Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Państwo słowa

Слово Просвіти, №01 за 2013 рік

Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, „Wseswit” „Amalgamat” Jurija Buriaka to zbiór poetycki, który przypomina wielką księgę średniowiecznych alchemików. Od takich książek oczekuje się fundamentalnych odkryć. Przynajmniej autor zbliża się do odkrycia czegoś prawdziwie wielkiego. Sama nazwa – „Amalgamat” – jest symptomatyczna, to protomateria, z której ma narodzić się coś niezwykłego. Za pomocą amalgamatu szkło zmienia się w lustro. W średniowiecznej alchemii amalgamat to cenna substancja, wydobyta z rudy za pomocą różnych przemian. Tomasz z Akwinu w traktacie „O kamieniu filozoficznym…” nazywał amalgamatem bardzo kruchy kamień, który wydobywa się jako ogniwo pośrednie na drodze do stworzenia kamienia filozoficznego. W takim przypadku amalgamat to kosztowność, która może zostać przekształcona w jeszcze bardziej zdumiewającą kosztowność, zdolną, według Tomasza, zmieniać „Jowisza w Księżyc”. Książka J. Buriaka składa się z siedmiu rozdziałów: „Powtórzenie mitu”, „Sny Ogrodu Botanicznego”, „Nostalgia”, „Przekraczając Oril”, „Ars Poetica”, „Gardariki”, „Szałwia”. Jeśli przywykliśmy do tego, że zbiór poezji powinien być miniaturowy i elegancki, to „Amalgamat” jest epicką, rytualno-mitologiczną księgą, która przypomina traktat lub encyklopedię. Niemniej książka ma szczególną poligraficzną elegancję. Być może w swoim zamyśle zbliża się do Pisma Świętego, w szczególności Pięcioksięgu Mojżeszowego. Siedem to liczba człowieka w mistycznej numerologii, ale to także liczba niebiańska. Nieprzypadkowo „Amalgamat” wizualnie przypomina Talmud lub Awestę. Jurij Buriak jest twórcą poezji intelektualnej w europejskim rozumieniu tego pojęcia. Emocjonalne obrazy są u niego zapośredniczone przez instancję rozumową. W angielskiej tradycji poetyckiej istnieje takie pojęcie jak „poetic license”, które najczęściej odnosi się do wierszy W. Blake’a lub J. Donne’a, dwóch mistycznych poetów Anglii, poetów-wizjonerów. Oznacza ono obecność intelektualnej powłoki, która chroni poezję przed nadmierną uczuciowością, lirycznością. W ten sposób liryczne „Ja” zmienia się w mitologicznie obiektywne „Ono”. Francuski filozof Maurice Blanchot uważał w eseju „Przestrzeń literatury”, że na przykład „Kafka… wszedł do literatury dopiero wtedy, gdy zdołał zastąpić „Ja” przez „Ono”… Pisarz należy do języka, którym nikt nie mówi, który do nikogo nie jest zwrócony, który nie ma centrum, który niczego nie odsłania. Może myśleć, że samostanowi o sobie w tym języku, jednak to, co stwierdza, jest całkowicie pozbawione siebie”. Jurij Buriak, emancypując przeżyte doświadczenie od czasowej konkretności, tak samo musi przekształcić liryczne „Ja” w nieświadome „Ono”, gdzie zaznacza się całe doświadczenie ludzkości, odwieczne i sakralne. Widziałem Królestwo Umarłych, świat Hadesu w jaskini krasowej pod Atosem, zapisało się ono w podkorze i wraz z mitem przeszło genomem w dal pozaziemskich perspektyw i ja wtedy nie mógłbym sobie wyobrazić, że tę jaskinię w górze Atos wybrały bogi dla wypróbowania nowego mitu w kręgu postaci, które ucieleśniają stary model. Dzisiaj hiperemocjonalność i sentymentalność mogą łatwo przekształcić się w kicz – rzecz pozbawioną głębokiego wewnętrznego sensu, jednak taką, która może mieć emocjonalny wpływ. Poezji „Amalgamatu” obca jest sztuczność i pretensjonalność. Zapewne taka poezja nie może być uważana za „masową” – właśnie przez obecność w niej czegoś, co graniczy z sakralnym doświadczeniem, którego w zasadzie nie da się transmitować na masy. Podmiot poezji Jurija Buriaka to bez wątpienia kapłan, czarownik, człowiek, który posiada tajną wiedzę. Czysto formalnie taka poezja wpisuje się w szeroką tkankę światowej kultury, skąd wyrasta. Buriak Jurij. Amalgamat: Poezje. — Kijów: Ukraińskie propyleje, 2012. — 881 s. Amalgamatowa poezja tworzy się w przestrzeni „wielkiego czasu” – na wielkim dystansie i z wielkiej perspektywy. To także nadaje jej epickiego spokoju i równowagi. Zapewne można powiedzieć także o neoklasycyzmie takiej tkanki artystycznej. Często wiersze są napisane na motywach utworów światowej kultury (Sartre’a, Hessego, Goethego itd.). Świat leży w głębokich śniegach, Kruk na gałęzi bije skrzydłami i kracze, Ja, Stepowy wilk, gonię po stepach, Lecz nigdzie ani zająca, ani łani nie widzę! Żadnych nie ma – gdzie nie spojrzysz, A ja by nie żałował sił w pogoni, Ja wziąłbym w zęby ją, w pazury, Przecież to miłość moja – łania… (wiersz na motywach Hermanna Hessego). Jeśli w takiej poezji czuje się rozpacz, ból, zmęczenie, to te stany emocjonalne nie są nadrywne, są zapośredniczone przez „wielki czas” i ogólny intelektualizm wiersza, w którym słychać inne głosy. Wszystko było pod tym słońcem, niczego radykalnie nowego w naszym świecie już nie będzie. W „Amalgamacie” mogą zmieniać się „dekoracje” (czas, kraje, ludzie), jednak nie istota świata. Jeden z najsilniejszych pod względem dramatyzmu w zbiorze – wiersz „Obieg absurdu”: Były w mieście trzy rodziny, Które naród szanował, Stworzyły mu literaturę, Muzykę, architekturę, Sobory pomalowały. … Ale znaleźli się zazdrośnicy, i zabójcy Przyszli i wszystkich postrzelali, Rozciągnęli i powyciągali W inne kraje, do obcych narodów, Porozlatywały się nawet ptaki Tutejsze w inne kraje, do hipopotamów. Potem sami zaczęli się ściągać, Czegoś i dlaczegoś uczyć, Dzieci porobili intelektualistami, Wybitnymi uczonymi i mistrzami, Architektami i konstruktorami – Aż tu nowi zabójcy przyszli i wszystkich do dołu Powrzucali, poniszczyli, przestrzelali I zasiedli do Toynbee’ego i tomów Fukuyamy. Podmiot liryczny poszukuje praźródła bytu, musi znaleźć kamień filozoficzny, aby przemienić… W końcu, co ma się przemienić w co? Wydaje się, że to bodaj największa zagadka obecna w poezji. Mimo „epickiego” zamysłu książki, mimo obecności w jej podstawie kompozycyjnej intencji rytualno-mitologicznej, widać w niej także matematyczną precyzję i wyważenie, jakby pisał ją inżynier. Poezja J. Buriaka to szkło w procesie amalgamowania, które być może jeszcze nie stało się lustrem. Lustro kopiuje przedmioty, a tutaj mamy raczej do czynienia z przemianą, z przekodowaniem. Rysunek na okładce symbolicznie odnosi się do lustra, jednak w tym lustrze przed nami – „kubistyczna”, geometryczna sylwetka człowieka. Człowieka bez głowy. Jednak światło padające z góry tworzy „efekt obecności”, formuje „iluzję głowy”. S. Mallarmé uważał, że sztuka poezji polega na urzeczowieniu słowa. Dla Josifa Brodskiego „słowny rzeczowość” miała swoje filozoficzne interpretacje. Słowo w jego poezji to przede wszystkim rzecz. Echa Brodskiego obecne są, nawiasem mówiąc, także w książce Jurija Buriaka. Nieprzypadkowo ostatnie wiersze książki to „Odpowiedzi na listy rzymskiego przyjaciela”. Jednocześnie w rytuale słowo pełni funkcję ochronną, ma ustrzec najważniejszą istotę, nie pozwolić jej ujawnić się w świecie. Poezja w „Amalgamacie” organicznie łączy te dwie postawy: przedstawić rzeczowy dowód świata w słowie i zdematerializować rzeczową materię słowa. Dla Blanchota poezja i literatura są związane „ze słowem, które nie może się urwać, wszak ono nie przemawia, ono jest. Poezje nie są tym słowem, one są początkiem, a właśnie to słowo nigdy się nie rozpoczyna, a zawsze przemawia na nowo i zawsze zaczyna wszystko od początku. Jednak poeta to ten, kto usłyszał to słowo, ten, kto wszedł w zgodę z nim, pośrednik, który, wygłaszając to słowo, zmusza je do bezgłosu”. „Poezje to doświadczenia związane z żywym zbliżeniem do rzeczy, z ruchem, który dokonuje się w powadze i trudzie życia. Aby napisać jeden jedyny wiersz, trzeba do cna wyczerpać życie”. Po drugie, „aby napisać wiersz, trzeba wyczerpać sztukę, wyczerpać całe życie w poszukiwaniach sztuki”. Wydaje się, że amalgamat także krystalizuje się z materii przeżytego życia i odczutej kultury. My, co od ciebie odpadliśmy, praojcze, korzeniu nasz, wiatr, chmura i anioł – nie człowiek, a błaz… wiatr, chmura i anioł, glina, kamień, woda – wszystko, z czego ty, Adamie, wszystko, z czego ja, Ada… Daj mi nie odpaść, ptaku przelotny, ptaku, ten, co duszą – w lato, a na progu – proch. Te alfabetikony, snów glosariusze, sny, wcale nie to, co się śni, w nazwach tylko one. Ten, Kto Chciał Zabrać, przy tym moście, w arkuszach nie zobaczył tytu ani krzyża. Ten, Kto Chciał Zabrać (płomień z auta, dym), w arkuszach nie wybaczył, był do końca twardym. Długa partia w warcaby, Bóg tam czy Szatan, ani w zenicie kraju, ani w otchłani dna… („Metafory Pavicia”). Jurij Buriak tworzy nowe mity Ukrainy. Swój „urbanistyczny mit” ma na przykład Kijów. „Leipzig” i wieża Steingela, między Złotymi Wrotami – okna starego miasta, kijowski mit; i tłum z mrozu przechodzi w drzwi kawiarni na rogu Górnego Wału i Włodzimierskiej, zbija śnieg na progu, jak nalot czy lód, i czapki zdejmują wszyscy – kędzierzawi i łysi, wewnątrz – schody w górę, brzęk kieliszków, śmiech publiczności, dym papierosowy, niczym nieme kino – taliami kijowianek, spadami nut… Osobne miejsce w zbiorze zajmuje stepowa Ukraina – świat archaizowany i pierwotny. Jednocześnie poeta zwraca się ku neoekspresjonizmowi, aby oddać emocjonalne pobudzenie, wyrazistość wizualnego rysunku. Taka poezja to impresje i medytacje, echa i obrazy czegoś, co istnieje w rzeczywistości. Jednak amalgamat ma zdolność przemiany. Obrazy znane w tym zbiorze nabierają nowych cech: to, co widzieliśmy sto razy, błądząc kijowskimi ulicami, otrzymuje nowe życie, nowe sylwetki. Na przykład wiersz „Wokół Włodzimierskiej Górki” zawiera trzy części – trzy projekcje czasowe: 1909, 1986 oraz 1996 roku: * * * Na tym zjeździe stali kornety, był czerwiec, 100 lat temu tramwaj dzwonił, zieleniały koryta, szły dwie panienki w błękitnym… * * * Wjeżdżał autobus zjazdem na plac, który Europejskim stanie się za kilka lat, a teraz deszczyk – i autobus płynął przez potoki… * * * martwego miasta, rozłamy urwisk – wszystko realne i wszystko już się śniło. Nieba radiacyjny pucz. Gdzieś zgubił się rylec… Ruch w takiej poezji – od znanego do nieznanego, i tak po kole, które to zwęża przestrzeń wiedzy, to rozszerza ją. Ta cecha tekstu ma renesansową naturę – Jurij Buriak przemyśliwuje tradycje hermetystów. W końcu taki typ poezji był na nowo aktualizowany w różnych europejskich tradycjach lat 1920–60. Przedstawiona poezja jest skrajnie nowoczesna, napisana współczesnym językiem, jej czytelnik to zarówno młody człowiek, jak i doświadczony intelektualista. Autor używa zarówno intelektualizowanej leksyki, jak i najnowszych słów slangowych, jednak ogólna tkanka poetycka nie zawiera „szwów” niespójności. Możliwe, że ty to ta pokutnica i żebraczka, co z niemowlęciem przechodzi pod płotami; możliwe, że ty w haremach Emiratu, dla seks-niewolnic przytułkach, czekasz klienta… Nie odczuwasz dyskomfortu, kiedy w mini-poemacie, który przypomina odłamek mitu, czytasz słowa na oznaczenie dzisiejszych realiów. Na tym polega właściwość poetyki słowa ludowego – przetapiać językową materię na amalgamat. Główna i, jak dla mnie, najważniejsza cecha książki Jurija Buriaka w tym, że ta poezja skłania czytelnika do rozmyślań. Poezja rodzi myśl i stawanie się w myśli. Jeśli wszystko na tym świecie było – w innej epoce, w innym kraju – to jak człowiekowi odczuć niepowtarzalność chwili, jak znaleźć indywidualność, jak zostawić po sobie coś nieprzemijającego? Jeśli świat a priori jest niesprawiedliwy i okrutny, jeśli człowiek dla osiągnięcia dobrego celu może kierować się niegodnymi czynami – to jak wtedy człowiekowi nie zbłądzić, jak nie wejść na drogę grzechu? Jednocześnie nie powiem, że ta książka zawiera właściwą dla dyskursu religijnego pouczalność. Moralna intencja, etyczne zadania – nie w poetyckiej retoryce, a w stworzonych obrazach – które łączą estetyczność i etyczność, jak wiersz „U niektórych z nas”, który odpycha się od myśli formuł egzystencjalnych Sartre’a: U niektórych z nas, co posiadają nieszczęśliwą świadomość… Zaostrzone poczucie ojczyzny U niektórych z nas, co posiadają nieszczęśliwą świadomość… Odebrano mowę U niektórych z nas, co posiadają nieszczęśliwą świadomość… Odebrano rozum i honor, ale zostawiono sumienie U niektórych z nas, co posiadają nieszczęśliwą świadomość… Pozostała szansa nie stać się marnotrawnymi dziećmi U niektórych z nas, co posiadają nieszczęśliwą świadomość… Jest prawo ostatniego wyboru „Amalgamat” Jurija Buriaka został przedstawiony do zdobycia Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki 2013 roku. Jeśli ta nagroda rzeczywiście ma wyróżniać dzieła sztuki z „wielkiego czasu”, to ten zbiór jest wart takiej nagrody. Ta książka (rozumiem, że dla naszego języka lepszym wariantem jest słowo „knyżka”, jednak właśnie w tym przypadku nie mogę go użyć) pisała się przez całe życie, ma w sobie wielki rozmach i ogromną pracę autorską, która w „Amalgamacie” wytworzyła historyczny i mitologiczny model Ukrainy jako państwa słowa, jako przestrzeni intelektualnej kultury.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn