Strona · s. 8strona oryginału ↗
Wasyl STUS (1938—1985) Wyzwolenie przez śmierć
Слово Просвіти, №01 за 2013 рік
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ
Uczyń mnie godnym, Boże, wysokiego upadku… . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ta dziwna śmierć zwie się zmartwychwstaniem… W. Stus Śmierć jako wolność. Utrata ostatnich nadziei — uwolnienie. Droga do wygnania wewnętrznego. I jeśli jutrzejszego dnia nie będzie, „wtedy już wegetuj. Wtedy już wegetuj, podążając ku śmierci na oślep”. To tylko jedna z refleksji Stusa. W rzeczywistości nie szedł na oślep, lecz celowo. W zbiorze „Czas twórczości”, który poświadczył jakościowy przełom ku samemu sobie, poeta skraca dystans między sobą a śmiercią. Mimo że istnieje pewna sprzeczność między tym, co powiedziane, a tym, co nie od razu uchwytne: „Błogosławiona śmierci! Za wcześnie jeszcze! Nie nęć!”. Sprzeczność zdradza epitet „błogosławiona”. Śmierć jest pożądana, wo-
* * *
Wiedziałem, że świat ukrywa się przede mną, że w każdej rzeczy przyczaiła się rzecz i skrada się ukradkiem. I nie chce mi swego oblicza prawdziwego odsłonić, bo utracono zaufanie istnienia i przyjaźń — między człowiekiem a światem. Bo przecież nie darmo małe ptaszki mnie unikają, ucieka ryba, ledwie ludzką postać dostrzeże, i kwiaty wątłym pięknem chcą się przede mną zasłonić (ostatni mały odłamek wiary, że człowiek nie jest jeszcze dokonanym potworem). Mimo wszystko myślałem, że harmonia światów nie ominęła człowieka, a jedynie dla niego wyznaczyła dystans: oto twoja granica przynależności do świata. Jej nie przekraczaj — oto i wszystko. Ale takiego czegoś się nie spodziewałem: żeby świat uciekał przede mną na łeb na szyję, jak od zadżumionego. Żeby i ja zrozumiał wreszcie: najdalszy dystans nie wyruszy w drogę”, „Czy ja już umarłem? Czy jeszcze umrę?”. Szczęście, według Kierkegaarda, jest ubogie. Tajemnica życia tkwi w cierpieniu. Wielkość w cierpieniu. K. Izard w książce „Emocje człowieka” wyraził pogląd, że poziom rozwoju osobowości można określić po tym, jak reaguje ona na cierpienie. Im bardziej wrażliwy człowiek na ból bliźniego, tym wyższy stopień jego rozwoju. Tę samą formułę Izard nakłada również na społeczeństwo. Jeśli pogodziło się ono z niesprawiedliwością i kłamstwem, nie odczuwa cierpień swoich obywateli, nie wyłapuje sprzeczności między tym, co jest, a tym, co mogłoby być — to znajduje się na niskim stopniu rozwoju. Symptomy pocieszania się cierpieniem jako nieuchronnością, odzywając się nowymi tonami, będą się przedłużać i w przyszłości. Lecz właśnie w zbiorze „Czas twórczości” pojawi się stan uspokojenia, wywołany — paradoks — przybyciem do łagru. Tak zapewne czują się marynarze, gdy statek po długich tułaczkach przybija do portu. Ale jeśli dla załogi statku port to ratunek przed śmiercią, to łagier dla poety to zbliżenie do śmierci. Niewiarygodność w tym, że jest przewidywalna i pożądana. „…a wiersze płyną, i płyną, i płyną, niczym krew z gardła”.
Niektóre z nich, jak choćby „Wiedziałem, że świat ukrywa się przede mną”, odbierane są jako czyste filozofemy. Rzeczywiście natchnione odpowiednią lekturą. We wspomnianym wierszu mowa o tym, co dręczyło poetę nieustannie, o rozdarciu między człowiekiem a światem, o utraconym „zaufaniu istnienia”. Dziwny ton głosu mamy w wierszu „Śmierć rozleciała się na kawałki”. Tutaj śmierć interpretowana jest jako nagroda za pracę. Śmierć, którą jeszcze trzeba zasłużyć. „Chciałeś zniknąć? A figa! A co ty w życiu zrobiłeś?”. Tak nie pisał żaden z naszych poetów. Triumf lotu w wieczność. Śmierć jako siostra. „Ja razem ze śmiercią — ramię w ramię lecę. Ależ wolny teraz jesteś!”. I zaraz potem: „O ziemio kochana, o śmiertelna wodo…”. Albo: „A co mój grzech? Tylko ten, że jeszcze dusza jest, której wszechświat bólami boli, to i chwała Bogu, kiedy jest spoczynek przed nami”. To też o śmierci, o wyzwoleniu przez śmierć. Amplituda tych wahań duszy, ich temperatura nadają się do uogólnień dotyczących integralności natury poety, mimo wszystkich sprzeczności. „I tak dusza cię zabolała, nieprzebyta przez ciernie, i przedśmiertnie biło ciało — twoje przecież i na twoich oczach”, „Bo już nie ma ani śmierci, ani niedoli”, „Odnowie-
Nie, nie było mnie, i nie ma, i nie będzie: sądzono mi spłonąć na ogniu własnym — pozostanie tylko cień i dym z pogorzeliska wzleci w górę. Drży, jak młot, moje serce chore, lecz ty mnie — i martwego — spotkaj. To przecież ja zawsze szedłem ci naprzeciw, i serce opalało się tobą — znajdźże mnie — pod czarną hańbą, między śladami czarnych podeszew.
* * *
Idę za krawędź. To pokonywanie koła, ta w przód postawiona stopa, ta jawa, ta pustka naga, i ta woda, słona, jak solanka, i ta bezwyjściowość pierwszego początku, jakże straszne jesteście! Prędzej mijaj ten kraj wahań i nie zostawiaj na pamiątkę ani ognia, ani popiołu. Idę za krawędź. Jak lamparty przez ogniste kręgi przenoszą zryw zdumionych dusz, tak i ty w oko śmierci celuj i odrodź się w śmierci. I nie rusz starej rozpaczy. Zacznij się dalej, hen za wzgórzem, na rubieży, kiedy zamigoczą ci tablice, ale o nich nikomu nie mów. Gdzie ludzki nurt płynie i piędź za piędzią rośnie w morze dumny kontynent, niczym zestarzałe wieczności zwierciadło, jak wieszcze słowo albo wieszczy krzyk. Idź — za krawędź. Narodziny — po śmierci na ciebie czekają. Pragnij na łeb na szyję na tę ścieżkę, co jara, niczym krew, pragnie dusz, co szczere i otwarte tak i żyją — swoim przedkońcem, jak przypoczątkiem. I ruszają ku górze, kiedy bieda oba skrzydła rozpostrze i zawróci wieczności żywcem.
* * *
I nie rozmarzł. I nie odtajał. Nie. W mordowskich zamieciach — i w chłodzie nieubłaganym? Trzymaj ciepło pod żebrami suchymi —
nie planety — w śmierci śmierci, w radości czynienia”. Oświecenie śmiercią, tajemnicą śmierci — to jest i u Swidzińskiego. Pochwałę śmierci jako siły dyscyplinującej, która przeciwstawia się chaosowi, równoważy skrajności, nadaje granice bytowi, udoskonala porządek świata, wygłosił Baratynski z pomocą Francuza Chéniera. Jego wiersz „Śmierć” należał do ulubionej lektury L. Tołstoja. Do śmierci zuchwale zwracał się A. Bieły: „Zniknięcie, oczy moje zamknij ręką surową, ręką lodowatą”. Świadomie wyodrębniłem tych poetów, by podkreślić różnicę między obrazem śmierci u nich a u Stusa. U Baratynskiego śmierć to też twórcza siła, a nie mara z kosą. Ale siła ta jest zdepersonalizowana w stosunku do osoby autora. Poeta oddaje jej chwałę, ale sam pozostaje jakby z boku, ani słowem nie zdradza się z pragnieniem śmierci. To jest u Biełego, ale wiersz jego nosi tytuł „Szpital” i tym wszystko powiedziano. Tam śmierć dla niego to końcowy przystanek, za którym przepaść niebytu. Nie tak u Stusa. Stosunki ze śmiercią są tu na krótkiej smyczy. „…nie każdoczesne porywanie się w śmierć”, „Darujże światu swoje szczodroty i radośnie zgiń, uszczęśliwiony — zgiń!”, „Nawróci się do ciebie śmierć twoja, rozkołysana, jak na tej obczyźnie-cudzoziemszczyźnie. Sięgnij ręką — i nie dosięgniesz ani krawędzi wszechrozstań, ani męki krawędzi. Lecz serca ja, mój Panie, nie mam na swój los. To przecież Ty mnie bierzesz, niczym kawał niewyrobionej gliny, i miesisz, mniesz, i palcami wszystkimi mnie formujesz, żeby nie na darmo jeszcze jeden kawałek z Ukrainy stał się godny twardości. Znałem i czerń, i zimę znałem — w kołymskiej długiej porze, i duszę wyrobiłem taką przejrzystą, że już swojego nie odrzucam cienia.
* * *
Jakaż nieznośna rodzinna obczyzna, ten pożar raju, świątynia, co zaznała zmazy. Ty — wróciłeś. Lecz kraj — nie wróci. Dla niego trumną — ciemność kamienna. Jak ciężko powrócić i nie zobaczyć, jak ciężko nie spotkać! Starannie, Kijowie, schowałeś mnie w te martwe zaułki, schrony, skrytki. Poczuć Kijów obcym — i odejść, tłumiąc skąpą łzę urazy… Radujcie się, hipokryci i bohomazy, że nie mam — ani nadziei, ani celu. Lecz sam ja jestem? I jest mój ból piersiowy, i jest łza, co na wskroś przepala kamienny mur, gdzie kwiat rozkwita w trzy krzyki barw, trzy krzyki szaleństwa! Rozpadła się dusza moja tutaj, moich piersi nie stało połowy, bo ginie czar mojej ojczyzny, a chore serce czarny ssie mątwica. * * * Nareszcie pora pożegnania nadchodzi — i z lądu zerwie się samolot. Lecz i zza chmur niebezpieczeństwo czyha — to ledwo odstaje, to naprzód wybiega. Więc miej się na baczności: ruszamy wspak. Taksówka. Szelest. Przenikliwy wiatr i dal, wyrąbana w horyzont mieczem — tych hieratycznych wyznaczonych liter nerwowy skrót — jak północny ból.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
