Strona · s. 6strona oryginału ↗
Taras SALYHA: «Dla ukraińskiego bytu historycznego Słowo znaczyło aż nadto wiele»
Слово Просвіти, №01 за 2013 рік
“Skoworynizacji Ukrainy nie trzeba odkładać” — Panie Tarasie, co jest Panu bliższe? Trzy książki lat 60. (“Cisza i grom” W. Symonenki, “Atomowe preludia” M. Winhranowskiego, “Słonecznik” I. Dracza) czy swoiste połączenie trzech światów poetyckich (M. Winhranowski — łączący swój świat mitopoetycki z wyobrażeniami mitologicznymi narodu ukraińskiego; P. Skunc — wieczny opozycjonista wobec zła, mroku, ciemności, beznadziei; J. Małaniuk — uzdrowiciel narodu, wielki książę poezji ukraińskiej)? — Na każdy z tych trzech zbiorów poetyckich patrzę jak na indywidualne pojawienie się ikonicznych postaci epoki szestdziesiatnykiw, zresztą nawet bardziej niż na pojawienie się wyrazistych nazwisk, a na ujawnienie przez te zbiory samej epoki. Zrozumiałe, że tutaj należałoby wymieniać jeszcze inne nazwiska, ale ja odpowiadam na postawione pytanie… Te trzy światy poetyckie z mitopoetyką i surowym realizmem czasu tworzyły swój szerszy świat, swój system ideowo-estetyczny. Choć, prawda, prawdziwy i najwyższego lotu M. Winhranowski zacznie się od “Stu poezji”, a twórczo “najrewolucyjniejszy” zbiór Dracza to “Ballady powszedniości”. Nawet jego słynny w tamtym czasie poemat “Nóż w słońcu” dzisiaj nie będzie miał tego efektu, który był wtedy. O tym, jakich twórczych wyżyn sięgnąłby W. Symonenko, niestety, można tylko teoretyzować. Obydwa jego zbiory “Cisza i grom” oraz “Ziemskie ciążenie” wyszły jeden po drugim i, oczywiście, drugi zbiór tylko tematycznie rozszerzył pierwszy. O Skuncu — “wiecznym opozycjoniście wobec zła, mroku, ciemności, beznadziei” należy mówić jako o poecie wyraźnie własnego pisma, własnego stylu, własnej poetyki, ale on “zaświecił się” od szestdziesiatnykiw i wstąpił w ich szeregi. A zresztą, wszyscy “czyści” szestdziesiatnyky to “wieczni opozycjoniści wobec zła, mroku, ciemności…”. Dlaczego mówię “czyści”, bo niektórzy sami sobie “wypisali” paszport szestdziesiatnyka tylko dlatego, że w tamtym czasie żyli. A ktoś według obiektywnej przynależności do szestdziesiatnyctwa mimo to puszczał satyryczno-inwektywne strzały nawet pod adresem Bohdana Krawciwa. Co już mówić o Jewhenie Małaniuku — “uzdrowicielu narodu, wielkim księciu poezji ukraińskiej”. Oni, czyli J. Małaniuk i B. Krawciw, powrócą już do niepodległej Ukrainy. Ja ich wydałem: utwory Małaniuka na początku 1992 r., pełniejsze wydanie do tej pory się nie ukazało, a poezja B. Krawciwa ujrzała światło dzienne w 1993 r. Teraz przygotowałem do druku “Księgi obserwacji” w dwóch tomach. Prawda, w 1994 r. w Kijowie (wydawnictwo “Switowyd”) wyszedł w świat trzeci tom zebranych utworów B. Krawciwa jako uzupełnienie pierwszych dwóch tomów, które ujrzały światło dzienne w Nowym Jorku (1978 r., 1980 r.). Ich uporządkował Bohdan Bojczuk. — Czy zgadza się Pan z doktorem nauk filologicznych, działaczem społecznym Federacji Rosyjskiej Igorem Czubajsem, który w wywiadzie dla gazety “Deń” (30 listopada 2012 r.) wydaje swój “wyrok”: “Dzisiaj musimy rozumieć: jeśli Ukraina szybciej będzie przekształcać się w taką, jaką chce być, to pomoże Rosjanom… Z drugiej strony, właściwe działania Rosji pomogłyby Ukrainie. Trudno być wolnym bez siebie nawzajem. Mówiąc brutalnie, jesteśmy skazani na współpracę, ponieważ rozwiązujemy te same problemy”. Naprawdę skazani? Naprawdę te same problemy rozwiązujemy? — Doktorzy filozofii są po to, aby mądrze mówić i tworzyć swoje sentencje. Jeśli sąsiad z sąsiadem żyje w miłości, pokoju i zgodzie, to jest to wspaniałe. Z Rosją my, niestety, rozwiązujemy nie te same problemy. Ona od wieków pragnie nas połknąć, a my od wieków pragniemy się od niej uwolnić. Gdyby Rosja nawet nie pomagała, a nie przeszkadzała Ukrainie “szybciej przekształcać się w taką, jaką chce być”, to to naprawdę wyszłoby na korzyść dwóm państwom. Ze strony Rosji “dobra nie czekaj, nie czekaj upragnionej wolności…” Nawet Jelcyn, zwracając się do swoich rodaków-“dobroczyńców”, pouczająco ironizował, mówiąc, że każdy Rosjanin każdego ranka powinien zapytać siebie, co zrobił dla Ukrainy. — “Ukraińska Prawda” w sierpniu 2011 roku zwróciła się do pisarzy, wydawców oraz intelektualistów z prośbą o napisanie listy — Skoworynizacji Ukrainy nie trzeba odkładać. Od Borysa Olijnyka może wiele zależeć, bylebyśmy wszyscy wspólnie przyłożyli ręce. Im szybciej pokonamy ukrainofobię, tym szybciej to się stanie. — Jewhen Swerstiuk powiedział o Ołeksandrze Dowżence: “Dowżenko miał zdumiewający dar prawdziwości. To Kara Boża w epoce kłamstwa”. Kogo możemy nazwać na Ukrainie Karą Bożą? — Wszystkich, którzy obecnie rządzą na Ukrainie. Oni mieli sprzyjający grunt dla swojej ukrainofobicznej “inkubacji”. W “Dzienniku” Dowżenko pisał: “Po zakończeniu wojny pojawi się wielu najsurowszych, bezlitosnych prokuratorów, przygotowanych specjalnie dla Ukrainy! I jak oni surowo będą sądzić i wypytywać naszych ludzi: co robił w czasach okupacji, czy nie służył przypadkiem faszystom, dlaczego w ogóle znalazł się na okupowanym terytorium? I będą ci prokuratorzy i sędziowie bezlitośni absolutnie! I przez to, zatem, przyjdzie jeszcze przejść narodowi ukraińskiemu…” “Literatura ukraińska — to świątynia” — Kiedy nauczył się Pan cenić Słowo? — Chyba w wieku sześciu lat. Latem 1948 r. widziałem, jak enkawudziści torturowali, polewali wodą i znowu bestialsko torturowali moją współmieszkankę, matkę banderowca-upowca H. Melnyczuk, żeby powiedziała, gdzie jest jej syn. Ona, cała zakrwawiona, opuchnięta od ciosów, leżała pod jabłonią i nie wypowiedziała ani jednego słowa. To była najwyższa cena przemilczanego słowa. Oczywiście, ja potem to zrozumiałem. Słowo buduje, słowo niszczy. — W informatorze pisarskim Pana emploi podano w takiej kolejności: krytyk, literaturoznawca, publicysta. Kim przede wszystkim siebie uważa? — Zażartuję, że od przestawienia składników suma się nie zmienia. A jeśli samokrytycznie i szczerze, to wszystkie te moje “składniki” są skromne, ich choć przestawiaj, choć nie, to nic we mnie nie przybędzie. — “Nie mam zła do żadnego narodu”, — pisał swego czasu M. Winhranowski. A jak Pan uważa, do narodu ukraińskiego ktoś ma zło? — Sami Ukraińcy mają zło: ci, którzy wyrzekli się siebie, chachły-małorosjanie, renegaci, sprzedawczyki, zdrajcy i inny podobny im pseudopatriotyczny szmelc. Czyż nie pod tym względem Małaniuk pisał o Frankowym strasznym “życiu”, którego, oprócz cudzoziemców, “wiadomo i systemowo niszczyli i żarli swoi”. Czyż nie stąd Kuliszowe uogólnienie: “narodzie bez rozumu, bez honoru i szacunku”, do którego Łesia Ukrainka, jak zaznaczył J. Małaniuk, “bardzo trafnie dodawała — “bez wstydu”. — W 1924 roku J. Małaniuk spotkał się z P. Tyczyną w Pradze. Jego (Małaniukowe) słowo
o twórczości Tychyny: „Od klarnetu twego pomalowana fujarka została” — to przejaw „subiektywistycznego maksymalizmu” czy, powiedzmy, niezrozumienia ówczesnej sytuacji społecznej w USRR? — Kilka lat temu opublikowałem na ten temat osobny artykuł. Młodego P. Tychynę Małaniuk nazywał największym poetą Europy. Znał jego wartość jak nikt inny. „Od klarnetu twego pomalowana fujarka została” — to nie „subiektywistyczny maksymalizm”, a raczej metaforyczna, obiektywna ocena poety, który wpadał w przepaść ideologii socrealizmu. Je. Małaniuk — żołnierz armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, czołowy przedstawiciel słynnej „kwadrygi” Doncowa i już wtedy wybitny politolog, dobrze rozumiał ówczesną sytuację społeczną w USRR i ZSRR. Je. Małaniuk nie tylko znał, ale i ze względu na okoliczności w pewnym stopniu tworzył sytuację społeczną swoją biografią. Był wyszkolonym oficerem armii rosyjskiej w 2. Turkiestańskim pułku strzelców. Pod koniec 1917 r. zdemoralizowana armia rosyjska przeżywała agonię, co pozwoliło porucznikowi Małaniukowi przejść do armii ukraińskiej, w szczególności do szefa sztabu dywizjonu, pułkownika-połtawianina Je. Meszkowskiego. Lata wojny, jak trafnie wyraził się badacz jego losów życiowych i twórczości Leonid Kucenko, „były szkołą narodowego wzrostu, narodowej samoświadomości. Był oficerem sztabowym, widział wojnę o Państwowość oczami W. Tiutiunnyka, Je. Meszkowskiego, M. Kapustianskiego, O. Udowyczenki, wreszcie i S. Petlury. On Taras Sałyha — literaturoznawca, krytyk, publicysta, od ponad dwóch dekad kieruje katedrą literatury ukraińskiej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Doktor nauk filologicznych, członek zarządu Lwowskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, doktor filozofii Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego imienia T. Szewczenki we Lwowie. Jego zainteresowania naukowe to historia literatury ukraińskiej XX wieku. O kimkolwiek pisałby Taras Jurijowycz — o Mykole Winhranowskim czy Petrze Skunciu, Jewhenie Małaniuku czy Iwanie Draczu, Wasylu Symonence czy Bohdanie Krawciwie — pisze o literaturze ukraińskiej (przede wszystkim o poezji) i jej roli w kształtowaniu ukraińskiej państwowości. W jego dorobku naukowym jest prawie dwadzieścia książek i 500 artykułów. T. Sałyha jest zasłużonym działaczem nauki i techniki Ukrainy, laureatem nagród literackich, w szczególności im. O. Biłeckiego, im. B. Łepkiego, Fundacji Wolanykiw-Schwabinskich przy fundacji UWU w Nowym Jorku… Jest wspaniałym znawcą poezji, głębokim analitykiem, wie o literaturze ukraińskiej chyba wszystko. I reaguje na wyzwania, które pojawiają się przed Ukrainą we współczesnym świecie. A poza tym — urodzony w Boże Narodzenie. Redakcja szczerze wita Tarasa Jurijowycza — jednego ze swoich ulubionych autorów, i niech włada Słowo!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
