Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Nasza granica obronna

Слово Просвіти, №01 за 2021 рік

Jedna z najbardziej zaciętych bitew na frontach wojny hybrydowej toczy się właśnie na polu językowym. Dziś zaktywizowali się zarówno jawni nienawistnicy ukraińskiego słowa, jak i ci, którzy już prawie 30 lat wzywają do wyważonego i umiarkowanego (według Krawczuka) rozwiązywania kwestii językowej. Od czasu do czasu deputowani-ukrainofoby poruszają w Radzie Najwyższej kwestię uchylenia ustawy językowej, przeglądu jej zapisów w celu uczynienia jej nieskuteczną, zawężenia użycia języka ukraińskiego w sferze edukacji, a w Sądzie Konstytucyjnym znajduje się wniosek od deputowanych z prorosyjskiej partii o rzekomej jej niekonstytucyjności. Chociaż wbrew ustawodawstwu językowemu prawa Ukraińców są stale łamane, w sieciach mamy wiele doniesień o rozprawach z Ukraińcami, którzy bronią swojego ojczystego języka. Nawet w niektórych szkołach nauczyciele (!) nękają ukraińskojęzyczne dzieci. Uparcie narzuca nam się myśl, że w czasie wojny nie czas na język. To znaczy: zrezygnujcie z ojczystego języka w imię zachowania państwa. Ale jakiego, rosyjskiego?! W jakich tylko grzechach nie oskarżają obecnie ukraińskie słowo! Okazuje się, że „śmiertelne niebezpieczeństwo” dla Ukrainy niesie właśnie język ukraiński. Jakby był winny i zagarnięcia Krymu przez rosyjskich okupantów, i antypaństwowych buntów separatystów. A żeby „zszyć kraj”, język ukraiński powinien zniknąć? W odróżnieniu od Rosjan mieszkających na Ukrainie, których językowi nie grozi zniknięcie, nasze środowisko językowe zawęża się do kręgu rodzinnego. Bolesne rany zadaje naszemu językowi niegramotność, która stała się normą w radiu i telewizji, gdzie jest on w większości zniekształcony, zubożony, nasycony urzędniczymi frazesami. Kiedy słucha się wielu naszych ministrów, deputowanych, różnych komentatorów, powstaje wątpliwość, czy uczyli się ukraińskiego choćby w szkole średniej. Właśnie z codziennych wystąpień szefów Ministerstwa Zdrowia usłyszałam słowo „liżok” (łóżek) z akcentem na ostatniej sylabie (obecnie jest to powielane w kanałach), że trzeba zasłaniać „rit” (usta), „ubihty” (wbiec) i używać „mery” (środki). Kalki z rosyjskiego, surżyk, niezdarna budowa zdań, sprowadzanie ich do prostych, stają się już normą także w kanałach uważanych za proukraińskie, w szczególności w tym samym Radiu Ukraińskim. Oto takie „perły” zebrałam w ciągu kilku dni: „odjahaty wzuttia” (zakładać obuwie), „wiazaty szerst” (dziergać wełnę), „baczyty joho baczennia” (widzieć jego wizję), „pidsumowuwaty pidsumky” (podsumowywać podsumowania), „fantastyczni fantaziji” (fantastyczne fantazje), „meszkajuczi meszkanci” (mieszkający mieszkańcy), „rozpocaty pocatok” (rozpocząć początek), „protestujuczi protestuwalnyky” (protestujący protestujący). Często zapominają, że w języku ukraińskim „bil” (ból) jest rodzaju męskiego, a „powin” (powódź) – żeńskiego, „nedila” (niedziela) i „tyżden” (tydzień), „wdacza” (zdolność) i „udacza” (powodzenie), „szkoda” (szkoda) i „szkoda” (szkoda) mają różne znaczenia. Przez błędny akcent nawet trudno zrozumieć słowo: „torkatys” zamiast „torkatysia”. Z jakiegoś powodu wszystkie osoby nazywają „osobystostiamy” (osobowościami), a więc wyrażenie „skandaliczna, kryminalna osobowość” jest niestosowne, bo osobowość to wybitna osoba. Powinni wiedzieć, że „oblik” to nie „łyk” (twarz), a termin księgowy, a „korotkozorist” (krótkowzroczność) to wada wzroku, a nie dalekowzroczność, „dowżyna” (długość) – nie „protiażennist” (rozciągłość). Niesławna „azirowka” pewnie panuje na kanałach! Przykro dość często słyszeć, że podróżują „schidom” (wschodem), kończą „robyty” (robić), dodają łyżkę „dechtu” (dziegciu), spotkają się „nastupnoho riku” (następnego roku). Drażnią te potworki: „jawliajut sia” (pojawiają się – komu i skąd?) „jakisnymy” (jakościowymi), „wyhliadajut fakty” (wyglądają fakty), „diakuju i spiwczuwaju was” (dziękuję i współczuję was). Ze słów „dopowisty” (donieść) i „dołożyt” (ros. donieść) utworzyli często używany „neologizm” „dokłasty” (dołożyć). I kiedy wreszcie zniknie ta obrzydliwa kalka: „wkluczaty”, „zakluczaty”, „wykluczaty”, kiedy przestaną „zakrywat” i „widkrywat”, a nie „zachyniaty” czy „widchyniaty” drzwi? Ale największych znęcań doświadczają liczebniki. Czego warte wyrażenie „dewianostero czołowik” (dziewięćdziesięciu mężczyzn)! Zraziło mnie, że w audycji radiowej Maryny Fiłko o łączniczce UPA Parasce Łastiwce ona wraz z rozmówczynią, panią Melnyk, nazywały legendarną kobietę to „zwiazkiwkoju”, to „zwiazcewoju”, to „zwiazciwkoju”. Co to jest? Niedbałość, lenistwo, brak szacunku do słuchaczy? Dlatego brutalne traktowanie języka państwowego uważam za świadome dążenie do pokazania jego nieudolności, a zatem niemożności formułowania w nim swoich myśli. Właśnie jawnie rasistowską wypowiedź usłyszeliśmy od producentki seriali na „1+1” Oleny Jeremiejewej, że język ukraiński nadaje się tylko do kręcenia komedii. I taki obraz języka ukraińskiego narzuca się milionom słuchaczy. Bardzo modne stało się obfite przesypywanie swojej mowy angielskimi słówkami. I dlatego, dla przykładu, temperatury już nie mierzą, a „skriniat” (skanują – dokładniejszy wynik, zapewne). Czasami trzeba sięgać do specjalnego słownika terminów. Nie sądzę, by obcy język tych anglofilów był doskonały, a pochwalić się jego znajomością bardzo się chce. Język ukraiński ponosi wielkie straty przez lekceważenie właśnie jemu właściwych terminów i wyrażeń, a ciągłe kalkowanie rosyjskiego prowadzi do utraty melodyjności i zubożenia. Hańbą jest świadome kaleczenie języka ukraińskiego. To zbrodnia, którą, jak pisał Iwan Franko, ci ludzie chcą „pokazać jego niezdolność do rozwoju literackiego”. I słowotok szerzy się na kanałach! Już nie zatrzymuję się na reklamie, dubbingowaniu filmów, serwisach informacyjnych. Chce się wspomnieć i teksty piosenek. Niedawno usłyszałam wysławianie pieprzyków, które pojawiają się u ukochanej na słońcu. Myślę, że to niebezpieczne połączenie. Pewnie autor miał na myśli jednak piegi. Niestety, takie niedbałe podejście do słowa coraz częściej spotykam i na stronach utworów znanych współczesnych literatów… Język to najcenniejsze bogactwo narodu, jego granica obronna. Musimy zapamiętać, że błędne, kalkowane, urzędowe wyrażenia, które są powielane w przestrzeni informacyjnej, powodują uśmiercanie naszego języka. Więc musimy stale zaglądać do jego słownikowej skarbnicy. Język ukraiński, który ucierpiał od przymusowego zbliżenia z językiem kolonizatorów, ciężko goi straszne rany na swoim ciele. Język potrzebuje aktywnej i bezkompromisowej ochrony. To nasz ostatni bastion! Zoja SZAŁIWSKA, biochemik z zawodu, proświcianka. m. Konotop

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn