Strona · s. 5strona oryginału ↗
Być nad przepaścią — i nie upaść
Слово Просвіти, №01 за 2013 рік
Nadia KYRIAN Iwana Hryhorowycza znają nie tylko na Wołyniu, gdzie mieszka, ale i w Kijowie oraz Zaporożu, w Sewastopolu i Doniecku, na Połtawszczyźnie i Słobożanszczyźnie. Za swojego przyjmują go pasażerowie pociągów i autobusów, wszak już ponad 20 lat (odkąd przeszedł na emeryturę) podróżuje po Ukrainie, propaguje ukraińskie idee, prowadzi rozmowy i dyskusje o niepodległości Ukrainy, symbolice narodowej itp. Rozpowszechnia ukraińskie książki, demokratyczną prasę — gazety „Nacija i derżawa”, „Wołyń”, „Krymska switłycia”, „Fłot Ukrajiny”, „Słowo Proświty” i inne. Jego życie to prawdziwy bestseller, kozacka powieść z dreszczykiem i zdumiewającymi przygodami. Iwan urodził się na Połtawszczyźnie, we wsi Miśki Młyny w rejonie zińkowskim. Szkołę ukończył ze srebrnym medalem. W 1949 roku dobrowolnie poszedł do wojska, ale ze względu na stan zdrowia został zwolniony ze służby. Wyższe wykształcenie zdobył na wydziale prawa Moskiewskiego Uniwersytetu imienia M. W. Łomonosowa. Pracował jako śledczy prokuratury, radca prawny na Winniczyźnie, Dniepropietrowszczyźnie, Żytomierszczyźnie, Połtawszczyźnie. W 1978 roku osiedlił się na Wołyniu i przez dziesięć lat pracował jako adwokat w Kamieniu Koszyrskim. W 1988 roku wysłano go na emeryturę za to, że w małym prowincjonalnym miasteczku otwarcie agitował za niebiesko-żółtą flagą i tryzubem. Iwan Kassala jest autorem kilku tomików poetyckich. W 2011 roku został nagrodzony literacką nagrodą im. Jarosława Okunewskiego Wojskowo-Morskich Sił Zbrojnych Ukrainy za tomik „Mamyna doroha”, wydany w sewastopolskiej filii Centrum Wydawniczego „Proświta”. Z sewastopolską „Proświtą” współpracuje od dawna. Kapitan-lejtnant Mykoła Huk, pierwszy przewodniczący sewastopolskiej „Proświty” i redaktor gazety „Dzwin Sewastopolia”, na początku lat 90. przyjął Iwana Kassalę do tej organizacji. Iwan Hryhorowycz pisał artykuły do redakcji, rozpowszechniał tę i inne gazety w całej Ukrainie, organizował prenumeratę, czym zajmuje się do dziś. Brał udział w ostatniej kampanii wyborczej jako członek KUN-u. Iwan Hryhorowycz jest utalentowanym gawędziarzem, oto jak opowiada o dzieciństwie: „Mieszkałem na chutorze Szkydyniwci, na brzegu rzeki Worskli. Wokół zieleniały lasy i gaje, błękitniały jeziora. W 1933 roku szedł mi szósty rok. Widziałem koło jeziora Ostupa szałasy z gałęzi drzew. W jeziorze nadzy i głodni ludzie łowili małże, gotowali je i jedli. Gotowali chwasty, korzonki. Kiedy potem zacząłem uczyć się w trzeciej klasie historii starożytnej, to wyobrażała mi się ona w postaci głodu z 1933 roku… Mój ojciec, Hryhorij Danyłowycz Kassala, spotkał bandę komunistów spokojnie. Ci przeszukali całą chatę, na strychu swoimi budionówkami zebrali całą pajęczynę, ale chleba nie znaleźli. Żelaznymi prętami przekłuli cały ogród, ale na próżno, bo ojciec kilka worków żyta ukrył w lesie. Jesienią nazbieraliśmy żołędzi i jedliśmy chleb, upieczony z mieszanki mąki żytniej i żołędziowej. Została nam także krowa, dzięki której przeżyliśmy”. W 1939 roku chutory likwidowano, mieszkańców wysiedlano, przez co rodzina Kassalów przeprowadziła się na Kubań do stanicy Ust-Łabińskiej. „Stalin nas uratował przed Hitlerem — opowiada Iwan Hryhorowycz — bo Ukraina cała płonęła, a w Rosji partyzantów nie było. Chat nie palili, nikogo nie wieszali, nie rozstrzeliwali”. Iwan Hryhorowycz chętnie odpowiada na pytania, a opowiedzieć ma o czym. — Kiedy poczuł Pan, że jest Ukraińcem? — W 1944 roku przeprowadziliśmy się z Kubania, gdzie już zaczął się głód, do Sachnowszczyzny w obwodzie charkowskim. Tam kupiłem książkę „Jak hartowała się stal” Mykoły Ostrowskiego, w której po raz pierwszy w życiu przeczytałem o żółto-błękitnej fladze i moim ziomku Symonie Petlurze. Ta flaga mnie oczarowała. Zrozumiałem, że jestem Ukraińcem, że moją ojczyzną jest Ukraina, a nie ZSRR. Przeczytawszy tę książkę, stałem się ukraińskim nacjonalistą. W gazecie „Hołos Ukrajiny” został opublikowany mój artykuł: „Flaga Ukrainy od słońca”. U mojego kolegi na werandzie wisiała mapa ZSRR z wizerunkiem flag republik. Od obiadu do wieczora świeciło na nią słońce. Pod jego promieniami ukraińska flaga jaka była, taka została — żółto-błękitna, rosyjska — biało-niebiesko-czerwona. A czerwona stała się żółtą. Słońce zmieniło tylko jeden kolor. Kiedyś w Łozowej od kobziarza usłyszałem pieśń: „Walczyłem za radziecką władzę, a teraz ni z przodu, ni z tyłu, walczyłem za wolność, a teraz choć z mostu i do wody”. W tamtej chwili wydawało się, że śpiewak jest podobny do Pawki Korczagina… Jeszcze na Kubaniu, kiedy słyszałem ukraińskie pieśni, pojawiła się u mnie nostalgia za Ukrainą. Kiedy przyjechaliśmy do Sachnowszczyzny, sam wypisałem sobie legitymację: „Kassala Iwan Hryhorowycz, członek OUN”. Uważałem, że OUN to najlepsza partia. Legitymacja gdzieś przepadła. Domyśliłem się, że ojciec ją spalił, bo za to wtedy można było trafić do więzienia. W Charkowie w antykwariacie kupiłem ilustrowaną historię Ukrainy Mychajła Hruszewskiego z 1912 roku wydania. I po raz pierwszy w życiu przeczytałem prawdziwą historię Ukrainy. — Jak trafił Pan do Moskwy? — Na Kubaniu ukończyłem pięć klas, pracowałem w kombinacie przemysłowym. Zbierałem chłopaków, czytałem swoje wiersze o tym, że Stalin to bandyta, partia komunistyczna to banda, ZSRR to więzienie, Ukraina będzie niepodległa. I nikt mnie nie wydał, tam być nacjonalistą jest prościej niż na Zachodniej Ukrainie. Bo tylko pojawiłem się na Wołyniu, od razu wzięli mnie na celownik w KGB i w komitecie rejonowym partii. Po ukończeniu 7. klasy chciałem wstępować do technikum. A dyrektor szkoły zaciekawił: tam na Wzgórzach Leninowskich w Moskwie uniwersytet budują, tam pokój dla jednego studenta, 500 rubli stypendium… Postanowiłem uczyć się dalej. W 1956 roku wstąpiłem na Moskiewski Uniwersytet na wydział prawa. Akademika nie dawali.
Wtedy napisałem list do Woroszyłowa, wyjaśniłem, że nie mam za co wynająć mieszkania, niech postawią łóżko choćby w korytarzu. Akademik wywalczyłem. Zorganizowałem tam ukraińskie stowarzyszenie ziomkowskie. Zaprosiliśmy na nasze zebranie O. Kornijczuka. Nie przyszedł, przestraszył się. A Rylski nas odwiedził, podarował zbiór „Róże i winogrona”. Kiedy dowiedziano się o stowarzyszeniu, zajęło się nami KGB, przesłuchiwano mnie na Łubiance: „Ojciec pisał do Pana, żeby Pan przywiózł 3 kg cukru z Moskwy?” — „Pisał, przywiozłem”. — „Pisaliście, że na Charkowszczyźnie wszędzie są cukrownie, a cukru nie ma, wszystko zabiera Moskwa? A gdyby Ukraina była samodzielna, byłaby tak bogata jak Ameryka. Jesteście z tak dobrej rodziny, skąd takie antysowieckie nastroje?” — Nie odpowiedziałem nic, bo nastawiony byłem nie przeciwko władzy sowieckiej, a przeciwko komunizmowi, bo rządzi nie rada, a faszystowskie gniazda komitetu rejonowego, obwodowego, KC, a radą tylko się zasłaniają. Było to za chruszczowowskiej „odwilży”, więc obeszło się. A za Breżniewa pewnie daliby 25 lat i pojechałbym na Kołymę. Moja praca dyplomowa nosiła tytuł „Suwerenność Ukraińskiej SRR”. Cały miesiąc odbywałem praktykę w Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy. Tam zobaczyłem, jaką mają suwerenność: w najdrobniejszej sprawie trzeba było konsultować się z Moskwą. Kiedy odbywałem praktykę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Ukrainy, byłem w bibliotece ministerialnej. Było tam wiele różnej literatury: i o ONZ, i nacjonalistycznej, i białogwardyjskiej. Ale — w języku angielskim. Popatrzyłem, przekartkowałem i tyle. Po uniwersytecie pracowałem jako śledczy prokuratury rejonu międzywskiego na Dniepropietrowszczyźnie. Potem — w Apostołowie. Uważano mnie za autorytatywnego specjalistę, bo ukończyłem uniwersytet moskiewski, gdzie uczyłem się 5 lat. Powierzono mi prowadzenie 17 spraw karnych. Z nich 14 typowych — o kradzieże robotników i kołchoźników. Wzywam po kolei siedmiu kołchoźników i pytam: „Kradliście pszenicę z nowych zbiorów?” — „Nie”. W rzeczywistości milicja skonfiskowała u nich po kilka worków pszenicy czy ziemniaków. A Lenin przecież w Dekrecie pisał, że ziemia należy do chłopów. Znaczy, oni nie kradli państwu, a brali swoje. I zamknąłem sprawy, oddałem do archiwum. Potem wzywam siedmiu robotników: „Kradliście części w fabryce?” — „Nie”. A u nich milicja skonfiskowała u jednego części, u drugiego spirytus itd. A Lenin przecież pisał w Dekrecie, że fabryki i zakłady należą do robotników. Zamknąłem i te siedem spraw, wysyłam-
Nadija Kyrjan oraz Iwan Kassala w redakcji powołując się na artykuł 6, punkt 1 Kodeksu postępowania karnego: “W ich działaniach nie ma winy”. I otrzymał nagrodę za dobrą pracę, a prokurator — podziękowanie. Inny śledczy, który pracował po mnie i dekretów Lenina nie czytał, ciągnął wszystkich robotników i kołchoźników do sądu. A jak on mógł dowieść winy kołchoźników i robotników? Wszyscy kołchoźnicy kradli, wszyscy robotnicy kradli. Dwóch świadków znaleźć było niemożliwe. A ja przecież nie mogłem mu podpowiadać, co robić. Bo sam nie wiem, czy postąpiłem zgodnie z prawem. Potem za swoje poglądy zasłużyłem na sławę antykomunisty, antyradzieckiego elementu, ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalisty. Niejednokrotnie “podchodzili” do mnie prowokatorzy, ja na prowokacje nie ulegałem. Kiedy pracowałem na Połtawszczyźnie, było łatwiej, bo tam kierownikiem był Jewhen Kyryłowycz Marczuk. A jakie zwierzchnictwo, tacy i podwładni. Jeśli tam zabraniali obchodzić rocznice Petlury, to on mówił: niechby obchodzili… — Jak Pańską nacjonalistyczną propagandę przyjmują we wschodnich obwodach? — Dobrze. I na Krymie, i w Doniecku, i w Zaporożu, i w innych miejscach znajduję ludzi o podobnych poglądach. Jeśli nawet ktoś, nie zgadzając się z moimi poglądami, okazuje agresję, to zawsze są ludzie, którzy mnie obronią. Czasem grozili wyrzuceniem z wagonu albo zamierzali się kijem, ale żaden nie uderzył. — Jakie ma Pan sekrety, że w tak szacownym wieku jeszcze jeździ Pan po całej Ukrainie? — Ja trzy lata już nie jem śniadań, nie jem obiadów, a tylko kolację. Teraz myślę przejść na dwukrotne odżywianie: obiad i kolację. Rano piję kawę. A potem cały dzień pracuję: do obiadu piszę wiersze, artykuły, po obiedzie czytam. Pod wieczór ugotuję ziemniaków w mundurkach, słoniny usmażę, cebuli — oto i kolacja. Czasem zapraszają mnie do szkół, spotykam się z dziećmi. W szkolnym muzeum są moje publikacje, zdjęcia. To inspiruje. Wiele wrażeń z podróży. Jeszcze przez całe życie nie wyrządziłem nikomu zła, starałem się pomagać ludziom. Nigdy nie dawałem i nie brałem łapówek, uważam, że to niskie. — W podróżach słyszał Pan opinie ludzi o nowej ustawie językowej? — Ludzie nie pochwalają ustawy Kiwałowa-Kołesniczenki: i w Doniecku, i w Zaporożu, i w innych miastach. Mówią: na Ukrainie powinien być jeden język państwowy — ukraiński, jak w Rosji — rosyjski. Kiedy jeden będzie wymagał regionalnego polskiego, inny rumuńskiego — będzie chaos. — Pomagają Panu przyjaciele, sąsiedzi, władze lokalne? — Administracja w tym roku przywiozła worek ziemniaków. I w zeszłym roku także. Z opieki społecznej przychodzi kobieta — umyje podłogę, naczynia. Bywa, że sąsiedzi coś przyniosą w podzięce za gazety, które rozdaję. Dzieci przynoszą leśne jagody, to bardzo miłe. — Szczęśliwie przeżył Pan życie? — Tak. I ciekawie. A gdybym wstąpił do KPZR i nie występował przeciwko partii i przeciwko komunizmowi, to może byłbym naczelnikiem KGB albo prokuratorem. A tak, nigdy nie byłem w partii i uważałem, że jest ona jeszcze gorsza niż partia Hitlera. Jeśli faszyzm to banda, to komunistyczna banda jest straszniejsza. Iwan Kassala nie opływa w luksusy, za 1000 hrywien emerytury udaje mu się kupować i prenumerować gazety i to nie tylko dla siebie, mieszka w niewielkim mieszkaniu, gdzie nie ma ogrzewania. Ale na nic nie narzeka. Ukraina dla niego jest naprawdę ponad wszystko. I ukraińscy bohaterowie żyją w sercu. Broni ich pamięci szczerze i bardzo dowcipnie. Oto fragment jednego z jego artykułów: “Jedna z naszych gazet poinformowała, że w Łucku nie chcą mieszkać na ulicy Bandery. Niektórzy szukają mieszkania w innej części miasta. Gdyby w ZSRR ktoś powiedział, że nie chce mieszkać w domu na ulicy Stalina, to natychmiast osiedliliby go na Sołowkach czy Kołymie, w śniegach tundry, w obozie koncentracyjnym imienia towarzysza Lenina. Albo jeszcze lepiej, daliby kulę w potylicę, jak Mykole Szczorsowi. Co znaczy — monarchia komunistyczna! Porządek! Twarda ręka! A teraz na Ukrainie jest anarchia. Takiej demokracji, jak na Ukrainie, nie ma nigdzie… Nawet w Kamieniu Koszyrskim, gdzie tworzyła się Ukraińska Powstańcza Armia, są ulice Kotowskiego i Zoi Kosmodiemjanskiej. Zoja paliła chaty we wsiach, na okupowanym przez Niemców terytorium, pod Moskwą. Czytałem: Petro Hryhorowycz Iwanow bronił Moskwy i nie wiedział, że w jego wsi Zoja podpaliła chatę jego żony Marii Stepanowny, i ona z czworgiem dzieci znalazła się w grudniu 1941 roku na śniegu. Trudno wyobrazić sobie w naszych czasach człowieka, który jeszcze żyje w ZSRR i nie uznaje niepodległej Ukrainy. A Stepan Bandera wraz ze stutysięczną armią UPA też walczył o naszą niepodległość. Kto nie chce mieszkać w ciepłym mieszkaniu ze wszystkimi wygodami na ulicy Bandery w Łucku, to niech zamieni się ze mną na Kamień Koszyrski. Mam jednopokojowe mieszkanie w pięciopiętrowym budynku, który pięć lat nie jest ogrzewany zimą. Mam w styczniu sześć stopni ciepła w domu. Ja pięć lat śpię, jakby w garażu. A mam 85 lat. Żona dawno zmarła, dzieci nie ma. Był syn Hryhorij, ale trzydziestoletniego, 19 sierpnia 1992 roku w Krzywym Rogu dwóch milicjantów zabiło. I za to nikogo nie sądzono. Choć kiedyś pełniłem obowiązki prokuratora, nie mogłem doprosić się sprawiedliwości. Zadali synowi Hrysiowi cios pałką w głowę, a śledczy milicji oświadczyli: “Aktu ekspertyzy sądowo-medycznej nie sporządzajcie, bo winnych nie ma”. To może chociaż teraz pomieszkam w ciepłym mieszkaniu na ulicy Bandery?” Totalitarny system niszczy życie i kaleczy ludzi na różne sposoby. Jednych zabija — kulą czy głodem, zamyka w szpitalach psychiatrycznych, odbiera zdrowie, czyni inwalidami, a innych — seksotami (donosicielami), zagania w prokrustowe łoże jednolitości, w wewnętrzną emigrację (robić jedno, mówić drugie, a myśleć coś trzeciego) itd. Pozostać w tych okolicznościach na wolności człowiekiem, wiernym swojemu życiowemu powołaniu, własnym zasadom, — to jak przebiec między kroplami deszczu i nie zmoknąć, wisieć nad przepaścią i nie spaść, przechytrzyć potężny nieludzki system. Jednym słowem — urodzić się w czepku. To prawie udało się bohaterowi tego materiału Iwanowi Kassali, który przeżył 85 lat, pozostał optymistą, ciekawie i niebanalnie myśli, jest pełen sił i energii i dalej pracuje na rzecz Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
