Strona · s. 13strona oryginału ↗
Głos i puls ukraińskiej krwi. Zbliżenie do tajemnicy Kobzarza
Слово Просвіти, №01 за 2014 рік
Wasyl HEJ, pisarz, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, m. Łuck
W kolebce dzieciństwa każdego człowieka, który urodził się w ukraińskiej rodzinie i został owinięty czarami bajki i kołysanki, tam, gdzie ze zdziwienia, z uświadomienia sobie przynależności do piękna i bezmiaru wszechświata odbija się niebo ojczystego kraju, do jego duszy i świadomości wstępuje ojczyste słowo. Może najjaśniej świeci światło Słowa, które wydaje „Kobzarz” — księga, która w czasach samowładztwa, wałujewszczyzny, bolszewickiej bezbożności, okrutnego niszczenia ukraińskiego kwiatu i bezczelnej moskiewskiej rusyfikacji stała się swoistą ludową Biblią, amuletem i źródłem niezłomnej, niepoddającej się żadnym satrapom siły ducha narodowego. Najpierw melodia słowa Szewczenki grzeje duszę, rozkwita odwiecznym ukraińskim marzeniem — „Sadkiem wiśniowym koło chaty”, potem przenika bólem „Przyczynnej”, podnosi się niespokojną falą Dniepru, uderza surowym i życiodajnym wezwaniem „Testamentu” — „Pochowajcie i powstańcie…” I nagle — jak błysk-krzyk w ciemności:
Świecie cichy, kraju miły,
Moja Ukraino,
Za co ciebie splugawiono,
Za co, matko, giniesz?
(„Rozryta mogiła”)
A potem — rozpacz:
Za co ż walczyliśmy z Lachami?
Za co ż rżnęliśmy się z ordami?
Za co skorodowali włóczniami
Moskiewskie żebra?
(„Czehryn, Czehryn…”)
I kiedy prosty człowiek w smutku i beznadziei odczuwa przez słowo Tarasa także jego rozpacz, rozpacz męczennika, geniusza i Proroka, staje mu się trochę lżej. Wydaje się, że nie wiersz — to z samego serca, że nie strofa — to energia uczucia i myśli, że nie poemat — to o nas, Ukraińcach. Więc na jakim etapie życiowej drogi, w smutku czy w radości, w dzień czy w nocy dusza i świadomość człowieka, spokrewnionego z Szewczenką, przenika, ogarnia olśnienie: jest geniuszem nie tylko dlatego, że Słowo zostało mu dane przez Boga, ale dlatego, że to słowo zawsze jest współczesne, że jego pojawienie się na świecie nie było przypadkiem, lecz koniecznością, odpowiedzią na błaganie i cierpienie narodu. Stał się, według słów Jewhena Małanjuka, nie rupieciem mas, lecz wybuchem krwi, karą dla wrogów Ukrainy za długą noc jej upokorzenia. A jego słowo to głos i puls ukraińskiej krwi, która nie daje spać ukraińskiemu sumieniu, naszej godności i pragnieniu wolności. I choć ile byśmy nie dociekali istoty tego zdumiewającego zjawiska nazwanego „Taras Szewczenko”, to jednak tej istoty pojąć się nie udaje. Ponad sto pięćdziesiąt lat już uczeni, twórcy i znawcy słowa dążą do rozwiązania tajemnicy Szewczenki i jego „Kobzarza”, a ona, jak ptak ognisty, oświetla każdego swym gorącym skrzydłem, lecz do rąk się nie daje, jak nie poddaje się uproszczonej interpretacji, a dostępna jest tylko duszy — wieczna prawda o wyższej, boskiej mądrości, która panuje nad nami, lub biblijna prawda o tym, że na początku było Słowo. I rzeczywiście, kim był, jest i będzie dla nas, Ukraińców, i dla świata: poetą, artystą, myślicielem, obrońcą poniżonych, twórcą narodu, zbawcą naszego języka, Poprzednikiem, Prorokiem czy Mesjaszem? Tak, jego narodzinami naród ukraiński wyraził swój protest przeciw uciskowi i poniżeniu, dał godną odpowiedź bielińskim, wałujewom i ich „konsekwentnym” współczesnym, którym, widzicie, trudno rozmawiać po ukraińsku i którzy chcą w Ukrainie jeszcze jednego urzędowego, a więc państwowego języka. Słowo geniusza jest odpowiedzią także tym „sługom narodu”, w tym i naszym „zemlaczkom”, którzy nie głosują za obchodzeniem na szczeblu państwowym Dni Szewczenkowskich, faktycznie zaprzeczając i przekreślając to wysokie miano — „deputowany ludowy”. Czy więc nie warto znaleźć sposobu, by ściągać takich deputowanych z wyżyn na grzeszną ziemię? Bo czyż nie wiedzą oni o powszechnej miłości do ojca Tarasa? Czy nie wiedzą, co o nim mówią mądrzy ludzie? Oto tylko kilka wierszy szewczenkoznawczych, zapisanych dla historii przez latarnie naszego narodu: „…w chłopskiej chacie urodziło się dziecko, które spowodowało odrodzenie narodu ukraińskiego. Urodziło się wśród łez i żalu, w chwili, gdy nasi wrogowie byli pewni, że mają do trumny ukraińskiego narodu wbić tylko jeden gwóźdź i zaraz go pochowają” (Wasyl Stefanyk); „U każdego narodu są swoi śpiewacy-prorocy, w których serca, jak w ogromny ocean, wlewają się wszystkie radości i bóle, cała… mądrość… narodu” (Pawło Tyczyna); „Wystarczyła jedna osoba, by uratować cały naród” (Ostap Wysznia); „Wyprowadził słowo ukraińskie na szczyty światowej kultury” (Maksym Rylski); „Taras Szewczenko stał się nie tylko chwałą, ale i symbolem całego narodu” (Oles Hončar). Jedynie zbliżeniem do tajemnicy słowa Szewczenki jest nasze zrozumienie zmysłowej głębi jego poezji. I rzeczywiście: to, że nie wiersz — to z samego serca, że nie strofa — energia uczucia i myśli, że nie poemat — to o nas, Ukraińcach, wczorajszych i dzisiejszych. W potężnym błysku ducha ukraińskiego, którym jest Taras Szewczenko, obecna jest siła przyrody obudzonej ze snu, skondensowana energia narodu. To zarazem i proroctwo Losu. Ludziom czy ludzikom pozbawionym narodowości, szowinistom, chorążym przechodzącym na drugą stronę i odstępcom od swojego rodu jest za co nie kochać Szewczenki. Bo on otwarcie nazwał kata katem, złodzieja złodziejem, najeźdźcę Moskalem, zdrajcę przewróconym. Bohdana Chmielnickiego z wyrzutem nazwał niemądrym synem za to, że „oddał hetman w jarzmo chrześcijan”. A niszczycielom ukraińskich wolności i ukraińskiej ludności oddał sprawiedliwość:
To ten pierwszy, co rozpinał
Naszą Ukrainę,
A ta druga dobiła
Wdowę sierotę.
Kaci! kaci! ludożercy!
Najedli się obaj, nakradli się; a co wzięli na tamten świat ze sobą? („Sen”) Kampania oszczerstw, zorganizowana przez nieukraińskie gazety na Ukrainie wokół imienia i postaci Szewczenki, wykazała, że chorobę duchowego janczarstwa można porównać do AIDS — nie da się jej wyleczyć. „Nie mogę nazwać siebie człowiekiem honoru — bezwstydnie wyznaje w gazecie „Dień” łysy autor, którego ręce są całkowicie zbryzgane bzowym atramentem — ponieważ moim ideałem jest odtworzenie Imperium Rosyjskiego, a ja jestem zmuszony dostosowywać się do szpetnych warunków «budowy» niepodległej Ukrainy”. Tak, trudno żyć człowiekowi imperialnego „zaprawy” w nieimperium. Ale przecież część Imperium Rosyjskiego wciąż przetrwała, więc dlaczego by temu człowiekowi nie przenieść się tam? Świat uznał Tarasa za wielkiego poetę i obywatela. Pomniki Szewczenki wzniesiono w USA, Kanadzie, Włoszech, Brazylii, Argentynie. Popiersia poety są w większości krajów Zachodu. A jeśli ktoś tam okazuje swoją niechęć do geniusza, to są to jednak „obce dzieci”. Na Ukrainie z jakiegoś powodu, wbrew artykułowi 66 Konstytucji, który zobowiązuje do niewyrządzania szkody dziedzictwu kulturalnemu, pozwala się znieważać proroka zarówno obcym, jak i rzekomo swoim dzieciom, tym, które powinny uważać za zaszczyt chodzić po ziemi, która je urodziła. Ukraino! Ukraino! Oto twoje dzieci, twoje młode kwiaty, oblane atramentem, zagłuszone moskiewskim bluszczem w niemieckich szklarniach!.. Płacz, Ukrainо, bezdzietna wdowo. („Sen”) A jak „kochają” Szewczenkę dzisiejsi „słudzy narodu”? Pokazali to swoim stosunkiem do projektu uchwały Rady Najwyższej o obchodzeniu jubileuszu Kobzarza na szczeblu państwowym. „Za” — 202. „Przeciw” — 0. „Wstrzymało się” — 0. „Nie głosowało” — 239. A które frakcje schowały się „w krzakach”? Wszystkie one, zarówno w nazwach, jak i w publicznych wystąpieniach, to demokraci, „obrońcy” pracującego ludu — „Regiony Ukrainy”, „Ukraina Pracy”, „Demokratyczne Inicjatywy”, „Wybór Ludowy”, ludowi demokraci, agrarnicy. Więc jak tu nie przypomnieć bolesnych słów Tarasa: Ale mi wszystko jedno, Jak Ukrainę źli ludzie Uśpią, przebiegli, i w ogniu Ją, okradzioną, obudzą… („Mnie wszystko jedno, czy będę…”) Powszechna miłość do poety, geniusza i Proroka, który stał się symbolem obrony pokrzywdzonych i legendą jeszcze za życia, błyskawicznie, jak oceaniczna fala, zmywa z niego krople bzowej czerni, zdejmuje z oczu złudzenie jeszcze nie do końca przejrzałemu niewolnikowi-ślepcowi, daje nadzieję na hojny kwiat wiosennej przyrody, na lepszy los. Postawił słowo na straży „małych niewolników tych niemych”, sam stoi na warcie naszego słowa i ducha. I swoim słowem, i surowym, lecz dumnym spojrzeniem poświęca i zasiewa nasze dusze wiarą: z czasem dzień jego urodzin stanie się świętem nie tylko powszechnym, lecz także państwowym. Taras Szewczenko — nasz bezcenny i niezbywalny skarb.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
