Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Nikt, oprócz nas

Слово Просвіти, №01 за 2013 рік

— Czy wyniki kolejnej podróży do Doniecka są pocieszające? — W Doniecku już od roku czy półtora pracowaliśmy nad problemem godnego uczczenia pamięci Wasyla Stusa. Pierwsza przyjemna wiadomość: Ołeh Fedorow, który stworzył i już nie od roku opiekuje się prywatnym muzeum historyczno-literackim W. Stusa w Gorłówce, zdołał porozumieć się z zakładem „Elastomer” (dyrektor — Hraj Chaczatrian), który wziął go pod swoje skrzydła. Druga — niedawno w Donieckiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej im. Krupskiej również otwarto Muzeum Literackie Wasyla Stusa. Przejęła je na swój bilans administracja. Póki co muzeum to pokój, choć dość duży, gdzie będzie przedstawiony Stus, Szewczenko. Podstawą ekspozycji są materiały muzeum w Gorłówce. Rozmawialiśmy z przedstawicielami rady obwodowej o tym, że w perspektywie można będzie na bazie tego muzeum stworzyć Centrum Ukraińskie. Ale na razie zrobiono pierwszy krok. Nawiasem mówiąc, w pokoju bibliotecznym, w którym ulokowało się muzeum, Wasyl Stus spędzał bardzo dużo czasu: będąc studentem, pracując krótko w kopalni i pracując w gazecie „Radianśka Donecczyna” (tak, zdaje się, ona wtedy się nazywała). Dlatego jest to bardzo naturalne, bo z tym pomieszczeniem związane jest jego życie. Radziliśmy się też o tym, jak lepiej i efektywniej prowadzić pracę muzealną. Zaproponowałem wystawy objazdowe — nie zwiedzający idzie do muzeum, a muzeum do zwiedzającego. Należy wywozić ekspozycje do sąsiednich wsi, szkół, innych centrów rejonowych. Wrażenia z tego, co zobaczyłem, nie są zbyt wesołe, ale to bardziej problemy tych młodych ludzi, których wypuszczają tamtejsze uczelnie. — Proszę opowiedzieć o samej ekspozycji. — To dokumenty, rękopisy w kopiach, wiele różnych wydań. Dla nas teraz najważniejsze nie jest uzupełnianie ekspozycji w muzeach, a to, że stworzono swoiste centrum. Tam, po pierwsze, będzie trwała praca, którą zapoczątkował Fedorow — „Stusowe koło”. Zebrało ono wiele wspomnień od ludzi, którzy znali ojca we wczesnym okresie jego życia. Wszystko to przechowuje się w oryginałach, nie wystawisz tego w witrynach. To zbiory, praca naukowa, która bardzo mi pomogła, kiedy pisałem książkę. Teraz, po stworzeniu muzeum w Doniecku, rozwija się pełnowartościowa praca naukowa, bo uniwersytet systemowo się tym nie zajmował. Zaczyna się zupełnie inny kierunek pracy. Mnie jako naukowca interesuje przede wszystkim naukowy. Umówiliśmy się z władzami co do planów dotyczących 200-lecia Szewczenki w tym muzeum. Nasze kijowskie muzeum Tarasa Szewczenki będzie im pomagać. Mam nadzieję, że już w najbliższym czasie będzie można tu stworzyć taki pełnowartościowy ukraiński ośrodek. Spotykałem się i omawiałem ten temat ze swoimi znajomymi z Doniecka, ktoś z nich zajmuje się pracą naukową lub dydaktyczną, ktoś wydawał czasopisma, ktoś jeszcze coś robił, czyli dołącza się do tego nie tylko społeczność literacko-artystyczna. Musimy pamiętać, że z Donbasem związany jest wielki zasób kultury ukraińskiej. To i Wołodymyr Sosiura, i Iwan Dziuba, i Ołeksa Tychyj, i Sawa Bożko oraz inni. Trzeba, żeby wyszli poza granice tego małego ukraińskiego środowiska, żeby stali się pełnowartościowym elementem kultury donbaskiej. Tym, niestety, do tej pory nikt poważnie się nie zajmował, nie było systemowej pracy. Takie zadanie postawiliśmy i staramy się je zrealizować, choć będzie to dosyć trudno zrobić. — Na czym mimo wszystko będzie polegać konkretna pomoc Muzeum Narodowego muzeum Stusa w Doniecku? — Na 200-lecie Szewczenki wszyscy będą robić nowe ekspozycje w taki czy inny sposób. Mamy spore doświadczenie, wypracowaliśmy wiele innowacji metodycznych. Muzeum może zaproponować pomoc konsultacyjną, a drukować, wydawać jakąś produkcję, projektować stoiska będą na własny koszt. Oprócz tego jest porozumienie o wspólnym projekcie z fundacją L. D. Kuczmy „Ukraina”. Od 2013 r. zaczniemy taką wielką akcję dla dzieci i bardzo mi zależy, żeby to było na Donbasie, Ługańszczyźnie… — Na czym polega istota akcji? — Krótko mówiąc, dzieci czytają, rysują, przepisują Szewczenkę, pojawiają się stale w telewizji, w radiu, w prasie. Do finału wychodzimy z książkami własnoręcznie wykonanymi, z filmikami, które pokazujemy w Internecie, być może w telewizji. Internet interesuje mnie jeszcze dlatego, że ma znacznie szerszą widownię niż nasze kanały telewizyjne. — Problem kultury ukraińskiej nie leży w jej niższości, a w tym, że jej nie znają. Paradoksalnie: nie znają jej nie tylko za granicą, własnej kultury narodowej nie znają sami Ukraińcy! Wystawa dzieł genialnego ukraińskiego rzeźbiarza Pinzla w Paryżu jeszcze raz to potwierdziła… Niestety, mało znamy Tarasa Szewczenkę, Wasyla Stusa… Choć nasza młodzież, jak gąbka, powinna chłonąć wszystko, co swoje, rodzime — nieprzeinaczoną przez Moskwę historię, język, nasze bogactwo kulturowo-artystyczne… — Oni wcale nie zamierzają „chłonąć” tego, co im proponują, bo wychowani są nie na naszych tradycjach, nie na naszej ukraińskiej pieśni, literaturze. I tu nie tylko „etno”, to nowe pokolenie, które głosuje przyciskiem, klawiszem. Teraz dziecko siedzi przed ekranem, ma pilota. Ogląda to, co może przyjąć, jeśli to telewizor, a jeśli komputer, to weszło na taką czy inną stronę — nieciekawe? — poszło dalej. — To przecież straszne, biorąc pod uwagę to, w czyich rękach jest przeważająca większość mediów narodowych. Bo ludzie, zwłaszcza młodzi, którzy nie są zdolni samodzielnie myśleć, stają się zabawkami w rękach łotrów-manipulatorów… — Żyjemy w warunkach wojny kulturowej. Dzisiaj nikomu nie opłaca się przyłączać naszego terytorium, zapewniać szkolnictwa, medycyny itd. Ale przekonać ludność tego kraju, że Ukraina nie ma perspektyw, że możesz zrealizować się w innym miejscu, a kultura to to, co proponują USA z ich przemysłem kulturowym czy Rosja, jest znacznie prościej i taniej. Uformowali pewien typ postrzegania, i kiedy wychodzimy ze swoją tak zwaną pretensją filmową, ludzie patrzą — dynamiki nie ma, problematyki — też…. Dla przykładu: powiedzmy, 90% młodzieży Łotwy wyjeżdża do innych krajów. U nas, jeśli nie oszukujemy samych siebie, ta liczba jest w granicach 30%. Trzecia część młodzieży, która się tu urodziła, wychowała, wykształciła, wyjeżdża i realizuje się gdzie indziej. I wyjeżdżają bardziej wykształceni, bardziej aktywni, bardziej przystosowani do twardych warunków konkurencji. Jeśli chcemy zmienić sytuację, to musimy zmienić formy naszej pracy. Młodzież dzisiaj wybiera to, co dla niej lepsze. To wielki problem. Jestem dumny, że moje dzieci żyją i pracują tutaj. Starszego wielokrotnie zapraszano do pracy w Europie, Ameryce, ale został i pracuje na Ukrainie. — Jakże to pokolenie ma postrzegać twórczość i życiowy wyczyn Wasyla Stusa, jeśli nie jest zdolne myśleć… — Oni myślą, ale myślą inaczej niż my. W 2005 roku jeździliśmy po Doniecczyźnie z projektem „Stusowe koło”. Nie mówiliśmy o polityce, bo to byłoby szaleństwem. Mówiliśmy o tym, jak człowiek się wznosi. Na takim etapie przewartościowania naszego bytu, narodowego, państwowego, musimy wybierać sobie ogólnoludzkie priorytety: chrześcijańskie, wszak to wieczne wartości. Myślę, że i Stusa, i Szewczenkę trzeba postrzegać przez nie. Mogą wiele nauczyć, przede wszystkim jak nie tracić nadziei, bo każde pokolenie ma swoje wyzwania, swoje problemy. Młodym dzisiaj nie jest słodko. W całym kraju nie ma pracy, wszyscy przyjeżdżają do dużych miast, znajdują tu jakąkolwiek płatną pracę, oddają dwie trzecie pensji za mieszkanie i muszą jakoś żyć. Ta niełatwa sytuacja nie była omawiana. Mówiliśmy o czymś wielkim, a to coś banalnego. Choć Stus — to przykład tego, jak można żyć, nie zważając na nacisk świata, jak można pozostawać samym sobą, jak można nie rozmienić własnej godności… Wiesz, ojcu najbardziej jestem wdzięczny za to, że mnie kiedyś przekonał — bo i w naszych czasach rozpusta była — a on powiedział: kwiat miłości istnieje! I ja do tej pory wierzę. I razem z tym przez ogólnoludzkie wartości można przeprowadzać narodowe, bo, znowuż, Stus nie mógłby zrealizować się jako poeta, jako osobowość, gdyby odmówił się od swoich korzeni. Przy odwrotnym narzucaniu tego problemu, że niby narodowe jest dominujące, wychodzi, że ta droga dla mnie jest najbardziej akceptowalna. Walczyliśmy, to prawda, walka była, różna walka w różnych formatach, oto wreszcie otrzymaliśmy państwowość. W rezultacie żyć stało się ciężko, szczęśliwymi ona wielu nie uczyniła… To przecież prawda? Późny Rymaruk ma takie wersy: „Zwątpienia obnażają dno…”. I tych zwątpień przez ostatnie siedem-osiem lat było u nas wszystkich niemało. Przechodzili przez nie i najlepsi, najwięksi nasi poeci. Kogoś one zabiły, kogoś uczyniły silniejszym… Mimo wszystko musimy ruszać dalej, bo jeśli chcemy, aby to terytorium się zmieniło, trzeba codziennie pracować, tworzyć, stwarzać coś nowego. — Powróćmy do obchodów 75-lecia Wasyla Stusa… — Ja 20 lat zajmowałem się Stusem i to, co chciałem powiedzieć — powiedziałem, to, co mogłem zrobić — zrobiłem. Razem z Mychajłyną Kociubynśką. Wasyl Owsijenko opracowywał kierunek publicystyczny, to jest to, czym ja się nie zajmowałem. Potem trzeba przemyśleć jego konspekty, książki. Zrobiliśmy pierwsze wydanie, ten sześciotomnik w dziewięciu książkach. To bardzo ciężko: trzeba było znaleźć środki, bo państwo nie pomagało. Mieliśmy tylko ściany i dach nad głową. Teraz staram się więcej pracować z młodzieżą, bo wciąż wykładam na uniwersytecie. Mówią: młodzież jest zła… Mam wielu wolontariuszy, którzy pomagają w opracowywaniu materiałów Stusa, ich digitalizacji i „wrzucaniu” na stronę. Obecnie wydanie książki jest trudne i drogie. Swoje materiały umieszczam w Internecie. Co na tym tracę? Prawa autorskie? Ale przynajmniej, jeśli chce się, aby książki czytano i popularyzowano, to muszą one koniecznie być obecne w przestrzeni młodzieżowej. Kiedy nasza młodzież nie zna „Księgi rodzaju narodu ukraińskiego” i znaczenia tej książki dla naszej historii, to nie jest to problem młodzieży. To problem tak zwanych ukraińskich działaczy kulturalnych, którzy nie zrobili nic, aby ta książka była obecna w życiu młodzieży, aby mogła ona pomóc w uświadomieniu sobie, jak zaczynało się formowanie nowoczesnego narodu ukraińskiego. A co, wydać za państwowe pieniądze album Szewczenki w nakładzie 100 egzemplarzy, z których każdy kosztuje tysiąc hrywien, i chodzić się chwalić? Co niektórzy u nas robią… — Jakie nowe wydania czy opracowania, monografie naukowców przygotowywane są do druku, aby głębiej zbadać twórczość W. Stusa? Zdaje się, że wydawnictwo „Klio” coś przygotowuje? — To dwutomowy wybór. Ale powiedziałem dyrektorowi wydawnictwa, że to wydanie będzie również w Internecie, inaczej niczego z nimi nie podpiszę i nie będę się umawiał. To nie zaszkodzi sprzedaży książek, wręcz przeciwnie, kiedy człowiek dowie się o Stusie, zechce kupić tę książkę. To reklama. Przygotowywane są jeszcze lub już zostały wydane książki Wasyla Stusa w niektórych innych wydawnictwach Kijowa, Drohobycza, Doniecka. Wasyl Owsijenko przygotował wydanie wspomnień zbiorowych… — Wasyl Stus owocnie pracował nad przekładami z wielu języków europejskich. A jak wygląda sprawa z przekładami Stusa na inne języki? — Dmytro Bak w Rosji tłumaczy. A w tym roku przez Moskiewską Szkołę Teatralną im. Szczukina została wydana płyta kompaktowa — aktorzy czytają Stusa. We Włoszech coś próbuje robić jedna osoba. Istnieje przekład na język polski Agnieszki Korniejenko i jeszcze kogoś, ale ogólnie jest tego bardzo mało. Kiedy państwo przez dwadzieścia lat niepodległości nie prowadziło polityki kulturalnej, nie zdołało przedstawić się w światowej przestrzeni kulturowej jako państwo kulturalne, to jakieś sytuacyjne rzeczy nie wniosą nic istotnego w tę sprawę. Jeśli mówimy o Polsce, Austrii, to tam znane są nazwiska Zabużko, Andruchowycza, Prochaśki, ale to zostało zrobione ich własnym wysiłkiem. Po nich sądzi się o ukraińskiej kulturze. Szewczenko zaś, jak i Stus, wymaga ciągłej aktualizacji, ktoś musi włożyć w to niemałe pieniądze. — Nasze państwo w najbliższym czasie nie będzie się tym zajmować… — Dla przykładu, Rosja stale przedstawia się jako kraj kulturalny, broni i utwierdza swój język na swoich i cudzych terenach. U nas także jest jakościowy produkt kulturalny — muzyka, kino, literatura… Ale państwu to nie jest potrzebne. Tłumaczyć Stusa na inny język musi użytkownik tego języka. Człowiek, który sztucznie nauczył się angielskiego siedząc na Ukrainie, adekwatnie Stusa nie przetłumaczy, nie wpisze go w tę, obcą, kulturę. Jego tam trzeba nie po prostu przeczytać, ale i zrozumieć. A jeszcze tłumaczom trzeba płacić nie według naszych stawek, a według tych, które obowiązują w krajach, na których języki ma być dokonany przekład. Ale do tego trzeba popularyzować swoje nazwiska… Rozmawialiśmy o Internecie, aby wypuszczać Szewczenkę w świat. Co do tego były różne opinie. Kiedy doszło do centralnych biur, mówią nam: Szewczenko — to zjawisko regionalne, nikogo to nie interesuje… Nie będziemy oceniać i nie będziemy potępiać ich, bo my sami, Ukraińcy, stworzyliśmy sytuację, w wyniku której Szewczenko, fenomen światowej kultury, postrzegany jest na Ukrainie i na świecie jako zjawisko regionalne. To samo dotyczy innych wybitnych postaci naszej kultury. Ale złamać, naprawić sytuację można i za nas nikt tego nie zrobi… Rozmawiał Mykoła CYMBALUK Imię Dmytra Stusa nie wymaga obszernego przedstawienia. I nie dlatego, że jest synem jednego z najbardziej utalentowanych poetów ubiegłego wieku, który stał się symbolem ruchu oporu lat 60. wobec sowiecko-komunistycznego reżimu. Dmytro Wasylowycz jest godny pamięci swojego ojca: jest laureatem Nagrody Szewczenkowskiej, znanym naukowcem, ma nieprzeciętny talent do komunikacji z młodzieżą (wykłada na uniwersytecie), a rok temu został mianowany dyrektorem generalnym Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Ma wspaniałą rodzinę: ukochaną żonę, pięcioro dzieci i już dwoje wnucząt. Pomimo ciągłego braku czasu, nie traci więzi z ojczystymi ziomkami z Doniecczyzny i pomaga im. W przededniu 75. rocznicy urodzin Wasyla Stusa po raz kolejny z wizytą służbową odwiedził Doniecczyznę. To właśnie stało się powodem i tematem naszej rozmowy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn