronomia. Klasa 11”, „Przewodnika po rozgwieżdżonym niebie”, „Pomoce naukowe z astronomii”, elektronicznego podręcznika z astronomii dla 17-godzinnego kursu, współautor podręczników, programów nauczania z przyrodoznawstwa i astronomii, Biblioteki pomocy elektronicznych z astronomii, około 20 publikacji naukowych z zakresu fizyki Słońca oraz dwóch patentów na wynalazki. Założyciel i redaktor naczelny czasopisma popularnonaukowego „Nasze niebo. Observer”. Muzeum historii Głównego Obserwatorium Astronomicznego NAN Ukrainy rozgwieżdżone niebo: naukowców, nauczycieli, amatorów. Staramy się udzielać wykwalifikowanych odpowiedzi na pytania, które napływają telefonicznie lub pocztą elektroniczną, popularyzujemy astronomię w każdy sposób, w tym także przez media. — Dlaczego obserwatorium w Lesie Hołosijiwskim nazywa się Głównym? Czyżby tutaj były najlepsze warunki do obserwacji? — Tutaj prowadzimy najwięcej badań na Ukrainie — od obserwacji planety Ziemia (dział geodynamiki) do obiektów pozagalaktycznych. Wszystko, co mieści się w tym przedziale, wchodzi w zakres zainteresowań naukowych pracowników obserwatorium. Główne Obserwatorium Astronomiczne to instytucja akademicka, która należy do Narodowej Akademii Nauk, być może dlatego jest Głównym. Są też inne obserwatoria, które koncentrują się na bardziej konkretnych badaniach. Tak, Obserwatorium Uniwersyteckie przygotowuje profesjonalnych astronomów, Krymskie znane jest na świecie jako Obserwatorium Słoneczne, tam są bardzo dobre wyniki badań Terskoł — na Elbrusie, w Kabardo-Bałkarii, na wysokości 3100 m n.p.m. Dzisiaj to Międzynarodowe centrum badań, ponieważ znajduje się na terytorium Rosji, ale wyposażenie należy do naszego obserwatorium, Państwa Ukraińskiego. Oprócz astronomicznych, stosuje się je do badań medycznych i ekologicznych. — Co zadziwiło Pana na rozgwieżdżonym niebie w 2010 roku i czego oczekiwać w 2011? — Byłem najbardziej zadziwiony tego lata, kiedy obserwowałem deszcz meteorów Perseidów w sierpniu. Jeździliśmy obserwować to zjawisko do Lisnyk (to obserwatorium w pobliżu Kijowa, które należy do katedry astronomii). Z nami była grupa uczniów, którzy zajmują się obserwacjami tych zjawisk. Wtedy był niesamowity upał, a my z chłopakami leżeliśmy prosto na ziemi i liczyliśmy meteory. Od 13 na 14 grudnia był jeszcze jeden piękny deszcz meteorów — spadały Geminidy. W 2011 mamy nadzieję zobaczyć najjaśniejsze planety, Księżyc. Te nadzieje są związane z nadziejami wielu ludzi, którzy chcieliby popatrzeć na to razem z nami. A to udaje się nie zawsze, bo w Kijowie, niestety, nie wszystko jest tak dobrze z pogodą astronomiczną: bywa pochmurno, więc nie widzimy jasnego nieba czasami przez miesiąc. Dlatego astronomowie zawsze życzą wszystkim „Słońca i rozgwieżdżonego nieba przy każdej pogodzie”. — Jakie najważniejsze odkrycia zostały dokonane w światowej nauce w 2010 roku? — Moim zdaniem, najbardziej niesamowite odkrycie zrobił Brytyjczyk Roger Penrose. Znalazł pewne niejednorodności tła mikrofalowego, które pojawiło się wkrótce po narodzinach Wszechświata i niesie informację o tym wydarzeniu. Te niejednorodności, jest pewien uczony, świadczą o tym, jakim był Wszechświat przed „Wielkim Wybuchem”. Pytanie o narodziny Wszechświata zawsze najbardziej interesowało naukowców, dlatego Penrose jakby przekroczył tę granicę tajemniczości. Według jego wniosków, Wszechświat przeszedł w ten stan z jakiegoś poprzedniego — czyli poprzednik Wszechświata zakończył swoje istnienie i dał życie nowemu. Ale resztki informacji o tamtym poprzednim stanie przeniknęły tutaj. Jednak większość kosmologów uważa, że obiektywność badań Penrose'a budzi wątpliwości, więc radzą trzymać się klasycznej teorii o tym, że punktem wyjścia naszego bytu był jednak „Wielki Wybuch”. Ale co go spowodowało i co było przed nim — do dziś pozostaje otwartym pytaniem. Jeśli chodzi o konkrety — odkryto nowe egzoplanety (krążące wokół innych gwiazd). Te obiekty astronomowie odkrywają od 1995 roku i jest ich już ponad 500. Jeśli jeszcze 20 lat temu istnienie planet wokół innych gwiazd było hipotezą, to teraz jest to jeden z postępowych kierunków odkryć. Obecnie za pomocą najpotężniejszych teleskopów są one nawet fotografowane, więc możemy zobaczyć inne układy planetarne na własne oczy. A to krok do rozwikłania jeszcze jednego wiecznego pytania — czy istnieją planety podobne do naszej Ziemi, czy jest na nich życie? Obecnie odkryto już planety tylko trzy razy większe od Ziemi, które mają twardą powierzchnię, wśród nich może okazać się taka, która ma warunki do życia. A kto tam, albo co tam? Kiedyś napisałem artykuł naukowy „Jak astronomowie szukają życia we Wszechświecie”, który rozpocząłem od tego, że życie w ogóle nie jest kwestią czysto astronomiczną. Jest jeszcze biologia. Ale na astronomów „zrzucono” zadanie znalezienia miejsca, gdzie życie może istnieć. Dlatego na styku astronomii i biologii powstała astrobiologia. Biolodzy według pewnych „markerów” (obecność atmosfery, tlenu w niej, wody itp.) ustalają prawdopodobieństwo istnienia życia na egzoplanetach. — Czy można zobaczyć w teleskopie tak zadziwiające obiekty kosmiczne, jak na zdjęciach w Internecie? — Nie. Jest to nawet zasadniczo niemożliwe. Nawet jeśli przez całą dobę patrzeć na ten punkt nieba, gdzie znajduje się ten obiekt, nie zobaczymy go w ten sposób. Ponieważ fotografia i ludzkie oko to różne odbiorniki. Fotografia może gromadzić światło, a oko tego nie robi. Astronomowie mają narzędzia pracy — teleskopy. W 2010 roku przeprowadzono remont kosmicznego teleskopu imienia Hubble’a, który już od 20 lat lata wokół Ziemi i fotografuje odległe obiekty. Te zdjęcia są rozpowszechnione i dziś większość ludzi wyobraża sobie Wszechświat właśnie na podstawie fotografii z Hubble’a. Na remont Amerykanie wydali miliard dolarów, z czego 200 milionów na nowy sprzęt naukowy. Teraz będzie on gwarantowanie pracował jeszcze 5 lat, chociaż na jego miejsce budują znacznie większy teleskop imienia Jamesa Webba. Ukraińscy naukowcy również mieli program obserwacji na Hubble’u, a to świadczy o wysokim poziomie naszych astronomów, ponieważ wnioski wybiera specjalna międzynarodowa komisja i muszą one wpisywać się w koncepcję ogólnoświatowej astronomii. Nasi astronomowie pod kierownictwem akademika NAN Ukrainy Jurija Izotowa obserwowali odległe galaktyki przez siedem dób (ponieważ Hubble znajduje się na orbicie, obserwacje prowadzi się całodobowo). Hubble latał wokół Ziemi, realizując program, który został napisany tutaj, w Lesie Hołosijiwskim. — Iwanie Pawłowiczu, zadziwi Pan czytelników „Słowa Proświty” — czy jest życie na Marsie? — To bardzo ciekawa temat. Można by nawet napisać o tym powieść. Kto tylko nie szukał życia na tej planecie, ale do tej pory nie znalazł. Pewnego razu wydawało się już, że temat jest zamknięty: życia nie ma. Ale do Marsa przylatuje kolejny aparat kosmiczny, bada go z orbity i znajduje „markery” — poboczne oznaki istnienia życia. Na powierzchni Marsa zarejestrowano przejawy metanu, co może być związane z mikroorganizmami.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn