Strona · s. 10strona oryginału ↗
Wizerunki hetmana Iwana Mazepy za jego życia
Слово Просвіти, №01 за 2018 рік
Szef redakcji czasopisma historycznego „Siwerynśkyj litopys” Serhij Ołehowycz Pawłenko jest autorem szeregu książek o Iwanie Mazepie i jego otoczeniu, opracował dwa tomy źródeł dotyczących epoki lat 1687—1709. W 2017 r. wydawnictwo „KM Akademija” wydało jego monografię „Wojsko Karola XII na północy Ukrainy”. Wieloletni badacz Hetmanatu, członek „Proświty” od 1990 r., właśnie, w okresie przednoworocznym, zakończył pisanie nowej książki „Wizerunki hetmana I. Mazepy i jego bliskich za jego życia”. Składa się ona z 32 rozdziałów i zawiera około 250 ilustracji. Autor uprzejmie zgodził się zapoznać czytelników naszej gazety z odnalezionymi przez siebie unikalnymi znaleziskami, które dodają wiele nowych akcentów do portretu sławnego hetmana. Serhij PAWŁENKO Według dziennika karolińczyka Björcka, kiedy jego oddział przeprowadził przed Nowym Rokiem (1709 r.) rajd na Lebedyn, zobaczyli na placu cztery trupy ściętych pułkowników mazepińskich oraz portret Mazepy namalowany na desce, który wisiał na szubienicy (Rustmästare Björcks anteckningar 1701-1719 // Karolinska krigares dagböcker. — Lund, 1907. — T. 3. — S. 95). Taka makabryczna „choinka” z „ozdobami” cieszyła wzrok moskiewskiego monarchy-tyrana i przerażała miejscową ludność. Ten wymowny szczegół wskazuje na to, jak rosyjskie dowództwo rozporządzało od listopada 1708 r. dziełami z wizerunkiem ukraińskiego hetmana. Pełniły one rytualną rolę symbolicznej egzekucji „zdrajcy” w Baturynie i innych miastach Hetmanatu. Zrozumiałe jest, że po klęsce mazepińczyków i Szwedów w 1709 r. inne odnalezione portrety I. Mazepy w Kijowie, w siedzibach starszyzny jego sojuszników, zostały zniszczone. Nawet ci, którzy sympatyzowali z uczestnikami sojuszu szwedzko-ukraińskiego, albo dobrze ukryli wizerunek hetmana przed złymi oczami donosicieli, albo najpewniej spalili go, aby nie mieć dalej kłopotów z władzami okupacyjnymi. W rezultacie presja represyjnych antymazepińskich działań negatywnie wpłynęła na stan zachowania wizerunku znanego przywódcy narodu w ukraińskiej społeczności. W XIX wieku krajoznawcy, historycy, miłośnicy starożytności nie wiedzieli już, jak wyglądał I. Mazepa, i dlatego wysuwali różne wersje dotyczące jego wyglądu. Mimo że imię hetmana wspominano w Imperium Rosyjskim, a potem w ZSRR przeważnie tylko w negatywnym kontekście, poszukiwanie jego wiarygodnych portretów niezmiernie zainteresowało wielu badaczy. Choć sukcesy w tym planie były skromne, dały one podwaliny, podstawę do badania tematu. Album 2 Il. 5. Irklijiwśkyj-Perechrestenko O. Portret Iwana Mazepy (1749) w albumie ucznia. Kopia dzieła O. Tarasewycza. Przeprowadzona przez nas praca badawcza dała pewne rezultaty. Jak się okazało, część wczesnych wizerunków I. Mazepy przetrwała wieki w drukach cerkiewnych z epoki lat 1688—1709. Na miniaturowych ilustracjach widzimy jakby zdjęcia z albumu władcy buławy. Zamawiający i wykonawcy starali się przypodobać hetmanowi właśnie takim traktowaniem wątków biblijnych. Po 1709 r., w czasach reakcji, oni, jako szczerzy zwolennicy Mazepy, wszystko w księgach pozostawili bez zmian. Tym bardziej, że hetmana i starszyzny nikt nie podpisywał. Można ich było zidentyfikować jedynie po dokładnym śledztwie. Nawet herb I. Mazepy dotarł do nas z wielu wydań drukarni czernihowskiej. Jak widać, tę literaturę chronili dobrzy przyjaciele fundatora kijowskich i siewierskich cerkwi. Małonakładowe ryciny z wizerunkiem I. Mazepy również znalazły schronienie w Polsce, Niemczech, Rosji i innych miejscach. Album 2 Il. 14. Deesis (z ikonostasu cerkwi Wniebowstąpienia w Bereźnie w obwodzie czernihowskim). Fragment. Cudem zachowały się wizerunki I. Mazepy także w cerkwi nadbramnej Trójcy Świętej Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, soborze Trójcy Świętej (Czernihów), Soborze Mądrości Bożej w Kijowie. Jego główne portrety fundatorskie w tych obiektach sakralnych w 1709 r. zostały zamalowane lub ukryte i dziś są utracone. Jednocześnie hierarchowie cerkiewni zadbali, aby szereg wizerunków władcy buławy w różnorodnych wątkach biblijnych malowideł ściennych pozostał „nieodczytany”, „nierozwiązany” dla ogółu. Uważamy, że prace te w większości zostały wykonane na określone daty z założeniem, aby portretowany mógł zobaczyć siebie. Zatem malarze, rytownicy, przystępując do wykonania podobnego zamówienia (a w tym przypadku najczęściej wykonywali wolę swoich hierarchów cerkiewnych), starali się maksymalnie dokładnie oddać rysy twarzy fundatora. Podobne zadanie wykonywali najzdolniejsi artyści. Stąd wynika, że ikonografia Mazepy za jego życia musiała być najbardziej wiarygodna. Jednocześnie ujawnione wizerunki świadczą, że styl twórczy malarzy, rytowników wpływał na końcowe rezultaty ich dzieł. Dlatego można powiedzieć, że istniał oryginalny „Mazepa” Z. Samujłowycza, L. Tarasewycza i innych nieznanych artystów-mistrzów w swoim fachu. Malowali oni hetmana, jak to się mówi, ze swojego punktu widzenia. Przedstawiając I. Mazepę w miniaturach książkowych, twórcy jego wizerunku nie mieli możliwości wypisania twarzy we wszystkich szczegółach. Przez to wspomniane wizerunki są nieco schematyczne. Choć i w nich są wspólne cechy, detale, w których odgaduje się wizerunek wpływowego działacza. Autorzy dzieł, jak pokazują ujawnione wizerunki, portretowali hetmana, zaczynając od 1688 r. Zrozumiałe, że w wieku 49 lat I. Mazepa był nieco inny niż później, w 1700 r., 1708 r. Tymczasem malarze na ścianach cerkwi nadbramnej Trójcy Świętej Soboru Mądrości Bożej w Kijowie starali się pokazać 60-letniego władcę buławy nieco młodszym niż na swój wiek, bardziej atrakcyjnym. Jednak prace M. Bernigerotha (1706 r.), D. Haliachowśkiego (1708 r.) zaświadczają już o poważnym wieku hetmana. Być może te zmiany są związane z naturalnym starzeniem się I. Mazepy oraz z przeżytymi przez niego stratami bliskich osób (śmierć żony w 1702 r., siostrzeńca w 1701 r.). Wyłożywszy argumenty dotyczące odnalezionych wizerunków I. Mazepy w rozdziałach (praktycznie każdemu poświęcamy osobne studium. — Aut.), uwadze czytelników podajemy wspomniany materiał ilustracyjny w stworzonych przez nas Albumach, które łączą w sobie dzieła podobne pod względem ujęcia i techniki wykonania portretu hetmana. Daje to możliwość lepszego dostrzeżenia nawet w schematyczno-miniaturowych rysunkach pewnych wątków z wizerunkiem władcy Hetmanatu pewnych prawidłowości, wspólnych cech, co jest bardzo ważne dla identyfikacji rysów wyglądu władcy buławy. Album 1 W tym zbiorze umieściliśmy 4 fragmenty z dorobku twórczego grafików, malarzy epoki rządów I. Mazepy. Na ilustracjach 1, 2, 3 widzimy praktycznie tę samą osobę w wieku 48—55 lat. Artyści przedstawiali wizerunek zwierzchnika Ukrainy z ostrym nosem, brodą, wąsami, obfitymi włosami podzielonymi przedziałkiem. Wizerunek na pieczęci (Il. 4) oraz na dzwonie „Hołub” (Il. 3) jest rozmyty, nieostry, umowny. Ale wśród podobnych zaświadcza swoją bliskość do pierwszych. Il. 1. Reklinśkyj I. Fragment ryciny „Wieniec Chrystusowy” (1688 r.). Il. 2. Kompozycja „Zesłanie Ducha Świętego” (cerkiew nadbramna Trójcy Świętej). Fragment. Il. 3. Dzwon „Hołub” (1698 r.). Fragment. Il. 4. Pieczęć państwowa Hetmanatu 1705—1708 гг. Fragment. Album 2 Do zestawienia z 15 jednolitymi wizerunkami hetmana weszły fragmenty dzieł, w których artyści pokazują głównego bohatera z twarzą zwróconą w prawo (półprofil). Co prawda, wersje artystyczne z kroniki Album 3 Il. 22. Tarasewycz O. Jan Chrzciciel. 1700 r.
S. Wełyczki (il. 11), kompozycje „Zstąpienie do piekieł” (il. 17) przywróciliśmy do ogólnego standardu, aby wygodniej było widać, że mazepiński kancelista umieścił w swojej pracy bardzo bliski innym współczesnym twórczym wersjom obraz lidera kozactwa w latach 1687—1709. Na portrecie (il. 5) widzimy jedno z wczesnych wyraźnych przedstawień I. Mazepy. Wąsy, bródka starannie przystrzyżone, włosy schludnie ułożone-uczesane. Mimo pewnych różnic, wszystkie 15 przedstawień nosi znamienne dla identyfikacji hetmana cechy. Il. 5. Irklijiwski-Perechrestenko O. Portret Iwana Mazepy (1749) w albumie ucznia. Kopia z dzieła O. Tarasewycza. Il. 6. Hetman Iwan Mazepa (kompozycja „Oblicze św. apostołów” Troickiej Cerkwi Nadbramnej, fragment). Il. 7. Tarasewycz A.(?) Rycina „Chrzest Chrystusa” (1694 r.). Fragment. Il. 8. Kompozycja „Pierwszego Soboru Powszechnego” Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. Fragment. Album 4 Il. 28. Kompozycja „Oblicze św. praojców” w Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Fragment. Przedstawienie I. Mazepy Il. 9. Kompozycja „Pierwszego Soboru Powszechnego” Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Fragment. Il. 10. Kompozycja „Oblicze Świętych proroków” Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Fragment. Il. 11. I. Mazepa. Ilustracja z kroniki S. Wełyczki. Il. 12. Ilustracja do księgi „Modlitewnik” (1692). Fragment. Il. 13. Kompozycja „Chrzest Jezusa Chrystusa” w Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Fragment. Il. 14. Deesis (z ikonostasu Cerkwi Wniebowstąpienia w Bereznej w obwodzie czernihowskim). Fragment. Il. 15. Centralna absyda Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Scena liturgiczna. Fragment. Il. 16. Kompozycja „Zstąpienie do piekieł” Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. Oblicze Jezusa Chrystusa (Mazepa). Il. 17. Hetman I. Mazepa. Kompozycja „Zstąpienie do piekieł” Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. Il. 18. I. Mazepa (kompozycja „Wysłanie uczniów na kaznodziejstwo” Troickiej Cerkwi Nadbramnej, fragment). Il. 19. I. Mazepa. Kompozycja „Chrystus z apostołami” Troickiej Cerkwi Nadbramnej. Fragment. Album 3 Zbiór przedstawień I. Mazepy en face zaprezentowany jest głównie dziełami graficznymi, w kompozycjach upamiętniających fundatora cerkwi. Widzimy hetmana w pierwszych latach jego rządów (il. 20) i już znacznie starszego, w podeszłym wieku. Chociaż rysy twarzy Mazepy-rycerza (il. 23) są bardzo schematyczne, to jednak dokładnie odzwierciedlają
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
