Strona · s. 14strona oryginału ↗
Taras Szewczenko w świecie muzyki oczami filatelisty
Слово Просвіти, №01 за 2014 рік
Lubomyr PYRIH. Szereg znaczków pocztowych i kopert Ukrainy poświęcono świętom ludowo-religijnym, które nie odbywały się bez pieśni. W Moryńcach, w Kyryliwce widział i słyszał, jak je obchodzono. To położyło fundamenty pod jego miłość do rodzinnej wsi, do Ojczyzny: kolędy, wiosnianki, święto Iwana Kupały, Makowija, Trójca. Wyobrażenie o świecie pieśni, w którym Poeta żył, dorastał, wychowywał się, dają także serie znaczków Ukrainy z lat 2008—2009, które artystycznie przedstawiają kolędy, wiosnianki, pieśni weselne, żartobliwe, pieśni o miłości. Pieśni czumackie, kozackie, hajdamackie, które ilustracyjnie przedstawiono na znaczkach z tych lat, wychowywały poczucie patriotyzmu, położyły fundamenty pamięci historycznej. Zachwycał się dumami i pieśniami wędrownych kobziarzy, lirników. Od dzieciństwa widział już, jakie instrumenty były źródłem muzyki na świętach, na weselach, na zgromadzeniach społecznych. Jest to przede wszystkim bandura (udoskonalona w XVII—XVIII w. dawna kobza), która została przedstawiona na kopertach ukraińskich filatelistów z USA (“Bandura”, 1989), Austrii (we wzorze stempla przedświątecznej wystawy filatelistycznej Wiedeń, 01.12.1990) oraz innych licznych znaczkach i kopertach (Pyrih L. “Ukraińska muzyka w zwierciadle filatelistyki”, “Muzyka”, 2011, nr 4—6, s. 58—64). Na kopercie z 1975 r. (“Ukraińskie instrumenty muzyczne. Z muzeum M. Glinki”), na znaczku pocztowym z 1989 r., oprócz bandury, przedstawiono także inne ukraińskie instrumenty ludowe, które widział i których grę słyszał T. Szewczenko od dzieciństwa. Widział i słuchał także kobziarzy. T. Szewczenko wiedział o kobziarzu O. Weresaju (1803—1890; kop. 1978, 2003, pomnik kobziarza we wsi Soroczyńce na kop. z 1975 r.), któremu po zesłaniu przesłał swój “Kobziarz” z wydania 1860 r. z dedykacją. Z szacunku dla ludowych śpiewaków, miłośników ludu, swoistych poetów-filozofów, zbiór swoich poezji z 1840 roku T. Szewczenko nazwał “Kobziarz”. 150-lecie jego wydania światu uświetniono kopertą i stemplem okolicznościowym (Kijów, 18.04.1990). Kobziarze kolejnych dziesięcioleci nigdy nie pomijali pieśni do słów T. Szewczenki, pieśni o nim. Kobziarz J. Mowczan (1898—1968; kop. 1998) do własnej muzyki wykonywał utwór Szewczenki “Oj nie p’jutsia pywa-medy”, kobziarz W. Perepeluk (1910—2000; koperta bez znaczka, stempel Winnica, 22.11.2010) wykonywał pieśni do słów T. Szewczenki i własną pieśń “Sława, sława Kobzarewi”. Pamięć Poety o ludowych śpiewakach potwierdzają jego słowa z “Dziennika”: “ja jak budto s żywymi biesieduju s jej (Ukrainy) slipymi lirnykamy i kobzariamy” (17.06.1857). Lirnika można zobaczyć na jednym ze znaczków pocztowych poświęconych M. Gogolowi (1952). Twórcze wykorzystanie stylu dum, obraz kobziarzy, w których wsłuchiwał się przyszły Poeta od dzieciństwa, a potem podróżując po Ukrainie jako członek Komisji Archeograficznej (1845—1847), wyczuwa się w jego poematach “Sen”, “Perebendia”, “Hajdamacy”, “Kateryna” i in. Autorzy wspomnień o T. Szewczence wspominają o nim jako o znawcy licznych ukraińskich pieśni ludowych, które pięknie i chętnie śpiewał z przyjaciółmi, znajomymi. Znany rzeźbiarz, przyjaciel Poety M. Mikieszyn (1835—1896; pomnik w Smoleńsku na kopercie ZSRR 1989, portret na kopercie FR 2010) wspomina, że Szewczenko śpiewał, akompaniując sobie na gitarze. Szerokie horyzonty do zapoznania się z muzyką klasyczną, sztuką operową otworzyły się przed Poetą w Petersburgu, zwłaszcza po uwolnieniu z poddaństwa, trwały po zesłaniu. Sprzyjały temu znajomości z kompozytorami (Pyrih L. “Poza-ukraińskie spotkania i znajomości Tarasa Szewczenki”. — “Szewczenkowski almanach krajoznawczy”, K., 2010. — s. 31—34, 48—54). Ścisła przyjaźń zawiązała się z kompozytorem, śpiewakiem operowym S. S. Hułakiem-Artemowskim w 1839 roku, trwała i po zesłaniu (“Taras Szewczenko w kręgu ukraińskich przyjaciół i znajomych”. Tamże, 2008. — s. 37—38, 51—57). Taras Szewczenko nie był biernym słuchaczem muzyki. Kompozytorów, których utwory słuchał, wspomina w swoich utworach prozatorskich, w korespondencji, w “Dzienniku”. L. van Beethoven —
„boski” „największy muzyk”, jego utwory to „cudowne stworzenia”. Oratorium F.-J. Haydna „Stworzenie świata” — „To prawdziwe stworzenie świata”, muzyka — „boska”. W.-A. Mozart — „wielki przedstawiciel słyszalnej harmonii”, jego „Don Juan” — „to czarujące stworzenie trudno zagrać nie pięknie”. O mazurkach „natchnionego” F. Chopina: „Nigdy nie nasłucham się tych ogólnosłowiańskich, serdecznych, głęboko smutnych pieśni”. W powieści „Muzyk” wysoko oceniona została uwertura L.-F. Mendelssohna do komedii W. Szekspira „Sen nocy letniej”. Około dwudziestu kompozytorów wspomniał Szewczenko w zapisach, w szczególności D. Bortniańskiego, swoich znajomych M. A. Bałakiriewa, M. I. Glinkę, A. S. Dargomyżskiego, M. P. Musorgskiego. Portrety ich wszystkich znajdują się na znaczkach pocztowych różnych krajów, które zasługiwałyby na osobny opis i ekspozycję na wystawie filatelistycznej. Poezja T. Szewczenki, jak wiadomo, jest „dramaturgiczna”, ale i nie mniej „muzykotwórcza”. Kompozytorów, twórców utworów muzycznych do słów T. Szewczenki przyciągała treść utworów poetyckich, która przedstawiała się w stylu liryczno-romantycznym, heroiczno-wolitywnym i była interpretowana przez kompozytorów w najróżniejszych formach i gatunkach. Badacze doliczają się ponad dwóch tysięcy kompozycji do słów T. Szewczenki. Niektóre stworzone przez kompozytorów pieśni stały się ludowymi. Jednym z pierwszych kompozytorów, który połączył poezję T. Szewczenki z muzyką, był M. Werbycki (1815—1870; 2 koperty wydania lokalnego, stempel — Jaworów w obwodzie lwowskim, 04.03.1995), który stworzył chór-kantatę do słów Poety „Testament”. Po raz pierwszy wykonano ją w 1868 roku na koncercie szewczenkowskim we Lwowie. Powszechnie znana melodia „Testamentu”, której brzmienie odbieramy jako hymn, została stworzona około lat 70. XIX w. przez H. Hładkiego (1849—1894; koperta, stempel — Połtawa, 20.04.1999). Ogółem znanych jest ponad 60 muzycznych interpretacji „Testamentu” T. Szewczenki. Jednymi z pierwszych prób muzycznej interpretacji wierszy T. Szewczenki było pięć kompozycji chóralnych i muzyka do jego wierszy bukowińskiego poety S. Worobkiewicza (1836—1903; koperta 1986). Uporządkował 12 jego utworów chóralnych do słów T. Szewczenki D. Siczynski (1865—1909; koperta 1990; pomnik w Iwano-Frankiwsku, rzeźb. M. Zorij, koperta 1990), który stworzył kantatę „Liczu w newoli” i na cześć Poety — hymn „Sława! Sława!” dla chóru żeńskiego. Najwięcej (około 90) utworów muzycznych do słów T. Szewczenki ma M. Łysenko (1842—1912). Jego cykl „Muzyka do „Kobziarza” Tarasa Szewczenki” obejmuje 74 kompozycje: solowe śpiewy, duety, trio, kwartet, chóry dla składu męskiego i mieszanego, kantaty dla solistów, chóru, orkiestry symfonicznej. Oprócz tego stworzył kantatę „Na 50. rocznicę śmierci Tarasa Szewczenki” (sł. W. Samijłenki), chór „Marsz żałobny”, dedykowaną Poecie „Elegię” (sł. Łesi Ukrainki). M. Łysenko brał udział w pogrzebie T. Szewczenki, w organizacji i prowadzeniu licznych koncertów szewczenkowskich, był członkiem komitetu niezrealizowanej budowy pomnika Poety (1910). Poczta ZSRR uczciła pamięć M. Łysenki kopertą w 1962 roku, kiedy to Lwowskie Towarzystwo Kolekcjonerów na kopercie własnego wydania zastosowało stempel — „120 lat od dnia urodzin M. W. Łysenki — klasyka ukraińskiej muzyki” (nakład 900). Na 125-lecie wydano kopertę ZSRR (stempel — Połtawa, 22.03.1967). Na 150-lecie Poczta Ukrainy wydała znaczek, kopertę z zastosowaniem okolicznościowych stempli 22.03.1992 roku dwóch wzorów w Kijowie oraz 3. wzoru we wsi Hrynky w obwodzie połtawskim. Oprócz tego osobnymi stemplami okolicznościowymi zaznaczono „Obchody 150-lecia od dnia urodzin Mykoły Łysenki” (Połtawa, 18—22.03.1992), „Ogólnoukraiński festiwal na Połtawszczyźnie na 150-lecie od dnia urodzin M. W. Łysenki” (Połtawa, 19—21.06.1992) i „Ogólnoukraiński konkurs pianistów na 150-lecie M. W. Łysenki” (Połtawa, 18—21.03.1992). Kopertę Poczty Ukrainy wydano także w 2012 roku (stempel — Kijów, 22.03.2012). Pomnik M. W. Łysenki (autorzy O. Kowalow i W. Hniezdiłow) na 4 pocztówkach i dwóch kopertach. Tematyka szewczenkowska dominowała w twórczości J. Stepowego (1883—1921; koperta 1983). Stworzył on do słów Szewczenki cykl „Barwinky”, solowe śpiewy „Trzy drogi”, „Zza gaju słońce wschodzi” i inne, trio, romanse, chór. W Moskwie w 1912 roku wykonał swój utwór fortepianowy „Preludium pamięci Tarasa Szewczenki”. B. Latoszynski (1895—1968; koperta 1984, 1995) dedykował T. Szewczence kantatę „Testament”, chór „Góra Mnisią”, suitę symfoniczną, stworzył chóry mieszane do jego słów, muzykę do filmu „Taras Szewczenko” (1951). W dorobku twórczym S. Ludkewycza (1879—1979; znaczek 2004, koperta 1988, 1999) znajduje się kantata-symfonia „Kaukaz”, kantata „Testament”, chóry do słów T. Szewczenki, redakcja utworów chóralnych S. Worobkiewicza, F. Kołessy. Podjął on próbę zbadania i przeanalizowania utworów muzycznych do słów T. Szewczenki (1902, 1932). W dorobku twórczym F. Kołessy (1871—1947; koperta 1971) znajduje się pięć utworów chóralnych do słów T. Szewczenki. Wiele uwagi twórczej T. Szewczence poświęcił A. Kos-Anatolski (1909—1983; koperta 1989; koperta, stempel — Lwów, 01.12.2009): „Nieśmiertelny testament” (do własnych słów), do słów M. Rylskiego — tercet wokalny „Szewczenko”, do słów Łesi Ukrainki — solowy śpiew „Nie on jeden”; interpretacje muzyczne poezji, muzyka do spektaklu „Młodość Tarasa”. Filatelistyka może przedstawić Tarasa Szewczenkę w świecie muzyki tak szeroko, jak muzyka i pieśń miały znaczenie, odegrały rolę w zaspokojeniu potrzeb estetycznych Poety, w kształtowaniu jego światopoglądu i potencjału twórczego, na ile muzyka i pieśń towarzyszyły mu w życiu codziennym na jego krótkiej drodze życiowej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
