Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Boże Narodzenie Wasyla Stusa

Слово Просвіти, №01 за 2018 рік

Wasyl OWSIIENKO “Ktoś wyznaczył mi tak znamienite daty...” Mama Jilina urodziła go właśnie w Boże Narodzenie roku Pańskiego 1938. I nie ośmieliła się zapisać go na siódmy stycznia, zapisała na szósty. Ale jednak dała mu imię Wasyl. Imię to z greckiego — Basileos — oznacza “władca”, “gospodarz”, “car”. “Na Ukrainie — mawiał Wasyl — bodaj co czwarta matka nazywa swojego syna Wasylem, podświadomie wykuwając dążenie do tak niezbędnej nam, by przetrwać, państwowości”. Mamy 5 stycznia Wasyla Czumaka, 8 stycznia Wasyla Symonenkę, 12 stycznia Wasyla Ellana-Błakytnego. W Kijowie stało się już tradycją obchodzenie 14 stycznia “Święta Świątecznych Wasylów” w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela i wręczanie podczas niego nagrody imienia Wasyla Stusa. Już trzy lata nie ma z nami wielkiego orędownika ducha narodowego Jewhena Swerstuka, który pamiętał o takich jubileuszach i je organizował… Mama Jilina Synkiwska nosiła Wasyla w najgorszym czasie niszczenia nas jako narodu. Kiedy dokonywał się Wielki Terror, który zabrał najlepszych, najzdolniejszych, najmądrzejszych z nas, aby resztki naszego narodu stały się żerem dla Rosji. …Pewnego razu w ostatnim roku swojego ziemskiego, a nawet szewczenkowskiego 47-letniego życia, już na Uralu, we wsi Kuczyno, w obozie o zaostrzonym rygorze WS-389/36, w mojej obecności Wasyl zapytał głęboko wierzącego dziadka Semena-Pokutnyka: — A co to znaczy dla człowieka — urodzić się w tak wielkie święto? — To dodatkowa łaska Boża, szczęście — powiedział dziadek. I pomyślawszy, dodał: — Ale komu wiele dano, od tego wiele będzie wymagane. Zauważmy: Czornowił i Stus urodzili się w Boże Narodzenie. Pierwszy w katolickie, drugi w prawosławne. Ukraina 24 grudnia godnie uczciła 80-lecie Czornowiła. Zobaczymy, jak uczci 80-lecie Stusa. A “znamienitych dat” u Stusa wystarczyłoby na świętego... 5 września 1918 roku ludowy komisarz sprawiedliwości Federacji Rosyjskiej D. I. Kurski, zarządzający sprawami Rady Komisarzy Ludowych W. D. Boncz-Brujewicz oraz ludowy komisarz spraw wewnętrznych H. I. Petrowski (ten sam dobry dziadziuś w okularach, który jeszcze niedawno siedział jak kamień obok Biblioteki Parlamentarnej w Kijowie) podpisali dekret Rady Komisarzy Ludowych o Czerwonym terrorze. Trwał on 73 lata. My, więźniowie polityczni, obchodziliśmy ten dzień głodówkami i oświadczeniami. 4 września 1965 roku w kinie “Ukraina” przed pokazem filmu “Cienie zapomnianych przodków” aspirant Wasyl Stus wystąpił w obronie aresztowanych kilka dni wcześniej szistdesiatnyków. 12 stycznia 1972 roku i w kolejnych miesiącach aresztowano do stu osób z młodej ukraińskiej inteligencji. W tym Stusa. W nocy po podpisaniu 1 sierpnia 1975 roku Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie u Stusa nastąpiło pęknięcie wrzodu żołądka. Było to w Baraszewie, w Mordowii. Chciał wyjść z baraku, ale stracił przytomność i upadł. Czornowił z przyjaciółmi wzięli Stusa na prześcieradła i zanieśli na wartownię. A tam krzyczą: “Stoj! Strielat budu!”. 6 maja 1984 roku po operacji zmarł Ołeksandr Tychyj. 4 września — Jurij Łytwyn. 7 października — Wałerij Marczenko. W nocy z 3 na 4 września 1985 roku w karcerze z powodu głodówki i zimna zginął Wasyl Stus. Oto takie “znamienite daty”. To, co było po śmierci, poznałem, całą siłę tajemniczego działania, cały mrok niebios i bagno ziemi drżącej. I ciężko żyć, tą wiedzą podpierając swój dom, spróchniały w pustkę... To Stus napisał po operacji 10 grudnia 1975 roku. To Dzień Praw Człowieka, ustanowiony przez ONZ w 1948 roku. Pewnego razu pokazywał Wasyl zdjęcie, zrobione we Lwowie 1 stycznia 1972 roku. Stoi, z żalem pochyliwszy głowę do ościeżnicy. Zdjęcie “Boże Narodzenie-72”, opisane w tekście. Autor — Jarosław Łemyk. U mnie nie ma takiego zdjęcia. Jest inne, zrobione wtedy samo. cerze. Jednocześnie posadzili też Estończyka Marta Niklusa. — Wasyl, gdie ty? Na krysze? — Niklus niedawno wyczytał, że w jakimś kraju więźniowie powychodzili na dach więzienia i naczelnik nie wiedział, jak ich stamtąd zdjąć. Rosyjskich by im specjalistów... — W jakiejś dusigroszce... Imienia Lenina-Stalina... I Gatina-Tatarzyna! — odpowiedział Wasyl. Stoję przy drzwiach swojej 17. celi, nasłuchuję, przekazuję współwięźniom, co słychać. Strażnicy krzyczą na Niklusa i Stusa, ale urażona dusza Wasyla nie zna umiaru. Wtedy włączają głośnik, specjalnie w tym celu zainstalowany na korytarzu. A mimo to Wasyl w przerwie między przemówieniami spikerów zdążył wykrzyczeć: — Kto nie weźmie udziału w głodówce 12 stycznia — ten tchórz! Ten dzień, z inicjatywy W. Czornowiła, obchodziliśmy od 1975 roku jako Dzień Ukraińskiego Więźnia Politycznego — dla upamiętnienia aresztowań z 1972 roku. O zamiarze trzymania głodówki lub składania oświadczenia protestacyjnego informowaliśmy się nawzajem, ale zgodnie z więzienną etyką każdy sam decyduje, jak ma postąpić. Więc zdziwiły mnie te słowa: — No, to już nie Wasyl mówi… — z żalem konstatuję. Wtedy Jurij Łytwyn boleśnie mi zauważa: — Wasylu, nie można poety mierzyć tą samą miarą co wszystkich. Poeta żyje w swoim świecie, nam nieznanym, dlatego nie mamy prawa go osądzać ze swojej racjonalistycznej wieży, bo ryzykujemy, że się pomylimy... Położył się na swoje prycze w kąciku (wtedy jeszcze można było) i zakrył twarz, biedaczysko... Tak otworzyła mi się jeszcze jedna prawda. Po karcerze Wasylowi wyznaczyli rok samotki, gdzie jeszcze nie raz sadzali do karceru, a te dni karcerne doliczano do roku samotki. Więc wyszedł stamtąd dopiero w lutym 1984 roku i spędziliśmy z nim w 18. celi półtora miesiąca. A improwizacja Wasyla stała się naszym folklorem: siedzisz sobie, dokręcasz wstrętne śrubki, składając części do żelazka, walisz śrubokrętem: “Za Lenina! Za Stalina! Za Gatina-Tatarzyna! Za Jurija Andropowa! Za Wańkę Dawykłopowa! I całkiem powolutku — za Kostię, za Czernienkę. Bo jak ty go w rym wciśniesz?”. Bywało, że Wasyl wyrzucał współwięźniom bierność. Żył w trybie ciągłego skrajnego napięcia i chciał, żeby tacy byli też inni. — Wasylu — tłumaczyłem mu — nie mogę być taki jak wy. Jestem zdolny do ekstremalnych czynów, ale przez krótki czas. Nie mogę być w stanie konfrontacji stale. Nie wystarczy mi sił na długo. Nie mogę brać się za kamień, którego nie podniosę. Tylko uklęknę i się skompromituję. Nie Stoją: Lubomyra Popadiuk (mama więźnia politycznego Zoriana Popadiuka), Wasyl Stus, Ołena Antoniw — żona Czornowiła, poetka Iryna Kałyneć, Marija Sadowska, Hanna Sadowska, Mychajło Horyń, który pół roku temu wrócił z niewoli; siedzą: Stefa Szabatura, ubrana w cygana, Marian Hatała (25 maja 1972 r. odebrał sobie życie na znak protestu przeciwko aresztowaniu Stefy), Ołeksandr Kuźmenko, w przeszłości więzień polityczny. Zdjęcie Jarosława Łemyka 1 stycznia 1972 roku. Dopiero co wrócił Stus z Morszyna i Lwowa do Kijowa, a w jego mieszkaniu w Swiatoszynie, na ulicy Lwiwskiej 62, mieszkanie 2… (Aż samo się prosi: artykuł 62, cz. 2 Kodeksu Karnego USRR, “antysowiecka agitacja i propaganda”). Więc 12 stycznia 1972 roku KGB dokonało nowego pokosu ukraińskiej inteligencji. Za kratami znaleźli się także Wasyl Stus, Iryna Kałyneć i Stefa Szabatura...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn