Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Wyjątkowo narodowy poeta

Слово Просвіти, №01 за 2014 рік

Ideologiczna walka wokół twórczości Tarasa Hryhorowycza Szewczenki trwa do dziś. Najpierw była to ideologia imperialnej Moskwy, potem komunistycznej, obecnie zaś, w istocie, neosowieckiej. Władza każdego systemu próbowała sprywatyzować Szewczenkę, uczynić z poety „użytek” na swoją korzyść. Wasyl ŁYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Moskiewski system imperialny widział w Szewczence szczególnie niebezpiecznego buntownika Prowincji (Ukrainy — L. W.), przeznaczonej na kulturowo-narodowy niebyt. Jeśli ten system nie zdołał przeszkodzić Szewczence jako poszczególnemu człowiekowi pisać, tworzyć w ojczystym języku, to uciekał się i obecnie stosuje wraz z ukrainofobami na Ukrainie najbardziej podstępne metody wypierania języka ukraińskiego z kulturowego, historycznego, instytucjonalnego bytu narodu (cyrkularz wałujewski, ukaz emski i setki innych antyukraińskich aktów, skierowanych na zrusyfikowanie Ukraińców). System komunistyczny działał po swojemu — nawet bardziej wyrafinowanie, cyniczniej: stawiał sobie na usługi Szewczenkę, ogłaszając go „rewolucjonistą-demokratą”, „przyjacielem mas pracujących”, „orędownikiem przyjaźni między narodem rosyjskim a ukraińskim”, „nienawistnikiem ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, „rewolucjonistą-ateistą” i tym podobne. Kohorty najnowszych „desakralizatorów” (Lina Kostenko) narzucają liberalne mity polityczne o Szewczence, którego my rzekomo „nie znamy” — „szamana”, „mitotwórcę”, „wiedźmaka”, „wurdaka”, kosmopolitę-„ogólnoluda” i inne. Niektórzy zadufani w sobie postmodernistyczni „twórcy” wypowiadają się jeszcze brutalniej i wulgarniej. Przekręcanie, fałszowanie „Ja” Szewczenki bazowało w przeszłości i wyrasta teraz ze świadomości tego, że „on jest duchowym ojcem najnowszej ukraińskiej nacji”. Historię swojego życia T. Szewczenko nazwał częścią historii całej Ukrainy. Gruziński pisarz A. Cereteli, opowiadając o swoim spotkaniu z T. Szewczenką, zaznaczył, że on „po raz pierwszy zrozumiał z jego słów, jak trzeba kochać kraj i swój naród”. Taras Szewczenko żył w epoce, kiedy rosyjska doktryna państwowo-prawna utwierdzała integralny postulat o istnieniu „trójjedynego narodu rosyjskiego” (Wielkorusów, Małorusów oraz Białorusinów). W popularnych rosyjskich encyklopediach pisano, że „małorusini, małorosjanie (czasami nazywani południoworusami), przedstawiciele jednej z trzech wschodniosłowiańskich narodowości, wspólnie nazywanych rosyjskimi”. W taką „noc bezpaństwowości” (J. Małaniuk) Taras Szewczenko powstał jako poeta niewidzialnego kraju, zniewolonych ludzi. Położył ojczyste Słowo w mocny fundament narodowego odrodzenia narodu, ukraińskiego państwowotwórstwa w kontekście ogólnoludzkich wartości. Powstanie prawda! powstanie wolność! I tobie jednemu Pomodlą się wszystkie języki Po wieki wieków. Już wtedy dla T. Szewczenki kodem porozumienia między narodami było kryterium wolności, równości, wzajemnego szacunku do tożsamości narodowej i praw człowieka. Jednakże stworzony za czasów Piotra I postulat, że państwo rosyjskie to jednolita i nierozerwalna całość, niczym Święta Trójca, gdzie Moskwa to „Bóg-Ojciec”, Ukraina to „Bóg-Syn”, a Białoruś to „Bóg-Duch Święty”, obecnie usilnie narzuca moskiewski patriarcha Cyryl. Taras Szewczenko gniewnie piętnuje, z sarkastycznym blaskiem obraca w popiół tych, którzy są zarażeni wirusem janczarstwa, zdrady, ugodowości. Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy, warszawskie śmieci. Taki oceniający wyrok wydaje T. Szewczenko nie tylko „i umarłym, i żywym”, ale także „nienarodzonym rodakom” swoim „na Ukrainie i nie na Ukrainie”, proroczo ostrzegając ich przed powtarzaniem haniebnych czynów — zdrady, samoponiżenia i niewolniczego upokorzenia ducha narodowego. Właśnie za panowania Katarzyny II wysunięto ideę „narodowej jedności” ukraińskiego i rosyjskiego narodów. W unisonie W. Bieliński szkalował Szewczenkę, pisał, że historia Małorosji to rzeka poboczna, która wpada do wielkiej rzeki rosyjskiej historii. Twierdził, że Małorusini zawsze byli plemieniem i nigdy nie byli narodem, a tym bardziej — państwem. Nie ma, powiada, języka ukraińskiego, a „jest obwodowe małoruskie narzecze, jak jest białoruskie, syberyjskie i inne obwodowe narzecza”. Zaplanowane przez rząd Ukrainy wspólne świętowanie 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki z obecnym reżimem Rosji może przekształcić się w buforadę, którą wypełnią szablonowe, wyświechtane przemówienia oficjeli. A Taras Szewczenko w swoje 200-lecie czeka od narodu nie tylko świątecznych koncertów. Zobowiązuje nas do twórczego wypełniania jego testamentu, w którym skondensowany jest duch narodowy. Rosyjski rewolucjonista-demokrata Mikołaj Czernyszewski z wyjątkową precyzją i jasnością określił fundamentalne znaczenie T. Szewczenki w historii literatury ukraińskiej, oświadczając, że to właśnie on wprowadził ją w szeregi przodujących literatur świata. Warto zwrócić uwagę na takie ważne przemyślenia M. Czernyszewskiego o Małorusinach, czyli Ukraińcach: „Ich patriotyzm jest czysty od myśli o zniewoleniu innych, pragną jedynie tego, aby im samym było lżej żyć na wolnym świecie: żadnego innego plemienia nie chcą sobie podporządkowywać ani krzywdzić” (kursywa nasza — W. L.). Zbyt aktualne są te słowa teraz, gdy ofensywa moskiewskich i promoskiewskich sił przeciwko ukraińskości nabiera nowego rozpędu we wszystkich sferach życia w związku z dążeniem Ukraińców do zostania członkiem stowarzyszonym Unii Europejskiej. Jednakże proimperialne rosyjskie wydawnictwa, które wyznawały ideę „narodowej jedności” rosyjskiego i ukraińskiego narodów, systematycznie szkalowały działalność aktywnych uczestników procesu narodowo-kulturowego na Ukrainie. Na przykład czasopismo „Domaszniaja biesieda” opublikowało pod koniec marca 1861 r. pogromową recenzję kapłana moskiewskiego prawosławia L. Kramarenki na wydany przez T. Szewczenkę „Bukwar jużnorusskij”. Główną przyczyną opublikowania recenzji było to, że T. Szewczenko opracował i wydał „Bukwar jużnorusskij” w ukraińskim języku ludowym. Przed Szewczenką elementarze pisano tylko w języku cerkiewnosłowiańskim i w nim uczono ukraińskie dzieci. Bolesny oddźwięk imperialnej głuchoty na naturalne potrzeby Ukraińców, by rozmawiać w swoim języku, rozwijać go, zachwycać się ojczystym słowem, jest skoncentrowany w takich słowach: „Na Moskali nie zważajcie, niech oni sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U ich narodu słowo, i u nas naród i słowo”. Do brata Nikity pisał tak: „Nikito, drogi bracie!… I, bądź łaskaw, napisz do mnie tak jak do ciebie piszę, nie po moskiewsku, a po naszemu… Niechże ja choć przez papier usłyszę ojczyste słowo, niech choć raz popłaczę wesołymi łzami… Jeszcze raz proszę, napisz do mnie list, i po swojemu, bądź łaskaw, a nie po moskiewsku. Pozostawaj zdrów. 1839, listopada 15 dnia. S.-Petersburg. Nie zapomnijże, zaraz napisz list — i po swojemu”. Dla zdobycia świadomości narodowej, na zasadach której rozwiązuje się problemy społeczne, niezbędne jest znanie swojej prawdziwej historii, którą i obecnie różni mankurci w rodzaju Tabacznyka próbują wcisnąć w ramy historii WKP(b). Wyznając postmodernizm, który w środowisku dziennikarskim przybrał obecnie prowincjonalnie-rozgorączkowany wygląd i wylał się w powierzchowność, prymitywizm i rozczochranie światopoglądu, próbują zniszczyć prawdziwy obraz T. Szewczenki. Zniesławiające książki, artykuły, publiczne ataki są skierowane na to, by przeszkodzić Ukraińcom w odnajdywaniu klucza do zrozumienia samych siebie i uświadomienia sobie swojej roli we wspólnocie światowej. „Szewczenko nie był rusofobem, — podkreśla Serhij Hrabowski. — On był, obrazowo mówiąc, przekonanym imperiofobem (nie ma znaczenia, o czyją imperialną politykę chodziło — Warszawy czy Petersburga)”. A rosyjscy dziennikarze w ośmiominutowym komentarzu kanału telewizyjnego „Orenburg”, poświęconym obchodom w tym kraju 199-lecia Szewczenki, pomylili imperiofobię z rusofobią, oskarżając T. Szewczenkę o nienawiść do Rosjan. „Szewczenkiana” w orenburgskiej telewizji — to całkowita manipulacja, zmieszana z ignorancją. Podkreślam, że humanistyczna teza o „wspólnej własności intelektualnej ukraińskiego i rosyjskiego narodów” twórczości Szewczenki ogranicza unikalność, fenomenalność T. Szewczenki, który sformułował wizję ukraińskiej przyszłości, bazującą na trzech najważniejszych ideałach narodowych, najważniejszych wartościach — Bóg, Ukraina, Wolność”. Wyznaczają one punkty orientacyjne życia zarówno dla pojedynczego człowieka, jak i całego narodu. W naszych czasach cynicznego ataku zewnętrznych i wewnętrznych wrogów na ukraińskość, T. Szewczenko pełni funkcję narodowego „kręgosłupa” (O. Palij). Przecież wrogowie państwa ukraińskiego wszelkiej maści, którzy w przestrzeni informacyjnej Ukrainy nie przestają odgrywać antyukraińskich szowinistycznych sabatów, dobrze rozumieją, że język jest największym skarbem narodowym, jest najwyższą podstawą stanu duchowego, najważniejszym środkiem tożsamości etnicznej. Walka o język ukraiński, kulturę, duchowość to walka o Ukraińską Ukrainę. Często można usłyszeć, że Tarasowi Szewczence dzięki gubernatorowi Pierowskiemu i komendantowi umocnień nowopietrowskich Uskowowi pozwolono pisać w języku rosyjskim. Publicysta Serhij Hrabowski podkreśla, że „pozwolenie na pisanie zostało uzyskane dopiero wtedy, gdy Szewczenko odbywał ostatnie lata służby wojskowej w umocnieniach nowopietrowskich na Mangyszłaku, — pisać tylko w języku rosyjskim (kursywa nasza — W. L.), i to — pod nadzorem oficerów”. Był to również jeden ze składników złowieszczej polityki moskiewskiej władzy imperialnej, która próbowała zrusyfikować Ukraińców, przekształcić Ukrainę w terytorium bez narodowego oblicza. Jednak w odróżnieniu od Gogola i Kukolnika, T. Szewczenko nie chciał rozpuścić się w imperialnym „rosyjskim morzu”, choć mógł to zrobić. I nawet, co tu ukrywać, początkowo czynił pewne kroki w tym kierunku. W liście do H. Kwitki-Osnowjanenki z 8 grudnia 1841 r. T. Szewczenko pisał: „Jeszcze przesyłam wam kacapskie wiersze swojej roboty. Jeśli co sensownego, to drukujcie, a jeśli nie, to nabijcie fajkę, jeśli fajkę palicie. Dziękuję wam i panu Artemowskiemu za łaskawe słowo. I dziękuję wszystkim tym, którzy piszą po naszemu lub o naszym” (kursywa nasza — W. L.). Tak, Szewczenko napisał poszczególne utwory w języku rosyjskim. Ale jak do tego podchodził, można zrozumieć z listu do J. H. Kucharenki z 30 września 1842 roku: „Przepisałem właśnie swoją „Slepuju” i płaczę nad nią, jaki mnie diabeł spotkał i za jaki grzech, że ja teraz spowiadam się kacapom czerstwym kacapskim słowem. Licho, bracie atamanie, na Boga, licho. To prawda, że oprócz Boga i diabła w duszy naszej jest jeszcze coś takiego, tak strasznego, że aż chłód idzie po sercu, jak choć trochę go odkryjesz, a niech to, mnie tutaj i ziomkowie, i nie ziomkowie nazywają głupim, to prawda, ale co mam robić, czyż ja winien, że urodziłem się nie kacapem albo nie Francuzem. Co nam robić, atamanie-bracie? Prać przeciw ościeniowi czy zakopać się żywcem w ziemię — nie chce się, bardzo nie chce mi się drukować „Slepuju”, ale już nie mam nad nią władzy, a niech to, już mi obrzydła”. Jednak warto oddać sprawiedliwość Kobzarowi, który umiał w porę się zatrzymać. „Co więc go zatrzymywało? — pyta filozof Petro Kraluk i odpowiada. — Zdrowa chłopska natura, która nie przyjmowała fałszywego imperialnego blichtru i wyśmiewała się z pychy batiuszki-cara i jego sług. A jeszcze, zapewne, w Kobzarze odezwała się godność przodków-Kozaków, którzy nie chcieli znosić przemocy wobec siebie. Dlatego dla Szewczenki hierarchiczna władza, zbudowana na tępej przemocy, była absurdalna. Przypomnijmy chociażby znaną scenę generalnego mordobicia w poemacie-komedii „Sen”. Tak jadowitej i jednocześnie symbolicznie głębokiej satyry na Imperium Rosyjskie nie spotykamy w ówczesnej literaturze”. Rosjanin M. Niekrasow nazwał T. Szewczenkę „wyłącznie narodowym” poetą. A. Łunaczarski podkreślił, że Szewczenko jest „poetą narodu ukraińskiego”, że „jest on poetą ludowym”, który „daleko poza Ukrainą rozrzucił potężne, pełne kwiatowych zapachów”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn