Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Naród silny duchowością. Składniki światopoglądu Ukraińców

Слово Просвіти, №01 за 2013 рік

Wadym MYCYK, doktor filozofii w dziedzinie kulturoznawstwa, laureat nagrody im. Iwana Neczuja-Łewyckiego. Twórczość ludowa Ukraińców jest bogata i święta. I ma szlachetny cel: wywyższyć człowieka, wydarzenie, połączyć ze światem, wznieść duszę ku jego światłonośnym szczytom. Dokonuje się to poprzez symbole, działania rytualne, które stanowią wspólny obrazowy język duszy narodu ukraińskiego. Działania w obrzędach, symbole, fabuła w sztuce ludowej, słowo i melodia są ze sobą powiązane i niosą jednakowy ładunek artystyczno-znaczeniowy. Główną ideą w świętach i obrzędach, twórczości słownej i sztuce ludowej jest afirmacja wzrostu i rozwoju. Osiąga się to poprzez wysławianie triadycznych źródeł życia, bez których są one niemożliwe: słońca, wody i ziemi. W ostatnim czasie duchowością zaczęto uważać tylko religijność: otwieranie cerkwi, odwiedzanie świątyń. Jednak jest to tylko cząstka wiary jako przejawu duchowości. Jakie są zatem jej składniki? Głównym czynnikiem duchowości jest miłość. W świętych pismach różnych czasów powiedziano, że Bóg jest miłością. Jest tu i miłość do świata, i jego sił, i do wszystkiego, co w nim istnieje, i do życia oraz wszystkich jego źródeł. Utracona miłość do przyrody i otoczenia, którą obecnie przeżywamy, prowadzi do spustoszenia i zguby. Światopogląd jest drugi w tej kolejności. W nim zawarty jest wypracowany przez przodków pogląd narodu na świat, związek z ziemią i niebiosami. Na tej podstawie tworzy się, rozwija i przekazuje w przyszłość kultura ludowa. Właśnie w jej wielkości, łasce i pięknie, w zasadach moralnych pielęgnuje się duszę narodu i każdego człowieka. To jest duchowe zdrowie narodu. Świętym przejawem duchowości narodu ukraińskiego są święta Kręgu Słonecznego: Boże Narodzenie-Kolada, Wielkanoc, Kupało, Kalyta oraz trzy święta mniejsze: Kołodij, Trójca (Wirja, Zielona Niedziela), Wesele Świecy. Jest ich siedem — siedmioczłonowa twórcza istota Świata. W nich nie tylko czci się świat i jego życiodajne źródła, ale także odtwarza się, że człowiek jest jego cząstką, podobieństwem Bożym. Poprzez święta na cześć Słońca następuje jednoczenie narodu ukraińskiego z siłami wyższymi, wysławiane jest światło i życie. Na ich podstawie rozwija się świadomość narodowa — przynależność do własnego narodu, państwa, świadome szanowanie przeszłości i tworzenie przyszłości. Skłaniają one każdego człowieka, który należy do narodu ukraińskiego, do wcielania swoich myśli i duszy w twórczość. Życiową podstawą zachowania jest prawda. Postępuj zgodnie z prawdą, a będziesz sprawiedliwy. Poznaj prawdę, a będziesz wolny. Wreszcie, ważnym czynnikiem w duchowości jest pamięć, która podtrzymuje więź rodową z przodkami od starożytności aż po współczesność, ich czynami, nie pozwala zapomnieć, czyimi jesteśmy synami i jakich rodziców dziećmi. Aby rozwijała się duchowość, trzeba rozwijać ukraińską duszę od narodzin dziecka aż do śmierci człowieka. Do tego mamy bogaty dorobek zwyczajowy, obrzędowy, pieśniowy, muzyczny, taneczny jako zorganizowany system duchowy. Trzeba tylko w pełni odkrywać jego piękno, prawdziwą życiową potrzebę. Najważniejsze, aby wszystkiemu nadawać ukraińskiego ducha i stylu, aby kształtować etniczną odrębność w kulturze, twórczości, moralności i życiu codziennym. Kultura to pojęcie całkowicie światopoglądowe i obejmuje całe życie zarówno narodu, jak i człowieka. Duchowo bogaty jest także nasz ojczysty język. Jest on bezpośrednio związany z najwyższymi siłami Świata. Tak, na niebiosach włada Gospod (Pan), a na swojej ziemi — Hospodar (Gospodarz), jego pomocnicą jest Hospodynia (Gospodyni). Ich siedzibą jest Hospoda (Gospodarstwo/Dom). Natomiast u Rosjan, jako młodego narodu, takiego związku nie ma: Gospod — chazjain — izba. Od dawna miejscem osiedlenia Boga było Wyższe niebo — Wirja, a to, gdzie mieszka Hospodar, nazywa się Podwirja (Podwórze). Święty język, który płynie z niebios, to — Powirja (Wierzenie). W światopoglądzie naszych przodków świat wyobrażano sobie jako koło, tak się rozwijał i tak okrągło był przedstawiany, jak obraz Słońca we wszystkich gatunkach sztuki ludowej i obrzędach. Zarówno nasi przodkowie, jak i my wiele rzeczy robimy według świętego kręgu. Śpiewamy pieśni rytualne. Nasze chleby i potrawy mają w nazwach tę świętą podstawę: kołosok (kłos) — kołobok (bułeczka) — kołacz — kałyta — korowaj — koływo. W trzecim tysiącleciu, kiedy działała kultura trypolska, Bogiem Słońca był „Ra”. W języku ukraińskim zachowało się bardzo wiele słów z tym rdzeniem: ranok (rano) — radist (radość) — chram (świątynia) — wira (wiara) — pracia (praca) — rało (radło) — oracz (oracz) — ratnyk (wojownik) — czara (czara)… A światopoglądowo najważniejsze to — Raj — kRaj (kraj) — Raïna — UkRaïna. U praukraińców epoki paleometalu Najwyższym Bogiem był Swaróg, który opiekował się także małżeństwem, nawet obrączkę wykonał. W „Wedach Roga” (Rygwedzie), których większość stworzono na Naddnieprzu i zaniesiono przez naszych przodków z Pięciorzecza Ukrainy do Pięciorzecza Indii, jest słowo „Swach” — wyższe niebo. Ład w ukraińskim weselu od tamtej pory do dziś nadają święte stany — Swachy i Swaty. Śpiew weselny u nas nazywają także ładuwanniam, ładkanniam, od imienia bogini miłości i zgody (małżeństwa) Łady. Język jako przejaw duchowości Tutaj dochodzimy do tego, że naród ukraiński ma trzy języki i wszystkie one są głębokie oraz święte. Najpierw jest to ojczysty język słowny, który został dany przez Boga do komunikacji między ludźmi bliskimi sobie słowem, pieśnią, pismem. Jest jeszcze język obrazowy, który swoimi malowanymi lub nakreślonymi obrazami w dziełach sztuki opowiada o związku narodu ze światem i jego zjawiskami. Oto jego główne symbole: słońce jako źródło światła i ciepła; romb jako płodna podstawa świata; drzewko jako oznaka wzrostu i rozwoju życia; krzyż jako duchowa siła świata. Trzeci język to język zwyczaju. Łączy on w sobie słowo jako język i modlitwę oraz symbol jako obraz i działanie. Obydwa są wcielone w zwyczaj, przez co podtrzymuje się więź czasu, odtwarza się etnohistoryczna linia rozwoju i jednoczą się obecnie żyjący ludzie z przodkami i praprzodkami. Tutaj język zwyczaju występuje jako czynnik etnogenetyczny, ponieważ daje możliwość poznania nie tylko czasu jego istnienia, ale i wieku narodu. Tak jest w zwyczaju narodu ukraińskiego, by wynosić nad głową świętą rytualną potrawę — kutię, kaszę. Tak samo niesie dziewczyna kałytę w ręczniku na święto. Tak wynoszą starości korowaj na weselu. Wszyscy oni wypełniają świętą misję — oddają cześć Słońcu i Niebu, ich wyższym siłom oraz obecnym ludziom. Ten zwyczaj pochodzi jeszcze z czasów praukraińskiej cywilizacji rolniczej — kultury trypolskiej. Ten rytuał został odtworzony w statuetkach i malowidłach na naczyniach Trypolian-Oriów sześć-pięć tysięcy lat temu. Na plecach, piersiach wczesnotrypolskich męskich statuetek znajduje się krzyż ukośny. Przedstawiają go również ukraińscy garncarze na ceramicznych zabawkach. Na weselu starości, którzy będą kroić święty chleb rodu — korowaj, są przepasani na krzyż ręcznikami. Chleb, korowaj — to Boży dar z wyższego Nieba-Swah, a starości-swaci jako jego posłańcy wypełniają tutaj boską misję. Mówią o tym symboliczne znaki — krzyż ukośny, ręczniki na krzyż. Zatem ile lat ma zwyczaj, obraz, tyle lat ma nasz ród rolniczy. Zwyczaj jest podstawą wiary, kultury, stanowi strukturę życia duchowego. Należą tu święta ludowe, obrzędy, rytuały, pieśni, tańce, sztuka, obyczaje, moralność. Zwyczaj jest wspólny dla całego narodu, to jego niepisane prawo duchowe. Jego ważną wartością jest konieczność, dobroczynność i dziedziczność. Odwiecznie żyje on w pokoleniach, ponieważ reguluje życie, napełnia je duchową, czyli świętą treścią. Rozwija się on na zasadach dobra, piękna i wielkości duszy oraz ma wcielić się w szczęście i zdrowie. W XX wieku, kiedy na terenach imperium rosyjskiego zapanowała ideologia bolszewicka, rozpoczęło się nie tylko fizyczne wyniszczanie Ukraińców, ale i duchowych podstaw naszego życia. Kulturę ludową odrzucano, ogłaszano za przeżytą, poniżano. Najdawniejsze ukraińskie pieśni — ludowe kolędy, które są sławami dla Słońca jasnego i Świata białego, mitami o stworzeniu Świata, odrzucono. Z wiosennymi pieśniami zrobiono rzecz paradoksalną: w czasie, gdy przyroda ożywa i rozkwita, młodzież oduczono śpiewać. To samo stało się z innymi świętami Kręgu Słonecznego: Zieloną Niedzielą, Kupałą, Weselem Świecy, Kałytą. Duchowy system świąt ludowych, który przez wieki określał życie i światopogląd narodu, jednoczył go z Bogiem i Niebiosami, całkowicie zrujnowano. Do tego w latach 90. XX wieku dołączyła się także Rada Najwyższa Ukrainy, zatwierdzając z siedmiu świąt Kręgu Słonecznego jako państwowe tylko trzy — Boże Narodzenie (Kolędę), Wielkanoc i Trójcę, przerywając w ten sposób duchowe koło rozwoju. Żyjemy w Układzie Słonecznym i powinniśmy je wszystkie nie tylko świętować, ale i poprzez nie jednoczyć się ze świętymi siłami Słońca oraz Świata, czerpać od nich siłę i duchowy nastrój na sławne życie. Ukraińskie wesele pod względem liczby pieśni, tańców, życiodajnych działań, duchowo-zwyczajowych improwizacji nie ma sobie równych w kultu-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn