Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ze słowem Tarasa Szewczenki ponad stulecie

Слово Просвіти, №01 за 2013 рік

Ihor MARCINKOWSKI, kandydat nauk medycznych, docent Narodowego Uniwersytetu Budowy Okrętów im. admirała Makarowa, przewodniczący zarządu Mikołajowskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. „Ukraińskie Towarzystwo Proświta” w Mikołajowie miało swoich poprzedników: w połowie XIX w. w Wozniesieńsku działało kółko literackie, w którym czytano zakazane utwory T. Szewczenki. Świadectwem tego jest list J. Kucharenki do Kobziarza z 7 sierpnia 1857 r. W 1880 roku w Mikołajowie założono tajną „Hromadę Ingulską”, która istniała niedługo. We wrześniu 1906 r. utworzono ukraińskie kółko. Na Mikołajowszczyźnie poezja T. Szewczenki rozpowszechniała się jeszcze za jego życia, co wspierało ukraińskość regionu, pomimo wszystkich zakazów używania języka ukraińskiego i druku jego utworów. Odpisy utworów poety przechowywali mikołajowianie W. Stradomski (1831—1902), F. Kamiński (1888—1978). W 2011 roku w mieście odkryto rękopiśmienny zbiór „Taras Szewczenko” (XIX w.) z zakazanymi utworami poety. Pod wpływem występów kobziarzy, ukraińskich zespołów teatralnych i wydarzeń rewolucyjnych lat 1905—1907 odczuto palącą potrzebę i możliwość stworzenia ukraińskiego stowarzyszenia kulturalno-oświatowego. 16 lutego 1907 r. na posiedzeniu Mikołajowskiego Urzędu wysłuchano wniosku radcy stanu M. Arkasa, mieszczanina M. Mesterhaziego oraz innych osób w sprawie utworzenia w mieście Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, zatwierdzono i zarejestrowano jego statut. 25 lutego, po nabożeństwie żałobnym w 46. rocznicę śmierci T. Szewczenki, w wynajętym budynku przy ul. Tawryjskiej (obecnie ul. Szewczenki 64) odbyło się zebranie organizacyjne prośwician. W obecności ponad 150 osób z referatem w języku ukraińskim wystąpił przewodniczący zebrania M. Arkas. 27 lutego 1907 r. „Nikołajewskaja gazieta” w notatce „Towarzystwo Proświta” doniosła, że M. Arkas „…przedstawił historyczny zarys kultury narodu ukraińskiego do czasu jego zjednoczenia z Rosją, okresu upadku po tym okresie, odchodzenia wyższych warstw społeczeństwa ukraińskiego od ludu, okresy polski i moskiewski w historii, systematyczny zakaz języka ukraińskiego, walkę z nim; przeniesienie ukraińskiej działalności literackiej do zagranicznej części Ukrainy, do Galicji (Lwów); ruch wyzwoleńczy w Rosji, powstanie „Proświty”, język ukraiński. Mówca zakończył swoje przemówienie słynnymi wierszami Szewczenki: „Uczcie się, bracia moi...””. Na zebraniu wybrano przewodniczącego towarzystwa (M. Arkas) oraz jego radę (zastępca przewodniczącego — A. Kryżaniwski, sekretarz — J. Łytwyn, skarbnik — P. Sklar, członkowie rady — S. Hajduczenko, J. Makowski, kandydaci do rady — P. Diumin, M. Mesterhazi, K. Owczarenko). Ich współmyśliciele: P. Andrijaszczenko, W. Asuchowski, H. Biłenko, P. Bosichenko, I. Berdyczewski i inni. Pod koniec 1907 r. towarzystwo liczyło około 180 członków. W towarzystwie działały 4 oddziały: literacko-naukowy (kierowany przez M. Arkasa), artystyczno-muzyczny (B. Kuzniecow), księgarni i biblioteki (P. Andrijaszczenko), gospodarczy (P. Diumin, M. Zapolenko). W soboty członkowie Proświty organizowali wieczory literacko-muzyczne, literacko-naukowe oraz członkowskie wieczory rodzinne z tańcami, podczas których występowali miejscowi amatorzy: poeci, muzycy, śpiewacy, deklamatorzy. Latem organizowano jarmarki i ludowe festyny z loteriami. Na wieczory zapraszano śpiewaków z różnych teatrów, byli też stali płatni pracownicy: reżyser, kierownik chóru, orkiestranty. Zespół dramatyczny „Proświty” wystawiał sztuki ukraińskich klasyków: M. Kropywnyckiego, I. Karpenki-Karego, I. Kotlarewskiego, H. Kwitki-Osnowjanenki, T. Szewczenki, ale zdarzały się też utwory A. Czechowa i innych, a także popularna wśród mieszkańców Mikołajowa opera M. Arkasa „Kateryna” według utworu T. Szewczenki. Na wieczorach poezji T. Szewczenki występowali: P. Andrijaszczenko, P. Żuk, H. Riżkewycz, A. Rytowa, Charyk, Hołowczenko, Kodacka, Azowska, Jaremczenko, Szpak, Czałyj, O. Ohir, Medwedewa, Konował, M. Tokarewa, K. Chrystyczenko, Nikołajenko, M. Kremniow, M. Pituszenko i inni. Odbywały się płatne przedstawienia, z których dochód przeznaczano na budowę pomnika T. Szewczenki w Kijowie. Na przykład 14 i 15 kwietnia 1908 r. odbyły się dwa przedstawienia „Zaporożca za Dunajem” M. Hułaka-Artemowskiego w sąsiednim Chersoniu. Przed tą operą M. Arkas występował z informacją o Siczy Zadunajskiej. Później odczytał 14 wykładów na podstawie rozdziałów swojej „Historii Ukrainy-Rusi”. Członkowie Proświty występowali także z referatami: „Ukraińskie bractwa cerkiewne a współczesne Proświty”, „Cel towarzystw oświatowych na Ukrainie”, „Historia teatru ukraińskiego”, „Kim jesteśmy i czego nam potrzeba”, „Indywidualne cechy kultury ukraińskiej”, „Ukraina”, a także o życiu i działalności I. Kotlarewskiego, M. Zańkoweckiej, P. Niszczynskiego, I. Karpenki-Karego, B. Chmielnickiego, B. Hrinczenki. Szeroki rozgłos i pozytywną ocenę zyskały przeprowadzone przez „Proświtę” 18 marca 1907 r. pierwszy na Mikołajowszczyźnie wieczór szewczenkowski oraz drugi, 22 lutego 1908 r., podczas którego widzowie wraz z chórem na stojąco wykonali „Testament”, co wywołało oburzenie gradonaczelnika. To właśnie „Proświta” zapoczątkowała na Mikołajowszczyźnie coroczne (z pewnymi przerwami) święta szewczenkowskie ze spektaklami, koncertami literacko-muzycznymi, wykładami i innymi wydarzeniami, które odbywały się 22 lutego 1909 r., 26 kwietnia 1910 r. (opera „Kateryna” ku pamięci Szewczenki i Arkasa), 25 marca i 10 lipca 1911 r., 1917 r. (dokładna data nieustalona), 25—26 lutego 1918 r. 28 marca 1910 r. w sali przy ulicy Tawryjskiej „Proświta” po raz pierwszy wystawiła dramat T. Szewczenki „Nazar Stodola”, a chór wykonał słynny dywertysment „Wieczornice” do muzyki P. Niszczynskiego. W ciągu 1908 r. odbyło się prawie pół setki wieczorów. Na pierwszą rocznicę towarzystwa z inicjatywy M. Arkasa aktywnym członkom wręczono pamiątkowy żeton ze słowami Szewczenki „Swojego nie porzucajcie”. W 1909 roku z działalności koncertowej „Proświta” uzyskała dochód 4872 rubli. Od samego początku swojej działalności oddział księgarni i biblioteki gromadził literaturę ukraińskich autorów, prenumerował ukraińskie gazety i czasopisma, w tym dziecięce, które ukazywały się w Galicji i USA. Z literatury bibliotecznej korzystali członkowie Proświty i wszyscy chętni. Stała się ona pierwszą ukraińską biblioteką w regionie. Oprócz Mikołajowa Towarzystwo prowadziło działalność w Wozniesieńsku, Oleszkach, Chersoniu oraz w wioskach Mikołajowszczyzny. „Proświta” wytrwale walczyła o prawo narodu ukraińskiego do szkoły ojczystej (pierwsze z nich zorganizował M. Arkas w wioskach Bohdaniwka i Chrystoforiwka), zwracała się do członka Dumy Państwowej profesora I. Łuczyckiego z prośbą o otwarcie kursów ukrainoznawstwa w gimnazjach, uniwersytetach i seminariach. W 1907 r. „Proświta” ustanowiła stypendia im. T. Szewczenki — dwa po 50 i jedno w wysokości 25 rubli. W roku akademickim 1910—1911 stypendia Proświty otrzymywało 12 osób: uczniowie średnich szkół mechaniczno-technicznych, kolejowych i realnych; męskiego gimnazjum oraz szkoły położniczo-felczerskiej. Ponadto niektórym uczniom „Proświta” opłacała internat, przekazywała środki do kasy pożyczkowo-zapomogowej dla bezrobotnych Ukraińców (głównie swoim członkom). Po śmierci M. Arkasa w 1909 roku towarzystwo doświadczyło znacznych trudności finansowych, a ze strony władz — prześladowań. Mimo to nadal funkcjonowało. Od tego czasu „Proświta” pracowała pod kierownictwem przewodniczącego rady, wybieranego corocznie. Członkowie Proświty organizowali wieczory pamięci M. Arkasa, T. Szewczenki oraz inne wydarzenia. W 1910 roku odbyło się 16 koncertów i 65 sztuk, w 1911 r. — 18 koncertów, 50 sztuk oraz 1 festyn ludowy. Lata 1912—1916 stały się trudne dla „Proświty”, ponieważ w 1910 r. zdelegalizowano organizacje ukraińskie. Jednak mimo to mieszkańcy wsi Wozsijatske w 1910 roku utworzyli Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki, które liczyło około 300 osób. W latach I wojny światowej Mikołajowska „Proświta” przekazywała znaczne środki na szpitale wojskowe i organizacje charytatywne. Zakazane jako towarzystwo ukraińskie, działało jako charytatywne, organizując koncerty dla rannych. Pomimo zakazu, w 1911 roku — w 50. rocznicę śmierci oraz w 1914 roku — dla uczczenia 100. rocznicy urodzin T. Szewczenki, „Nikołajewskaja gazieta” opublikowała artykuły I. Hawryluka, J. Makowskiego i N., gdzie po raz pierwszy w regionie wydrukowano portret poety. W 1916 r. w szpitalach dla chorych i rannych. Na posiedzeniu Głównej Rady Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki redakcja tygodnika „Słowo Proświty” zaprezentowała projekt nowego wydawnictwa z serii „Biblioteka Słowa Proświty”. Będzie to zbiór materiałów o historii i współczesności „Proświty”, który ujrzy światło dzienne z okazji 145-lecia towarzystwa. Dzisiejszą publikacją o Mikołajowskiej „Proświcie” w przededniu 160. rocznicy urodzin Mykoły Mykołajowycza Arkasa — ukraińskiego kompozytora, historyka i działacza społecznego, który do końca życia był organizatorem, kierownikiem i, jak to się dziś mówi, głównym sponsorem Mikołajowskiej „Proświty”, rozpoczynamy na łamach tygodnika maraton „Proświcie — 145” i wzywamy Was, szanowni Czytelnicy, do przyłączenia się do niego. Czekamy na adresy elektroniczne redakcji tygodnika „Słowo Proświty” (slovo_prosvity@ukr.net lub slovoprosvity@mail.ua) z rozbudowanymi informacjami o działalności Waszego obwodowego, rejonowego, miejskiego stowarzyszenia lub wiejskiej komórki „Proświty”. Napiszmy historię „Proświty” razem! M. M. Arkas wśród aktorów amatorów „Proświty” w Mikołajowie. Zdjęcie z lat 1900.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn